اوغوزلار
اوغوزلار
کؤچورمنين اؤن سوزو
بيليرسينيز، اوٍستونه آياق باسديغيميز توپراقلار، گوٍنئي و دوغو آسياني اوروپايا، اورتا دوغو و آفريقايا ياپيشديرما اؤزلليگيني داشيماقلا چوخ استراتژيك بير قونوما صاحيبدير. ائله بو اوزدن ده اسكيدن بري هر دؤورون سوپئرگوٍجونون باسقينلارينا معروض قالميش, خالقينين مينايللر بويو اله گتيرديگي اويقارليق (ماننا، گوتي، لولوبي، اورارتو، آلان، ماد و …) تاپدالانميش و گئچيجي يؤنهتيملرين هر قونودا اينكيشاف ائتمهسينده ائتگيلي اولوبدورسا دا آنجاق اؤز خالقي دييشديريلمهيه چاليشيلميشدير. اينديايسه بو بؤلگه دونيادا حاقليجا «Heart land» آدييلا آنيلماقلا بيرليكده بويوك گوٍجلرين رويالاريندا ياشايير. آنجاق بير عدالتلي و اسلامي يؤنهتيم كؤلگهسينده سؤزونو ائتديگيميز خالق بير داها دا نفس آليب، اؤزونو يئنيدن تاپماقدادير.
الينيزده اولان بو كيتاب اؤلكهميزين تاريخيايله ايلگيلي اولدوغونا گؤره اوخومالي و اوٍستونده تأمّوٍل ائتمهيه دهير بير اثردير.
سئرگئي قريقورئويچ آقاجانوو اوغوز و سلجوقلولار تاريخي ساحهسينده اورتايا قويدوغو چاليشمالارييلا تاريخ شوٍناسليق عالمينده تانينميش و آديندان تئز ـ تئز سؤز گئچن توركمنيستانلي تاريخچيلردندير. ايستالينله بيرليكده سووئت تاريخچيليگينه سينَن سوْلچولوق باخيش آچيسيني بير كنارا بوراخساق، آقاجانووون چاليشمالاري كاميل بير اثرلردير دئمهليييك. اونون اثرلري آراسيندا ان چوخ اؤنمي داشييان يازارين ايلك اثري اولاراق يايينلانان «13-9 يوٍز ايللر آراسيندا اورتا آسيا اوغوز و توركمنلرينين تاريخينه عاييد آراشديرمالار»، الينيزدهكي كيتابدير. تقريباً 800. قايناق اثر، تاريخي بلگهلر و داشيازيتلاردان دارانيب، الهنيب يازيلان بو اثر، اوغوزلارين آز بيلينن تاريخي قونوسوندا گؤزوموزون قاباغيندا ايشيق بير يول آچير.
من ايسه، اؤز يازيلي تاريخ بيليم دوٍنياميزا خيدمت ائلهمك مقصديايله آقاجانووون، اهميّتي دونيانين بير چوخ تاريخچيسي طرفيندن تأييد اولونان بو اثريني، ايستانبول توركجهسينه چئويريسي اوٍستوندن كؤچورمه جسارتيني گؤزه آلديم. كؤچورو آراسيندا قارشيما چيخان ديل (روسجادان توركجهيه گئچميش اصطيلاحلار و دئييملر) چتينليكلري، اليمدن گلديگي قدهر آرادان آپارماغا چاليشديم. آنجاق موسلّما" يئنه بير سيرا يانليشليقلارين اولدوغونو اؤز بؤيوكلوگونوزجه گئچمهنيزي و بلكه اؤز ديليميزده يازماقدا هله ايلك آدديملاردا اولدوغوموز حئسابينا قويماغينيزي آرزي ائديرم.
كيتابين ايستانبول باسقيسيندا بعضي آغير و يا اؤزگه ديللردن آلينما كلمهلر واريدي ايسه ده گؤركملي بير چوخونلوغونو يوموشالتمايا و اؤز ديليميزين دئييملرييله يئتيرمهيه چاليشميشام. آنجاق يئنه ده بعضيلرينين متنده وارليغي آيدين و (سانيرام) يئر بير سببلره گؤره دير و كيتابين سونوندا دا «سوزلوك» باشليغيني داشييان نئچه صحيفه ده راحاتليغينيز اوٍچون تقديم اولونوب.
بونلاردان بئله يئنه ده قالان خطالار، سايقيلي اوخوجونون حوصلهسيني پوزاجاقسا، بوٍتون سوْروملولوق بيزيمدير.
بو اثرين تورك تاريخي ساحهسينده ايشيق سالا بيلهجگيني گؤرمك ان بويوك تسلّيميز اولاجاقدير.
اؤن سوز
اوخوجويا تقديم اولونان بو چاليشما، 13-9 . جوٍ يوز ايللرده اورتا آسيادا وارليق گؤسترهن اوغوز و توركمن بويلارينين تاريخيني اينجهلهمكدهدير. اثر، مووجود قايناقلاردان فايدالاناراق حاضيرلانميشدير. چاليشماميز، عرب و فارس قايناقلاريندا اوغوز آدينين ايلك دفعه اولاراق ذيكر ائديلمهسيندن باشلاياراق، موغول استيلاسي سونراسيندا سياسي بير گوٍج اولاراق اورتاآسيا صحنهسيندن سيلينمهسينه قدهر گئچن دؤنمي شاميل اولور.
10-9. جو يوز ايلده، اورتاآسيا و دوغو اوروپاداكي تاريخي حاديثهلرين اوٍز وئرمهسينده اوغوز بويلارينين چوخ بؤيوك ائتگيسي اولموشدور. 11.جي يوز ايلين اورتالاريندا، سلجوقلو دوولتينين حاياتا گئچمهسييله، اوغوزلار و توركمنلر، تقريباً بوٍتون دوغو ايسلام دوٍنياسيندا اؤنملي بير روْل اوينامايا باشلاديلار. سلجوقلو دوولتينين قورولوشو، اورتاآسيادا، ياخين و اورتا دوغودا، قافقاز اؤتهسينده و كوٍچوك آسياداكي فئودال ايليشگيلرين اينكيشاف ائتمهسينده چوخ ائتگيلي اولدو. بو اؤنملي اولاي، دوغو اولكهلري آچيسيندان تاريخين آيري گؤزه ووران سونوجلاريني دا اؤزويله گتيردي. 13-9. جو يوزايللر آراسيندا قافقاز اؤتهسي و آنادولويا كوچ ائدن اوغوز و توركمن بويلاري، اوزلليكله آذربايجان و آنادولونون توركلشمهسيني ساغلاديلار. اورتا آسيا، ايران و افغانيستان سرحدلري ايچينده قالان اوغوز بويلاري ايسه بوراداكي توركمن توپلومونون دوٍزهلمهسينه چوخ يارديم ائتديلر. اوغوزلارين اهميّتلي بير بؤلومو ده قازاخ، اؤزبك، قاراقالپاق، باشقورد و تاتارلارا قاريشديلار. قيسساجاسي، اوغوز مسألهسي، سووئت خالقلاري قدهر دوغو اولكهلرينده توركجه دانيشان توپلوملارين تاريخييله ده ياخيندان علاقهليدير. بو پروبلئمين حلّ ائتمهسي، سادهجه اورتا آسيا دئييل، اؤن و كوچوك آسيا تاريخيني ده ياخيندان ايلگيلنديرير.
«اوغوز» آدي، 10-9 جو يوز ايللرده اورتا آسيادا چوخ گئنيش بير ساحهيه ياييلميشدي. او قدهركي بلليدير، بو آدين حاياتا گئچمهسي، اوغوزلارين پنچهنك قبيله فئدراسيونونو ديزه چؤكدوروب، سيردريا حوضهسينده اؤز يابقو دولتيني قورمالارييلا گئرچكلشميشدي. 9.جو يوز ايل سونوندا اوغوزلار، خزرلرله بيرليكده پئچهنكلره بير آيري بويوك ضربه انديرهرك اورال ايله ايديل ]ايتيل[ آراسينداكي توپراقلاري اللرينه گئچيرديلر. بو تاريخدن باشلاياراق 11. جي يوز ايل اورتالارينا قدهر، اورتا آسيانين بوزقيرلاريندا سياسي ايقتيدار اوغوز خاقانلارينين الينده اولموشدو.
اورتا آسيانين توركجه دانيشان ائتنيك قوروپلاري، گئنل آنلامدا بير چوخ قونار – كؤچر بويلار، خزر يان – يؤرهسي، سيردريانين آشاغيلاري و آرال چئوره سينده اوتوران توپلولوقلار «اوغوز» دييه آدلانيرديلار. بو بويلارين چوخو، 11-10. جي يوز ايللرده، باشكنتي يئنگيكنت اولان يابقو دوولتينين يؤنهتيمي آلتيندا پناه توتوردولار. اوغوزلار، اوزلليكله ده كؤچري و ياري كوچري ياشام سوردورن اوغوزلار آراسيندا، مونقولوييد تيپ (موغول سوْيلو) چوخلولوقدايدي. ها بئله، اورتا آسيانين ايران ديللي خالقلاري (هيند – اوروپايي) طرفيندن آسيميله ائديلن اوغوزلارين سادهجه بير بولومو توركمن آدييلا آنيلاردي. توركمن آديني بيرده، تخمينيميزجه يابانجيلاشميش ائتنيك قوروپلار اولان خالاچ (خلج) و قارلوق بويلاري قوللانارميشلار.
اوغوزلار و توركمنلر اورتاچاغدا بير بيرلرييله ياخين ايليشگيلر ايچيندهيديلر؛ آمّا تام اولاراق بيربيرينه بنزر توپلولوقلار كيمي دهيرلنديريله بيلمزلر. چاغداش توركمن توپلومونون آتالاري اولاراق اوغوزلاري قبول ائلهمك دوٍز دئييل. چونكو، خزر اؤتهسي صحرالارينداكي توركلشميش اسكي هيند ـ اوروپا توپلولوقلاري، توركمنلرين آنا چردهگيني تشكيل وئريرلر. يينه ده اوغوزلار، توركمن توپلومونون دوزهلمهسينده چوخ اونملي بير رول اويناميشدير.
بو اثرده، 13-9. جو يوز ايللرده اورتا آسيانين تاريخ سورهجينده، اوغوز و توركمن بويلارينين اينكيشاف و داغيليم صحيفهلري اينجهلهنهرك، بوي سيستئميندهكي آنا عونصورلاري، سياسال و توپلومسال آچيدان اورتاق بير دهيرلنديرمهيه آليناجاقدير. توركمن ميلّتينين دوٍزهليم مسألهسيني ايسه، - كي بو بيزيم موضوعدان خاريجدير، - باشقا بير بيليمسل چاليشمادا ايشلهيهجگيك.
13-9 . جو يوز ايللرده اورتا آسيادا حاكيم اولان اوغوز و توركمن بويلارينين تاريخيني آراشديراركن جيدّي چتينليكلرله قارشيلاشديق. هر شئيدن اؤنجه، قايناقلارين دورومو و موضوعون اوصولدان خاريج و قايداسيز اينجهلنمهسي اساس سوْرون اولاراق اؤنوموزده گورونوردو. اوزلليكله 13-9 . جو يوزايللر آراسيندا اوغوز و توركمن بويلارينين تاريخينين آيدينلاتيلماسي اولدوقجا چتين بير قوْنودور و جوغرافياسال آچيدان محدوددور. طبيعيدير كي او دؤنمده اينديكي ائتنيك و سياسي سينيرلار هله ايجاد اولماميشدي. دئمهلي بئلهليكله 13-9 . جو يوز ايللر اوغوز و توركمنلرين تاريخي اينجهلهنركن، موضوعدان ائشيكده قالان ايران، سوريه، عراق، قافقاز اوتهسي و آنادولودا حاكيم اولان شراييط و اوزلليكلر گؤز اؤنونه قويولموشدور. بو مئتوْدولوژي سايهسينده و موقاييسهلي تاريخ اوصولوندان فايدالاناراق، او دؤنمده راييج اولان اوغوز و توركمنلرين اورتاق پوليتيك ـ توپلومسال ـ اكونوميك حوقوقي ياپيلاري آچيغا چيخاريلدي. كيتابدا قوللانيلان اؤزل و جوغرافياسال دئييملرله باشقا دئييملر، تكنيكسل ندنلره گؤره، فونئتيك دييشمهلره معروض توتولمادان وئريلميش؛ يازما اثرلرين آدلاري، يعني عربجه، فارسجا و توركجه يايينلار روس ديلينه چئوريلميشدير.
سون سؤز اولاراق TSSC بيليملر آكادئمياسي شاجا باتيروو تاريخ انستيتوسونداكي مسلكداشلاريما تشكّوٍرو بورج بيليرم. مخصوصاً اؤيرنجيليك ايللريمده اوغوزلارين تاريخي قونوسوندا چاليشمالاريمدا مني هيدايت ائيلهين «آ. آ. روسلياكوو»ا مينّتدارام. چاليشمالاريم سيراسيندا فايدالي اؤيودلرينه گوره «SSCB BA LOJNA» آراشديرما پئرسوْنئليندن «و. آ. رومودين»، «س.گ. كلياشتورنيي»، «ك.ن. يوزباشيان» و «او. گ. بولشاكوو»ا سونسوز شوٍكرانلاريمي سوُنورام.
SSCB BA JHA.دا ساخلانان دوغو تاريخی و جوغرافياسی ايله ايلگيلي چاليشمالارين ليستيني اله گتيرمهييمده يارديملاريني اسيرگهمهين «و.اي. بئليايئو»، «ه . د. ميكلوهو ماكلاي» و «او. ف. آكيموشكين»ه ياخشي نيّتلري اوچون تشكّورلر.
سئرگي قريقورئويچ آقاجانوو
آشكابات (عشقآباد)/ 1969
قايناقلاردان فايدالاناراق قونويا تاريخي باخيش
هله اولدوقجا تئز ساييلابيله جك دؤنملرده ، اورتا آسيا اوغوز و توركمن بويلاري بير سيرا اوْرتا چاغ كرونيك يازاري نين ، گزگين ، جوغرافياچي و ديل بيليمچي نين ديقّتيني اوزَرينه چكمگي باشلاميشديلار. دوغولو تاريخچيلري نين ايلگي سيني ، اؤزلليكله خاچلي سفرلري نين نتيجه سيله باتيلي مولّيفلرين يوغون علاقه سي تعقيب ائتميشدير.8 قونويا مربوط اولان قايناقلار آراسيندا عرب ، فارس و تورك ديللرينده قلمه آلينميش اثرلر بؤيوك اؤنم داشيماقداديرلار.9 بو قايناقلارين بؤيوك بير قيسمي «و.و.بارتولد»10،«و.اي.بليايئو-آ.آ.روماسكِويچ»11،«يو.كراچكووسكي»12و«ك.كاهن»13طرفيندن يئنيدن تدقيق و تحقيق ائديله رك نشر ائديلميشدير. ك.بروكِلمان،14 ك.ايستورئي،15 ه.گيب،16 ف.روزِنتال17 و ب.اِسكولِر18 چاليشمالاريندا ايسلام تاريخچي ليگينه گئنيش يئر وئرميشدير.
قايناقلارين چوخ چوخ اولماسي ، بيزي هر قايناغي آيرينتيلي بيچيمده اينجه له مكدن محروم قويدوغونا گوره ، ائلييه بيلديگيميزجه بورادا اؤنملي قايناقلار اوزرينده تمركوز ائده رك ، قونوموزلا ايلگيلي قيسيملاريني اينجه له مگه آلاجاغيق. آراشديرديغيميز قايناقلار ، قونوم اعتيباريلا بير چوخ داللارا آيريليرلار. بيز گئنل آنلامدا بونلاري تاريخ و جوغرافيا ساحه سينده يازيلميش اثرلر ، بؤلگه سل اؤزلليكلي ايلليكلر ، آنسيكلوپديك اؤزلليكلي چاليشمالار و ديل اوزرينه قلمه آلينميش قايناقلار شكلينده سيرالامايا قوْيوروق.
10-9.جو يوز ايللره عاييد تاريخ و جوغرافيا اثرلري
اورتا چاغ عرب و فارس تاريخچي ليگينده ، اوغوز و توركمن بؤيلاريلا ايلگيلي ايلك بيلگيلره ، 10-9.جو يوز ايللرده يازيلميش اثرلرده راستلانيلير. او گونلرده دوغونون موسلمان اؤلكه لري فرقلي ساحه لرده بيليمسل و كولتورل بير اينكيشافدا گؤرونمكده ديرلر. اؤزلليكله تاريخ وجوغرافيا ساحه سينده بؤيوك اوغورلارا ال آتيلميش ، يئرل اؤزلليكلري ده ايچينده يئر وئرن ائييتيم مركزلري آچيلميشدي. عبّاسي خلافتي نين آرادان گئتمه سي ، حاكميّتي آلتينداكي اؤلكه لرين اؤزلزينه اؤزل كولتورلري نين اينكيشافيندا يول آچميشدي. اكونوميك آچيدان حركت گؤسترن عيراق ، ميصر ، ايران و اورتا آسيا اؤلكه لرينده بيليمسل قوروملار ايجاد اولموشدور. مئيدانا گلن يئني اويقارليغين اورتاق كومونيكاسيون ديلي عربجه ايدي و بو دوروم بير نئچه عصير سوره جك ايدي. عربجه آغيرليقلي تاريخ آراشديرمالاري گئنلليكله چئشيدلي خالقلار حاقّيندا قلمه آلينان ريوايتلردن عرب شجره تاريخلريندن ، حديث وخبر ادبياتيندان و ايرانلي ، سوريه لي و ديگر خالقلارين سونّتي اپيك عنعنه لريندن تشكّول ائديردي.10-9.يوز ايللرده ، اؤزلليكله عربجه نين قوللانيلديغي جوغرافيا يازيچي ليغي بؤيوك اوغورلارا ال تاپميشدي و دؤنمي نين ان پارلاق زيروه سينده دوروردو. عربلرين قازانديغي اوغورلار سوْنوجو وئرگي و مال ساختاردا (قورقودا) پراتيك دگيشمه لر ، قورولوق و دنيز تيجارتينده يوكسك نيسبتلرده منفعته ال تاپما اوصول لاري ، بو قونودا آيدينلاديجي بير رول اويناميشدير. خاريجي گوونليگين ساغلانماسي ضروري ، تبشير و ياييلما حركتلري ، قونشو خالقلار حاقّيندا بيلگي توپلانماسيني تشويق ائديري.19 بو باغلامدا اورتا آسيادا ياشايان تورك ديللي خالقلارا ايلگي دويولماسي غايت آنلامليدير ، گئرچكدن بو بؤلگه لر ايسلام سينيرلاريندا گؤزله ين تهديد نوقطه لري اولاراق ديقّت چكيردي. 9.جو يوز ايلين عرب تاريخچي وجوغرافياچيلاري نين ايلگي كانونوندا ايسه خوراسان ، ماوراءالنّهر و خارزم حودودوندا گوجله نن اوْغوزلار يئر آليردي.
عرب تاريخچي ليگينده اوغوزلار حاقّيندا ايلك بيلگيلر ، ابن جابرالبلازوري نين(اؤل.892) اثرلرينده گؤرولمكده دير. «كتاب فتوح البلدان» آدلي اثري ، قونوسو اعتيباريله «گزي راپورلاري اوزرينه قورولموش كيتابلار» سيراسينا گيرمكده دير.20 بلازوري نين بو تاريخي اثري، گونوموزه قدر بير سيرا قيسالتمالارا معروض قالميشدير.21 بلازوري ، اؤزوندن اؤنجه يازيلميش اثرلره چوخ آز باش وورموش اولماسينا باخماياراق ، گونوموزه دك گليب چاتمايان بير سيرا قايناقلاردان دا يارارلانمايي اهمال ائتمه ميشدير.
«كتاب فتوح البلدان» ين مولّيفي ، اولايلاري سيراسينا گؤره قئيده آلماسيلا ، اوريژينال قايناقلارين سئچيمينده و قونولارا ياخينلاشماسيندا باشقالاريندان آيريلير. اونون بو اثري گئنل اولاراق هم سووئت ، هم ده دونيا تاريخچي ليگينده بير قايناق اولاراق گؤزه آلينير.
اوْغوز بويلاري حاقّيندا ، ديگر 9.جو يوز ايل عرب جوغرافياچيلاري نين اثرلرينده ده بيلگيلر وئريلير. ابن خرداد به ين (912-820) «كتاب المسالك والممالك» آدلي اثري بونلاردان بيريدير. بو اثرده قونوسو اعتيباريله جوغرافيا اثرلري تانيتديرماسينا گيرير. آدي اوستونده ، مولّيف :«گوذرگاهلار ودؤولتلر حاقّيندا» بيلگي وئرمكده دير.22
ابن خرداد به ين اثريله عئيني اؤزلليگي پايلاشان يعقوبي (892) وخدامة بن جعفرين (992) اثرلري ده ديقّت چكيجيدير. يعقوبي ، ساده جه جوغرافياچي دئييل ، عئيني زاماندا پراقماتيك آنلامدا اولايلارين سببلريني و شرطلريني آراشديران بير تاريخچي ايدي ده. آنجاق بيزي ايلگي لنديرن ، اونون جوغرافيا كيتابي «كتاب البلدان» اولاجاقدير. 891 ايلينده يازيم ايشلري تاماملانان اثرين آنا محوريني ، يازارين اوزون سوره گئتديگي گزيلر سوْنوجوندا توپلاديغي بيلگيلر تشكيل ائدير. يعقوبي نين اثري ، گئنيش تاريخ و اتنوقرافيا بيلگيلريله سوسلنميش (زينتلنميش) قيمتلي بير قايناقدير. وئرديگي بيلگيلر ، توركلر و بالطبع اورتا آسيادا يورد سالميش اوغوزلار حاقّيندا بيلگيلريميزي آرتيرير.
آراشديرديغيميز قايناقلار آراسيندا ابن الفقيه ين23 «كتاب اخبارالبلدان» ي دا اولموشدور. اثر 903 ايلينده يازيلميش ، 11.جي يوز ايلين ايلك چئيرگينده قيسالتمالارا تابيع توتولاراق يئنيدن گؤزدن گئچيريلميشدير. كيتابين قيسالتيلميش حاليله بيرليكده مشهدده اولان ايلك اوريژينال يازماسي دا گونوموزه قدر قورونموشدور.24
ابن الفقيه ، اثرينده ايلگينج بير ادبي اوسلوب قوللاناراق جوغرافياسال تصويرلر ايرائه ائتميشدير. بو اثرين باشقالاريندان فرقي ، سيستئمسيز قورقوسو و باشقا قايناقلاردان دا گئنيش آلينتيلاريندادير. بوتون بونلار ، ابن الفقيه ين اثرينه كؤلگه سالماقدادير. «كتاب اخبارالبلدان » آدلي اثر ، باشقا قايناقلاردا تاپيلمايان هم تاريخ ، هم ده جوغرافيا قونوسوندا اؤنملي بيلگيلر احتيوا ائدير. تورك بويلاري نين ياشام طرزي ، عنعنه و رسملري ايله ايلگيلي قيسيملار ديقّته دَيردير. نه يازيق كي ، آلينتيلار ياپديغي قايناقلارين گئرچك مولّيفيلري هله ده تام اولاراق اورتايا چيخاريلماميشدير.25 ابن الفقيه ين «يادا داشي» (ياغمور داشي) حاقّيندا آنلاتديغي ريوايتلر ، قونوموز آچيسيندان سون درجه اؤنمليدير. ابن الفقيه بو ريوايتلري ابوالعبّاس عيسي بن محمّد بن عيسي المروزي دن26 و خوراسان واليسي داوود بن علي البادغوسي دن ائشيتديگيني بيلديرير.27 مشهد يازماسينا گؤره سونونجوسو ساماني اميري اسماعيل بن احمد ين (907-892) چاغداشيدي. ابولعبّاس مروزي ده بو ريوايتي بير اوغوز اصيلزاده سي اولان بئلقيقين آغزيندان نقل ائدير. ابن الفقيه دن سونرا بو ريوايت نجيب الهمداني (12.جي يوز ايل) و امين رازي نين (16.جي يوز ايل) اثرلرينده ده ذيكر ائديلير. آنجاق ، قونويلا ايلگيلي «عجايب المخلوقات» و «هفت اقليم» اثرلرينه «كتاب اخبار البلدان» ، دا بير سيرا تفصيللر ده اكلنميشدير. بيزيم عقيده ميزجه ، نجيب الهمداني و امين رازي ، داها گئنيش بيلگيلر تقديم ائدن قايناقلاردان يارارلانميشديرلار. باشقا عيبارتله ، ابن الفقيه ين اثري نين ايلك يازماسي اولان مشهد نوسخه سي ذيكر ائديله نه علاوه اولاراق داها چوخ بيلگي وئرمير.28
ابن الفقيه ين اثريله عئيني دؤنمده تقريباً 10.جو يوز ايلين باشلاريندا يازيلديغي بيلينن ابن روستانين آنسيكلوپديك اثري گلير. آنجاق بو بؤيوك اثرين ساده جه آسترونومي حاقّينداكي گيريش قيسمي ، تاريخله ايلگيلي بؤلوملري وجوغرافياسال ايقليملرين تصويرلريني ده شاميل اولان بير جيلدي . گونوموزه اولاشا بيلميشدير.29 ابن روستا «كتاب علائق النفسيه» آدلي اثريني 903 ايليندن در حال سونرا بيتيرميشدير.30 اثرين هارادانسا تامامي ، ديگر قايناقلاردان يارارلانيلاراق يازيلميشدير ، آنجاق بو اونون دَيريني اكسيلتمير(آزالتمير). ابن روستا ، بؤيوك بير اهتيمالا ، چوخ دَيرلي بيلگيلري ، چئشيدلي جوغرافياچيلارين و سيّاحلارين اثرلريني بير آرايا گتيرمگي باشارميشدير.31 اونون ، توركجه دانيشان بؤيلار و ياشاديقلاري بؤلگه لر حاقّيندا وئرديگي بيلگيلر ، بؤيوك اؤنم داشيير.
10.جو يوز ايل ، موسلمان دوغو دونياسيندا ايسلام بيليملري آراسيندا جوغرافيانين ان اوست درجه يه يوكسلديگي دؤنم اولاراق بيلينير. اؤزلليكله خريطه تثبيتي و جوغرافياسال تصوير ساحه سينده بؤيوك اوغورلار قازانيلميش ، اسكي ايران عنعنه وي متودلاريندان فايدالاناراق ايسلام اطلسي حاضيرلانميشدي.32 گئنيش آچيقلامالار احتيوا ائدن بو خريطه لر حاقّيندا ايلك بيلگيني ابو زيد البلخي نين (934-850) 920 ايلينده تاماملاديغي اثرينده گؤروروك. بلخي، بو جوغرافيا چاليشماسيني ، يئني بيلگيلردن فايدالاناراق ، 930 و 933 ايللريندن يئنيدن گؤزدن گئچيرميشدير.33 ابو اسحاق الاستخري ، بلخي نين كيتابيني يئنيدن تصنيف ائده رك اثره «كتاب المسالك و الممالك» آديني وئرميشدير. استخري نين بو اثرينه سيراسيلا 10.جو يوز ايلدن باشلاياراق ابوالقاسم بن حوقل طرفيندن بير ذئيل داها اكلنميشدير. ابن حوقل حاضيرلاديغي بو اثرين ايلك نوسخه سيني ، هامدانيلر خاندانيندان سوريه حاكيمي سيف الدوله يه(اؤل.967) سونموشدور.
اثرين ايكينجي قيسمي نين تامامي 977 ايلينده سيسيليا (مديترانه ده ايتاليانين گؤنئيينده بير آدا) دا حاضيرلانميشدير.34 دو،گوْژ و اي. ه.كرامرسين آراشديرمالارينا گؤره ، ابن حوقل ، استخري نين سونرادان قيسالتيلميش اثريني دئييلده ، ايلك الدن يازماسيني قوللانميشدير.بو اثرين بير نوسخه سي ، عربجه اصليندن چئوريلميش فارس-تاجيك اوريژينالي گونوموزه قدر قورونموشدور.35
اثرده بيزيم قونوموزا مربوط اولان سير-دريا جيواريندا وشاش بؤلگه سينده اوتوران اوغوز قوروپلاري حاقّيندا دَيرلي بيلگيلر وار.
10.جو يوز ايلده يازيلان جوغرافيا اثرلري آراسيندا اؤزلليكله گزگينلرين ائتگيسي كسين اولان گوواه اولدوقلاري آنلاتيملاري اؤنمله بيلديرمك گركليدير. بو تيپ اثرلر جوغرافيا تصويرلري اولدوغو اؤزلليكلريله سئچيليرلر ، بو جهتدن ده آنا قايناق اؤزلليگينده ديرلر. بونلار آراسيندا ان آدليمي ،اؤلكه تاريخچي ليگينده بؤيوك اؤنم داشياني ،احمد بن فدلانين «سياحتنامه» آدلي اثريدير. يازار ، 922-921 ايللرينده خليفه المقتدر طرفيندن ايتيل بولقار دؤولتينه گؤندريلن ائلچي ليك هئيأتينده يئر آلميشدير. ابن الفدلانين دا قاتيلديغي بو ديپلوماسي هئيأتي نين باشيندا سوسنُ الراسي يئر آليردي.36
هئيأتين بغدادا دؤنوشونده ابن فدلان طرفيندن حاضيرلانان راپور ، شخصاً خليفه يه تقديم اولونموشدور. اثرده گزي نين گوذرگاهي ايران اوزريندن خوراسانا ، اورادان ماوراءالنّهره و اورادان دا خارزم اوزريندن كاما (قاما) بولقاريستاني دييه گؤستريلميشدير.
سوسن الرّاسي باشليغينداكي هئيأت ، خارزمدن حركتله بولقار اؤلكه سينه يئتيشيب و اينديكي باتي قازاخيستان ساحه سينده كؤچري بير ياشام سوردورن اوغوزلارين يوردوندان گئچميشدير. ابن فدلان ، اوغوزلارين گونلوك ياشامينا مربوط اولان چوخ اينجه و بؤيوك فداكارليق ايسته ين ايزله نيملريني و بيلگيلريني «سياحتنامه» آدلي اثرينه اينتيقال وئرميشدير. هم ده اونون راپوروندا 10.جو يوز ايله قدر كؤچري اوغوز بويلاري نين توپلومسال قونومو ، سياسال قورقوسو و حاياتا دؤنوك مشغوليتلري حاقّيندا موكمّل ساييلاجاق سويّه ده بيلگيلر سيرالانميشدير.
ابن فدلانلا عئيني دؤنمده ياشاميش شاعير وگزگين ابودلف37 ، بير مودّت ساماني حوكومداري نصر بن2.جي احمدين خيدمتينده اولموشدور. 942 ايلي حودودوندا سياحت ائتمك اوچون ماوراءالنّهردن چيخان ابودلف چين و هينديستاني دولاندي. احتيمالا گؤره گزي ، چين ائلچيليك هئيأتي ني بوخارايا گلمه سيله باغلانتيلي ايدي. آنلاشيلان ، ابودلف دؤنوشده بو سيفارت كاروانينا همراهليق ائتميشدي.38 گزگينيميز ، يولو اوزرينده اولان اوغوز ، قارلوق، پئچه نك و باشقا توركجه دانيشان بويلارلا ايلگيلي بير سيرا نوْتلار يازميشدير.39
19.جو يوز ايلدن بو يانا ، تاريخ ليتراتوروندا ابودلفين «رساله» سينه شوبهه ايله باخيلميشدير. و.و.قريقوريئوه گؤره گزگين ، «رساله» سيني باشقالاريندان ائشيتديكلرينه گؤره حاضيرلاميشدير.40 يازار ، ابودلفين رساله ده بللي ائتديگي كيمي ، اوغوزلارلا بوخارانين دوغوسوندا قارشيلاشماياجاغيني ايدّيعا ائدير و بو دورومون باشقا عرب جوغرافياچيلاري نين بيلگيسي ايله تناقوضلو اولدوغونو مودافيعه ائدير. آنجاق ، و.و.قريقوريئوين گؤزدن قاچيرديغي بير خوصوص داها وار ، او دا 10. جو يوز ايلده اوغوز بويلاريندان بير قوروپون يئددي سو جيواريندا اوتورماقدا اولدوغودور.41 ابودلف ، بو توپراقلاردا ياشايان اوغوزلاري زيارت ائتديكدن سونرا بوخارادان چينه دوغرو حركت ائتميشدير.
10.جو يوز ايلين ان ساغلام گزگينلريندن بيري ده «ابوالحسن المسعودي» (اؤل.956) اولاراق گؤستريلير. جاوانليق چاغلاريندا ايراني ، داها سونرا هينديستان ، سئيلان (سريلانكا) ، خوراسان ، سوريه و ميصري يورولمادان قَريش- قَريش دولانميشدي.42 مسعودي ،944 ايلينده 30 جيلدن اولوشان «اخبارالزّمان» آدلي تاريخ و جوغرافيا بيلگيلره شاميل اولان آنسيكلوپديك بير كوليّات حاضيرلانميشدير.43 بو اثرين ، گونوموزه قدر قيسالتيلميش ايكينجي ال نوسخه سي گليب چاتميشدير. بونلارا 947 ايلينده بيتن و 950 ايلينده بير سيرا علاوه لرله يئنيدن ايشله نيلن «مروّج الذّهب» ده داخيلدير. اؤلومونه آز بير مودّت قالا اسكي چاليشمالارينا ضميمه اولاجاق آناليتيك اؤزلليكله داشيان «كتاب التنبيه» اثريني قلمه آلميشدير.44 مسعودي نين قايناقلاريني اؤز ايزله نيملري ، تاجيرلرين آنلاتديقلاري ، گزي راپورلاري و يازيلي اثرلر تشكيل ائديردي.45 اثرلرينده ، اورتا آسياداكي اوغوز بويلاري ايله ايلگيلي اوريژينال تاريخي و ائتنيك قورقويا مربوط اولان بيلگيلر وورقولانميشدي. قونويا ايليشگين بيلگيلري ، 915-914 ايللرينده ايرانا و خوراسانا ياپديغي گزيلري سيراسيندا توپلاميشدي.46 مسعودي ، آبسكوندان طبريستانا قدر دنيز يولچولوغوندا و بو اثنادا تانيش اولدوغو تاجيرلردن و گمي صاحيبلريندن چئشيدلي قونولاردا بيلگيلره ال تاپديغيني بيلديرير.47
ابوعبدالله المقدسي نين (1000-947) اثرينه رنگ قاتان يازارين شخصي ايزله نيملري ، هم تاريخ ، هم ده جوغرافيا قونوسوندا نقل ائتديگي بيلگيلر ، گؤز آردي ائديلمه يه جك نؤعدندير. اوزاق اؤلكه لري اؤيرنمك آرزيسي ، اونو ، ايسلامين دوغو اوجلارينا قدر گؤتورموشدو. مقديسي ، 986 ايلينده «احسن التقاسيم في معرفت الاقاليم» باشليقلي اثري نين ايلك يازمالاريني تاماملاميشدي . آرادان گئچن اوچ ايل ظرفينده اثري يئنيدن دوزنله يه رك ميصر فاطيمي حوكومدالاريندان بيرينه تقديم ائتدي.48 مولّيف ، «احسن التّقاسيم»ين اؤن سؤزونده بيلديرديگي اوزره ، اؤزوندن اؤنجه كيلرين اثرلرينه ترديدله باخميش و اونلارين ايشتيباهلاريني تصحيح ائتمگه چاليشميشدير. مقديسي اؤز سياحتلرينده توپلاديغي بيلگيلردن ساوايي بير سيرا خبرچيلرين وئرديگي معلوماتلاري و «ساراي آرشيولرينده اولان قايناقلار» يدا قوللانميشدي.49 مقديسي نين اثري ، عربجه يازيلميش اورتا چاغ جوغوافيا كيتابلاري آراسيندا ان دَيرلي اولانيديرمقديسي نين اثرينده بيزيم ايلگيميزه مظهر اولان ان اؤنملي خوصوص ايسه ، ايلك دفعه موسلمان قايناقلاريندا «توركمن» آدي نين ذيكر ائديلمه سيدير.50
10.جو يوز ايله عاييد عربجه اثرلر يانيندا بير ده بعضي فارسجا كيتابلار گؤرونور. بيليم مركزلري قونوموندا اولان بصره ، كوفه ، باغدادان سونرا نيشابور بوخارا ، كؤهنه اورگنج كيمي شهرلرده هره سي علمين بير يوواسي حالينا گلديلر. يازيلان ايلك فارسجا و تاجيكجه اثرلر ، عربحه دن اينتيقال تاپان ترجومه كيتابلاريندان تشكيل تاپيرديلار.51 آنجاق ، قيسا مودّت سونرا فارسجا قلمه آلينميش اوريژينال و جوغرافيا كيتابلاريلا ، آنسيكلوپديك اثرلر ، گون ايشيغينا چيخمايا باشلادي. 10.جو يوز ايل ساماني حوكمدارلايندان نصربن احمدين وزيرينه عاييد «كتاب المساليك و المماليك» آدلي بير چاليشما ياپيلميشدي. آمّا ، وزير جِيهاني نين اثرينه ، يوز ايللر ، رحم ائتمه ميش و بو آندا بوكيتاب ريجعتي (گئري دؤنوش) اولمايان گئچميشين قارانليغينا گؤمولوشدور.52 بروكلمانا گؤره ، وزيرين اثري 892 ايله 907 ايللري آراسيندا تاماملانميش اولماليدير ، كي بيزه تام اولاراق اينانديريجي اولا بيلمير.53 و.و.بارتولد و اي.يو.كراچكووسكي، جِيهاني نين اثريني 922 ايليندن اؤنجه تاماملايا بيلمه يه جگيني ايدّيعا ائديرلر.54 مقديسي نين سؤزلرينه قولاق وئريرسك ، جِيهاني ماوراءالنهر و خوراسانلا سينيرلري اولان دؤولتلر و خاقانلار حاقّيندا گئنيش معلومات الده ائتميشدي. وزير ، يابانجي ائلچي و تاجيرلري شخصاًحوضورا چاغيراراق اونلاردان اؤلكه لري و تيجارت يوللاري حاقّيندا بيلگيلر آليردي. مقديسي نين گوواهيني قبول ائديرسك ، جِيهاني ، اثريده ان اوزاق و آز بيلينن يئرلر و اورالاردا ياشام سوردورنلر حاقّيندا بيلگيلر وئرير.55 اؤزلليكله ، كاروان يوللاري ، داغ اتكلريندن قيوريليب گئچن يوللار ، داغلار ،تپه لر و چايلار آيرينتيلي بيچيمده آنلاديلميشدير. يئنه ، مقديسي يه گؤره ، جِيهاني نين اثري يئددي جيلددن عيباراتدير ،آيريجا بو قاپساملي اثرين «كتاب المساليك و المماليك» آديلا بير اؤزئتي ده اولموشدور.56
احتيمالاً جِيهاني ، اثرينده ابن خرداد به ين عئيني آدي داشيان اثريندن يارارلانميشدير.57 جئهاني نين اثريندن آلينان آلينتيلارا ، اؤزوندن سونراكي اورتا چاغ مولّيفلري نين كيتابلاريندا راستلانيلير. گرديزي ، مروزي وادريسي ،اثرلرينده «كتاب المساليك و المماليك» دن فايدالانماقلاريني گيزلتميرلر. جِيهاني نين جوغرافيا اوزرينه يازديغي بو اثر ، 982 ايلينده يازيلديغي تخمين ائديلن آنونيم «حدودالعالم»ه ده ملزه مه اولموشدور. و.و. بارتولدون و و.مينورسكي نين آراشديرمالارينا گؤره ، يازار بير نئچه آنا قايناغين يارديمينا باش وورموشدور.58 اثرده يئر- يئر بلخي نين ، استخري نين و ابن روستانين ائتگيسي دويولور. «حدودالعالم» يازاري نين اورتا آسيا دا كي توركلر حاقّيندا وئرديگي بيلگيلر ، جِيهاني نين مفقود اثريندن يارارلانديغيني اورتايا قويور.59
يوخاريدا اينجه له ديگيميز اثرلرين اورتاق اؤزلليگي ، ايسلامين يايقين اولدوغو اؤلكه لر و بؤلگه لرده يازيلميش اولماسيدير. بو ايستاتيك قايدا ، عربجه جوغرافيا يازارلاري نين آلديغي كلاسيك ائييتيمين باخيش آچيسيني عكس ائتمكده دير.60 بو دورومون اورتايا چيخارديغي اولومسوزلوق ، اثرلرينده اوغوز و توركمن بويلاري حاقّيندا اولا بيلديگيجه آز بيلگي ايله ايكتيفا ائتديكلريدير. بونلاردان ساوايي اثرلري ، سيّاحلارين راپورلاري اولوشدورور. اؤزلليكله ، بونلاردان ابن فدلانين چاليشماسي ، اوغوزلارين ياشام طرزلري اوزرينه زنگين بيلگي لرله دولودور. ديگر يازارلارين آنلاتديقلاري ايسه ، گئنلده موسلمان كيمليكلي خالقلارلا محدود اولور. ايسلام دونياسيندان ائشيكده قالان توپلولوقلار سؤز قونوسو اولدوغوندا -كي بونلارا اوغوز بويلاري دا داخيلدير- ديقّت چكن خوصوص ، بو اؤلكه لره ايسلام دينيني آپارماق اساس مسأله اولموشدور. بو آرادا ، اؤزلليكله تيجارت نوقطه لري خارزم ، ماوراءالنّهر و خوراسان سينيرلاريندا قارلوقلار ، اوغوزلار و باشقا تورك بويلاري ايله حاديث اولان عسگري چاتيشمالار، تهديد ائديجي بير دوروما گلديگيندن قايناقلاردا گئنيش اينعيكاس تاپميشدير. بونلارا قونشو تورك بويلاري حاقّيندا كي بيلگيلره گلينجه ، كؤچري گوجلرين ياراتديغي ايليشگي لرين بوْعدونا گوره ، ايلگي توپلاشميشدير.بو باخيمدان جِيهاني نين اثري –كي او ، بيليمسل قونولاردا اؤز نظرلريندن آرتيق باشقالاري نين وئرديگي بيلگيلري اساس آليردي- چوخ اؤنملي بير قايناق دئمكدير. مقديسي نين شاهيدليگينه گووه نه جك اولورساق ، ساماني وزيري نين بو چاليشماداكي آنا آماجي ، قونشو خالقلار و اؤلكه لر حاقّيندا بيلگيلر توپلاياراق بورالاري ايشغال ائتمك ايدي.61
کؤچورمنين اؤن سوزو
بيليرسينيز، اوٍستونه آياق باسديغيميز توپراقلار، گوٍنئي و دوغو آسياني اوروپايا، اورتا دوغو و آفريقايا ياپيشديرما اؤزلليگيني داشيماقلا چوخ استراتژيك بير قونوما صاحيبدير. ائله بو اوزدن ده اسكيدن بري هر دؤورون سوپئرگوٍجونون باسقينلارينا معروض قالميش, خالقينين مينايللر بويو اله گتيرديگي اويقارليق (ماننا، گوتي، لولوبي، اورارتو، آلان، ماد و …) تاپدالانميش و گئچيجي يؤنهتيملرين هر قونودا اينكيشاف ائتمهسينده ائتگيلي اولوبدورسا دا آنجاق اؤز خالقي دييشديريلمهيه چاليشيلميشدير. اينديايسه بو بؤلگه دونيادا حاقليجا «Heart land» آدييلا آنيلماقلا بيرليكده بويوك گوٍجلرين رويالاريندا ياشايير. آنجاق بير عدالتلي و اسلامي يؤنهتيم كؤلگهسينده سؤزونو ائتديگيميز خالق بير داها دا نفس آليب، اؤزونو يئنيدن تاپماقدادير.
الينيزده اولان بو كيتاب اؤلكهميزين تاريخيايله ايلگيلي اولدوغونا گؤره اوخومالي و اوٍستونده تأمّوٍل ائتمهيه دهير بير اثردير.
سئرگئي قريقورئويچ آقاجانوو اوغوز و سلجوقلولار تاريخي ساحهسينده اورتايا قويدوغو چاليشمالارييلا تاريخ شوٍناسليق عالمينده تانينميش و آديندان تئز ـ تئز سؤز گئچن توركمنيستانلي تاريخچيلردندير. ايستالينله بيرليكده سووئت تاريخچيليگينه سينَن سوْلچولوق باخيش آچيسيني بير كنارا بوراخساق، آقاجانووون چاليشمالاري كاميل بير اثرلردير دئمهليييك. اونون اثرلري آراسيندا ان چوخ اؤنمي داشييان يازارين ايلك اثري اولاراق يايينلانان «13-9 يوٍز ايللر آراسيندا اورتا آسيا اوغوز و توركمنلرينين تاريخينه عاييد آراشديرمالار»، الينيزدهكي كيتابدير. تقريباً 800. قايناق اثر، تاريخي بلگهلر و داشيازيتلاردان دارانيب، الهنيب يازيلان بو اثر، اوغوزلارين آز بيلينن تاريخي قونوسوندا گؤزوموزون قاباغيندا ايشيق بير يول آچير.
من ايسه، اؤز يازيلي تاريخ بيليم دوٍنياميزا خيدمت ائلهمك مقصديايله آقاجانووون، اهميّتي دونيانين بير چوخ تاريخچيسي طرفيندن تأييد اولونان بو اثريني، ايستانبول توركجهسينه چئويريسي اوٍستوندن كؤچورمه جسارتيني گؤزه آلديم. كؤچورو آراسيندا قارشيما چيخان ديل (روسجادان توركجهيه گئچميش اصطيلاحلار و دئييملر) چتينليكلري، اليمدن گلديگي قدهر آرادان آپارماغا چاليشديم. آنجاق موسلّما" يئنه بير سيرا يانليشليقلارين اولدوغونو اؤز بؤيوكلوگونوزجه گئچمهنيزي و بلكه اؤز ديليميزده يازماقدا هله ايلك آدديملاردا اولدوغوموز حئسابينا قويماغينيزي آرزي ائديرم.
كيتابين ايستانبول باسقيسيندا بعضي آغير و يا اؤزگه ديللردن آلينما كلمهلر واريدي ايسه ده گؤركملي بير چوخونلوغونو يوموشالتمايا و اؤز ديليميزين دئييملرييله يئتيرمهيه چاليشميشام. آنجاق يئنه ده بعضيلرينين متنده وارليغي آيدين و (سانيرام) يئر بير سببلره گؤره دير و كيتابين سونوندا دا «سوزلوك» باشليغيني داشييان نئچه صحيفه ده راحاتليغينيز اوٍچون تقديم اولونوب.
بونلاردان بئله يئنه ده قالان خطالار، سايقيلي اوخوجونون حوصلهسيني پوزاجاقسا، بوٍتون سوْروملولوق بيزيمدير.
بو اثرين تورك تاريخي ساحهسينده ايشيق سالا بيلهجگيني گؤرمك ان بويوك تسلّيميز اولاجاقدير.
اؤن سوز
اوخوجويا تقديم اولونان بو چاليشما، 13-9 . جوٍ يوز ايللرده اورتا آسيادا وارليق گؤسترهن اوغوز و توركمن بويلارينين تاريخيني اينجهلهمكدهدير. اثر، مووجود قايناقلاردان فايدالاناراق حاضيرلانميشدير. چاليشماميز، عرب و فارس قايناقلاريندا اوغوز آدينين ايلك دفعه اولاراق ذيكر ائديلمهسيندن باشلاياراق، موغول استيلاسي سونراسيندا سياسي بير گوٍج اولاراق اورتاآسيا صحنهسيندن سيلينمهسينه قدهر گئچن دؤنمي شاميل اولور.
10-9. جو يوز ايلده، اورتاآسيا و دوغو اوروپاداكي تاريخي حاديثهلرين اوٍز وئرمهسينده اوغوز بويلارينين چوخ بؤيوك ائتگيسي اولموشدور. 11.جي يوز ايلين اورتالاريندا، سلجوقلو دوولتينين حاياتا گئچمهسييله، اوغوزلار و توركمنلر، تقريباً بوٍتون دوغو ايسلام دوٍنياسيندا اؤنملي بير روْل اوينامايا باشلاديلار. سلجوقلو دوولتينين قورولوشو، اورتاآسيادا، ياخين و اورتا دوغودا، قافقاز اؤتهسينده و كوٍچوك آسياداكي فئودال ايليشگيلرين اينكيشاف ائتمهسينده چوخ ائتگيلي اولدو. بو اؤنملي اولاي، دوغو اولكهلري آچيسيندان تاريخين آيري گؤزه ووران سونوجلاريني دا اؤزويله گتيردي. 13-9. جو يوزايللر آراسيندا قافقاز اؤتهسي و آنادولويا كوچ ائدن اوغوز و توركمن بويلاري، اوزلليكله آذربايجان و آنادولونون توركلشمهسيني ساغلاديلار. اورتا آسيا، ايران و افغانيستان سرحدلري ايچينده قالان اوغوز بويلاري ايسه بوراداكي توركمن توپلومونون دوٍزهلمهسينه چوخ يارديم ائتديلر. اوغوزلارين اهميّتلي بير بؤلومو ده قازاخ، اؤزبك، قاراقالپاق، باشقورد و تاتارلارا قاريشديلار. قيسساجاسي، اوغوز مسألهسي، سووئت خالقلاري قدهر دوغو اولكهلرينده توركجه دانيشان توپلوملارين تاريخييله ده ياخيندان علاقهليدير. بو پروبلئمين حلّ ائتمهسي، سادهجه اورتا آسيا دئييل، اؤن و كوچوك آسيا تاريخيني ده ياخيندان ايلگيلنديرير.
«اوغوز» آدي، 10-9 جو يوز ايللرده اورتا آسيادا چوخ گئنيش بير ساحهيه ياييلميشدي. او قدهركي بلليدير، بو آدين حاياتا گئچمهسي، اوغوزلارين پنچهنك قبيله فئدراسيونونو ديزه چؤكدوروب، سيردريا حوضهسينده اؤز يابقو دولتيني قورمالارييلا گئرچكلشميشدي. 9.جو يوز ايل سونوندا اوغوزلار، خزرلرله بيرليكده پئچهنكلره بير آيري بويوك ضربه انديرهرك اورال ايله ايديل ]ايتيل[ آراسينداكي توپراقلاري اللرينه گئچيرديلر. بو تاريخدن باشلاياراق 11. جي يوز ايل اورتالارينا قدهر، اورتا آسيانين بوزقيرلاريندا سياسي ايقتيدار اوغوز خاقانلارينين الينده اولموشدو.
اورتا آسيانين توركجه دانيشان ائتنيك قوروپلاري، گئنل آنلامدا بير چوخ قونار – كؤچر بويلار، خزر يان – يؤرهسي، سيردريانين آشاغيلاري و آرال چئوره سينده اوتوران توپلولوقلار «اوغوز» دييه آدلانيرديلار. بو بويلارين چوخو، 11-10. جي يوز ايللرده، باشكنتي يئنگيكنت اولان يابقو دوولتينين يؤنهتيمي آلتيندا پناه توتوردولار. اوغوزلار، اوزلليكله ده كؤچري و ياري كوچري ياشام سوردورن اوغوزلار آراسيندا، مونقولوييد تيپ (موغول سوْيلو) چوخلولوقدايدي. ها بئله، اورتا آسيانين ايران ديللي خالقلاري (هيند – اوروپايي) طرفيندن آسيميله ائديلن اوغوزلارين سادهجه بير بولومو توركمن آدييلا آنيلاردي. توركمن آديني بيرده، تخمينيميزجه يابانجيلاشميش ائتنيك قوروپلار اولان خالاچ (خلج) و قارلوق بويلاري قوللانارميشلار.
اوغوزلار و توركمنلر اورتاچاغدا بير بيرلرييله ياخين ايليشگيلر ايچيندهيديلر؛ آمّا تام اولاراق بيربيرينه بنزر توپلولوقلار كيمي دهيرلنديريله بيلمزلر. چاغداش توركمن توپلومونون آتالاري اولاراق اوغوزلاري قبول ائلهمك دوٍز دئييل. چونكو، خزر اؤتهسي صحرالارينداكي توركلشميش اسكي هيند ـ اوروپا توپلولوقلاري، توركمنلرين آنا چردهگيني تشكيل وئريرلر. يينه ده اوغوزلار، توركمن توپلومونون دوزهلمهسينده چوخ اونملي بير رول اويناميشدير.
بو اثرده، 13-9. جو يوز ايللرده اورتا آسيانين تاريخ سورهجينده، اوغوز و توركمن بويلارينين اينكيشاف و داغيليم صحيفهلري اينجهلهنهرك، بوي سيستئميندهكي آنا عونصورلاري، سياسال و توپلومسال آچيدان اورتاق بير دهيرلنديرمهيه آليناجاقدير. توركمن ميلّتينين دوٍزهليم مسألهسيني ايسه، - كي بو بيزيم موضوعدان خاريجدير، - باشقا بير بيليمسل چاليشمادا ايشلهيهجگيك.
13-9 . جو يوز ايللرده اورتا آسيادا حاكيم اولان اوغوز و توركمن بويلارينين تاريخيني آراشديراركن جيدّي چتينليكلرله قارشيلاشديق. هر شئيدن اؤنجه، قايناقلارين دورومو و موضوعون اوصولدان خاريج و قايداسيز اينجهلنمهسي اساس سوْرون اولاراق اؤنوموزده گورونوردو. اوزلليكله 13-9 . جو يوزايللر آراسيندا اوغوز و توركمن بويلارينين تاريخينين آيدينلاتيلماسي اولدوقجا چتين بير قوْنودور و جوغرافياسال آچيدان محدوددور. طبيعيدير كي او دؤنمده اينديكي ائتنيك و سياسي سينيرلار هله ايجاد اولماميشدي. دئمهلي بئلهليكله 13-9 . جو يوز ايللر اوغوز و توركمنلرين تاريخي اينجهلهنركن، موضوعدان ائشيكده قالان ايران، سوريه، عراق، قافقاز اوتهسي و آنادولودا حاكيم اولان شراييط و اوزلليكلر گؤز اؤنونه قويولموشدور. بو مئتوْدولوژي سايهسينده و موقاييسهلي تاريخ اوصولوندان فايدالاناراق، او دؤنمده راييج اولان اوغوز و توركمنلرين اورتاق پوليتيك ـ توپلومسال ـ اكونوميك حوقوقي ياپيلاري آچيغا چيخاريلدي. كيتابدا قوللانيلان اؤزل و جوغرافياسال دئييملرله باشقا دئييملر، تكنيكسل ندنلره گؤره، فونئتيك دييشمهلره معروض توتولمادان وئريلميش؛ يازما اثرلرين آدلاري، يعني عربجه، فارسجا و توركجه يايينلار روس ديلينه چئوريلميشدير.
سون سؤز اولاراق TSSC بيليملر آكادئمياسي شاجا باتيروو تاريخ انستيتوسونداكي مسلكداشلاريما تشكّوٍرو بورج بيليرم. مخصوصاً اؤيرنجيليك ايللريمده اوغوزلارين تاريخي قونوسوندا چاليشمالاريمدا مني هيدايت ائيلهين «آ. آ. روسلياكوو»ا مينّتدارام. چاليشمالاريم سيراسيندا فايدالي اؤيودلرينه گوره «SSCB BA LOJNA» آراشديرما پئرسوْنئليندن «و. آ. رومودين»، «س.گ. كلياشتورنيي»، «ك.ن. يوزباشيان» و «او. گ. بولشاكوو»ا سونسوز شوٍكرانلاريمي سوُنورام.
SSCB BA JHA.دا ساخلانان دوغو تاريخی و جوغرافياسی ايله ايلگيلي چاليشمالارين ليستيني اله گتيرمهييمده يارديملاريني اسيرگهمهين «و.اي. بئليايئو»، «ه . د. ميكلوهو ماكلاي» و «او. ف. آكيموشكين»ه ياخشي نيّتلري اوچون تشكّورلر.
سئرگي قريقورئويچ آقاجانوو
آشكابات (عشقآباد)/ 1969
قايناقلاردان فايدالاناراق قونويا تاريخي باخيش
هله اولدوقجا تئز ساييلابيله جك دؤنملرده ، اورتا آسيا اوغوز و توركمن بويلاري بير سيرا اوْرتا چاغ كرونيك يازاري نين ، گزگين ، جوغرافياچي و ديل بيليمچي نين ديقّتيني اوزَرينه چكمگي باشلاميشديلار. دوغولو تاريخچيلري نين ايلگي سيني ، اؤزلليكله خاچلي سفرلري نين نتيجه سيله باتيلي مولّيفلرين يوغون علاقه سي تعقيب ائتميشدير.8 قونويا مربوط اولان قايناقلار آراسيندا عرب ، فارس و تورك ديللرينده قلمه آلينميش اثرلر بؤيوك اؤنم داشيماقداديرلار.9 بو قايناقلارين بؤيوك بير قيسمي «و.و.بارتولد»10،«و.اي.بليايئو-آ.آ.روماسكِويچ»11،«يو.كراچكووسكي»12و«ك.كاهن»13طرفيندن يئنيدن تدقيق و تحقيق ائديله رك نشر ائديلميشدير. ك.بروكِلمان،14 ك.ايستورئي،15 ه.گيب،16 ف.روزِنتال17 و ب.اِسكولِر18 چاليشمالاريندا ايسلام تاريخچي ليگينه گئنيش يئر وئرميشدير.
قايناقلارين چوخ چوخ اولماسي ، بيزي هر قايناغي آيرينتيلي بيچيمده اينجه له مكدن محروم قويدوغونا گوره ، ائلييه بيلديگيميزجه بورادا اؤنملي قايناقلار اوزرينده تمركوز ائده رك ، قونوموزلا ايلگيلي قيسيملاريني اينجه له مگه آلاجاغيق. آراشديرديغيميز قايناقلار ، قونوم اعتيباريلا بير چوخ داللارا آيريليرلار. بيز گئنل آنلامدا بونلاري تاريخ و جوغرافيا ساحه سينده يازيلميش اثرلر ، بؤلگه سل اؤزلليكلي ايلليكلر ، آنسيكلوپديك اؤزلليكلي چاليشمالار و ديل اوزرينه قلمه آلينميش قايناقلار شكلينده سيرالامايا قوْيوروق.
10-9.جو يوز ايللره عاييد تاريخ و جوغرافيا اثرلري
اورتا چاغ عرب و فارس تاريخچي ليگينده ، اوغوز و توركمن بؤيلاريلا ايلگيلي ايلك بيلگيلره ، 10-9.جو يوز ايللرده يازيلميش اثرلرده راستلانيلير. او گونلرده دوغونون موسلمان اؤلكه لري فرقلي ساحه لرده بيليمسل و كولتورل بير اينكيشافدا گؤرونمكده ديرلر. اؤزلليكله تاريخ وجوغرافيا ساحه سينده بؤيوك اوغورلارا ال آتيلميش ، يئرل اؤزلليكلري ده ايچينده يئر وئرن ائييتيم مركزلري آچيلميشدي. عبّاسي خلافتي نين آرادان گئتمه سي ، حاكميّتي آلتينداكي اؤلكه لرين اؤزلزينه اؤزل كولتورلري نين اينكيشافيندا يول آچميشدي. اكونوميك آچيدان حركت گؤسترن عيراق ، ميصر ، ايران و اورتا آسيا اؤلكه لرينده بيليمسل قوروملار ايجاد اولموشدور. مئيدانا گلن يئني اويقارليغين اورتاق كومونيكاسيون ديلي عربجه ايدي و بو دوروم بير نئچه عصير سوره جك ايدي. عربجه آغيرليقلي تاريخ آراشديرمالاري گئنلليكله چئشيدلي خالقلار حاقّيندا قلمه آلينان ريوايتلردن عرب شجره تاريخلريندن ، حديث وخبر ادبياتيندان و ايرانلي ، سوريه لي و ديگر خالقلارين سونّتي اپيك عنعنه لريندن تشكّول ائديردي.10-9.يوز ايللرده ، اؤزلليكله عربجه نين قوللانيلديغي جوغرافيا يازيچي ليغي بؤيوك اوغورلارا ال تاپميشدي و دؤنمي نين ان پارلاق زيروه سينده دوروردو. عربلرين قازانديغي اوغورلار سوْنوجو وئرگي و مال ساختاردا (قورقودا) پراتيك دگيشمه لر ، قورولوق و دنيز تيجارتينده يوكسك نيسبتلرده منفعته ال تاپما اوصول لاري ، بو قونودا آيدينلاديجي بير رول اويناميشدير. خاريجي گوونليگين ساغلانماسي ضروري ، تبشير و ياييلما حركتلري ، قونشو خالقلار حاقّيندا بيلگي توپلانماسيني تشويق ائديري.19 بو باغلامدا اورتا آسيادا ياشايان تورك ديللي خالقلارا ايلگي دويولماسي غايت آنلامليدير ، گئرچكدن بو بؤلگه لر ايسلام سينيرلاريندا گؤزله ين تهديد نوقطه لري اولاراق ديقّت چكيردي. 9.جو يوز ايلين عرب تاريخچي وجوغرافياچيلاري نين ايلگي كانونوندا ايسه خوراسان ، ماوراءالنّهر و خارزم حودودوندا گوجله نن اوْغوزلار يئر آليردي.
عرب تاريخچي ليگينده اوغوزلار حاقّيندا ايلك بيلگيلر ، ابن جابرالبلازوري نين(اؤل.892) اثرلرينده گؤرولمكده دير. «كتاب فتوح البلدان» آدلي اثري ، قونوسو اعتيباريله «گزي راپورلاري اوزرينه قورولموش كيتابلار» سيراسينا گيرمكده دير.20 بلازوري نين بو تاريخي اثري، گونوموزه قدر بير سيرا قيسالتمالارا معروض قالميشدير.21 بلازوري ، اؤزوندن اؤنجه يازيلميش اثرلره چوخ آز باش وورموش اولماسينا باخماياراق ، گونوموزه دك گليب چاتمايان بير سيرا قايناقلاردان دا يارارلانمايي اهمال ائتمه ميشدير.
«كتاب فتوح البلدان» ين مولّيفي ، اولايلاري سيراسينا گؤره قئيده آلماسيلا ، اوريژينال قايناقلارين سئچيمينده و قونولارا ياخينلاشماسيندا باشقالاريندان آيريلير. اونون بو اثري گئنل اولاراق هم سووئت ، هم ده دونيا تاريخچي ليگينده بير قايناق اولاراق گؤزه آلينير.
اوْغوز بويلاري حاقّيندا ، ديگر 9.جو يوز ايل عرب جوغرافياچيلاري نين اثرلرينده ده بيلگيلر وئريلير. ابن خرداد به ين (912-820) «كتاب المسالك والممالك» آدلي اثري بونلاردان بيريدير. بو اثرده قونوسو اعتيباريله جوغرافيا اثرلري تانيتديرماسينا گيرير. آدي اوستونده ، مولّيف :«گوذرگاهلار ودؤولتلر حاقّيندا» بيلگي وئرمكده دير.22
ابن خرداد به ين اثريله عئيني اؤزلليگي پايلاشان يعقوبي (892) وخدامة بن جعفرين (992) اثرلري ده ديقّت چكيجيدير. يعقوبي ، ساده جه جوغرافياچي دئييل ، عئيني زاماندا پراقماتيك آنلامدا اولايلارين سببلريني و شرطلريني آراشديران بير تاريخچي ايدي ده. آنجاق بيزي ايلگي لنديرن ، اونون جوغرافيا كيتابي «كتاب البلدان» اولاجاقدير. 891 ايلينده يازيم ايشلري تاماملانان اثرين آنا محوريني ، يازارين اوزون سوره گئتديگي گزيلر سوْنوجوندا توپلاديغي بيلگيلر تشكيل ائدير. يعقوبي نين اثري ، گئنيش تاريخ و اتنوقرافيا بيلگيلريله سوسلنميش (زينتلنميش) قيمتلي بير قايناقدير. وئرديگي بيلگيلر ، توركلر و بالطبع اورتا آسيادا يورد سالميش اوغوزلار حاقّيندا بيلگيلريميزي آرتيرير.
آراشديرديغيميز قايناقلار آراسيندا ابن الفقيه ين23 «كتاب اخبارالبلدان» ي دا اولموشدور. اثر 903 ايلينده يازيلميش ، 11.جي يوز ايلين ايلك چئيرگينده قيسالتمالارا تابيع توتولاراق يئنيدن گؤزدن گئچيريلميشدير. كيتابين قيسالتيلميش حاليله بيرليكده مشهدده اولان ايلك اوريژينال يازماسي دا گونوموزه قدر قورونموشدور.24
ابن الفقيه ، اثرينده ايلگينج بير ادبي اوسلوب قوللاناراق جوغرافياسال تصويرلر ايرائه ائتميشدير. بو اثرين باشقالاريندان فرقي ، سيستئمسيز قورقوسو و باشقا قايناقلاردان دا گئنيش آلينتيلاريندادير. بوتون بونلار ، ابن الفقيه ين اثرينه كؤلگه سالماقدادير. «كتاب اخبارالبلدان » آدلي اثر ، باشقا قايناقلاردا تاپيلمايان هم تاريخ ، هم ده جوغرافيا قونوسوندا اؤنملي بيلگيلر احتيوا ائدير. تورك بويلاري نين ياشام طرزي ، عنعنه و رسملري ايله ايلگيلي قيسيملار ديقّته دَيردير. نه يازيق كي ، آلينتيلار ياپديغي قايناقلارين گئرچك مولّيفيلري هله ده تام اولاراق اورتايا چيخاريلماميشدير.25 ابن الفقيه ين «يادا داشي» (ياغمور داشي) حاقّيندا آنلاتديغي ريوايتلر ، قونوموز آچيسيندان سون درجه اؤنمليدير. ابن الفقيه بو ريوايتلري ابوالعبّاس عيسي بن محمّد بن عيسي المروزي دن26 و خوراسان واليسي داوود بن علي البادغوسي دن ائشيتديگيني بيلديرير.27 مشهد يازماسينا گؤره سونونجوسو ساماني اميري اسماعيل بن احمد ين (907-892) چاغداشيدي. ابولعبّاس مروزي ده بو ريوايتي بير اوغوز اصيلزاده سي اولان بئلقيقين آغزيندان نقل ائدير. ابن الفقيه دن سونرا بو ريوايت نجيب الهمداني (12.جي يوز ايل) و امين رازي نين (16.جي يوز ايل) اثرلرينده ده ذيكر ائديلير. آنجاق ، قونويلا ايلگيلي «عجايب المخلوقات» و «هفت اقليم» اثرلرينه «كتاب اخبار البلدان» ، دا بير سيرا تفصيللر ده اكلنميشدير. بيزيم عقيده ميزجه ، نجيب الهمداني و امين رازي ، داها گئنيش بيلگيلر تقديم ائدن قايناقلاردان يارارلانميشديرلار. باشقا عيبارتله ، ابن الفقيه ين اثري نين ايلك يازماسي اولان مشهد نوسخه سي ذيكر ائديله نه علاوه اولاراق داها چوخ بيلگي وئرمير.28
ابن الفقيه ين اثريله عئيني دؤنمده تقريباً 10.جو يوز ايلين باشلاريندا يازيلديغي بيلينن ابن روستانين آنسيكلوپديك اثري گلير. آنجاق بو بؤيوك اثرين ساده جه آسترونومي حاقّينداكي گيريش قيسمي ، تاريخله ايلگيلي بؤلوملري وجوغرافياسال ايقليملرين تصويرلريني ده شاميل اولان بير جيلدي . گونوموزه اولاشا بيلميشدير.29 ابن روستا «كتاب علائق النفسيه» آدلي اثريني 903 ايليندن در حال سونرا بيتيرميشدير.30 اثرين هارادانسا تامامي ، ديگر قايناقلاردان يارارلانيلاراق يازيلميشدير ، آنجاق بو اونون دَيريني اكسيلتمير(آزالتمير). ابن روستا ، بؤيوك بير اهتيمالا ، چوخ دَيرلي بيلگيلري ، چئشيدلي جوغرافياچيلارين و سيّاحلارين اثرلريني بير آرايا گتيرمگي باشارميشدير.31 اونون ، توركجه دانيشان بؤيلار و ياشاديقلاري بؤلگه لر حاقّيندا وئرديگي بيلگيلر ، بؤيوك اؤنم داشيير.
10.جو يوز ايل ، موسلمان دوغو دونياسيندا ايسلام بيليملري آراسيندا جوغرافيانين ان اوست درجه يه يوكسلديگي دؤنم اولاراق بيلينير. اؤزلليكله خريطه تثبيتي و جوغرافياسال تصوير ساحه سينده بؤيوك اوغورلار قازانيلميش ، اسكي ايران عنعنه وي متودلاريندان فايدالاناراق ايسلام اطلسي حاضيرلانميشدي.32 گئنيش آچيقلامالار احتيوا ائدن بو خريطه لر حاقّيندا ايلك بيلگيني ابو زيد البلخي نين (934-850) 920 ايلينده تاماملاديغي اثرينده گؤروروك. بلخي، بو جوغرافيا چاليشماسيني ، يئني بيلگيلردن فايدالاناراق ، 930 و 933 ايللريندن يئنيدن گؤزدن گئچيرميشدير.33 ابو اسحاق الاستخري ، بلخي نين كيتابيني يئنيدن تصنيف ائده رك اثره «كتاب المسالك و الممالك» آديني وئرميشدير. استخري نين بو اثرينه سيراسيلا 10.جو يوز ايلدن باشلاياراق ابوالقاسم بن حوقل طرفيندن بير ذئيل داها اكلنميشدير. ابن حوقل حاضيرلاديغي بو اثرين ايلك نوسخه سيني ، هامدانيلر خاندانيندان سوريه حاكيمي سيف الدوله يه(اؤل.967) سونموشدور.
اثرين ايكينجي قيسمي نين تامامي 977 ايلينده سيسيليا (مديترانه ده ايتاليانين گؤنئيينده بير آدا) دا حاضيرلانميشدير.34 دو،گوْژ و اي. ه.كرامرسين آراشديرمالارينا گؤره ، ابن حوقل ، استخري نين سونرادان قيسالتيلميش اثريني دئييلده ، ايلك الدن يازماسيني قوللانميشدير.بو اثرين بير نوسخه سي ، عربجه اصليندن چئوريلميش فارس-تاجيك اوريژينالي گونوموزه قدر قورونموشدور.35
اثرده بيزيم قونوموزا مربوط اولان سير-دريا جيواريندا وشاش بؤلگه سينده اوتوران اوغوز قوروپلاري حاقّيندا دَيرلي بيلگيلر وار.
10.جو يوز ايلده يازيلان جوغرافيا اثرلري آراسيندا اؤزلليكله گزگينلرين ائتگيسي كسين اولان گوواه اولدوقلاري آنلاتيملاري اؤنمله بيلديرمك گركليدير. بو تيپ اثرلر جوغرافيا تصويرلري اولدوغو اؤزلليكلريله سئچيليرلر ، بو جهتدن ده آنا قايناق اؤزلليگينده ديرلر. بونلار آراسيندا ان آدليمي ،اؤلكه تاريخچي ليگينده بؤيوك اؤنم داشياني ،احمد بن فدلانين «سياحتنامه» آدلي اثريدير. يازار ، 922-921 ايللرينده خليفه المقتدر طرفيندن ايتيل بولقار دؤولتينه گؤندريلن ائلچي ليك هئيأتينده يئر آلميشدير. ابن الفدلانين دا قاتيلديغي بو ديپلوماسي هئيأتي نين باشيندا سوسنُ الراسي يئر آليردي.36
هئيأتين بغدادا دؤنوشونده ابن فدلان طرفيندن حاضيرلانان راپور ، شخصاً خليفه يه تقديم اولونموشدور. اثرده گزي نين گوذرگاهي ايران اوزريندن خوراسانا ، اورادان ماوراءالنّهره و اورادان دا خارزم اوزريندن كاما (قاما) بولقاريستاني دييه گؤستريلميشدير.
سوسن الرّاسي باشليغينداكي هئيأت ، خارزمدن حركتله بولقار اؤلكه سينه يئتيشيب و اينديكي باتي قازاخيستان ساحه سينده كؤچري بير ياشام سوردورن اوغوزلارين يوردوندان گئچميشدير. ابن فدلان ، اوغوزلارين گونلوك ياشامينا مربوط اولان چوخ اينجه و بؤيوك فداكارليق ايسته ين ايزله نيملريني و بيلگيلريني «سياحتنامه» آدلي اثرينه اينتيقال وئرميشدير. هم ده اونون راپوروندا 10.جو يوز ايله قدر كؤچري اوغوز بويلاري نين توپلومسال قونومو ، سياسال قورقوسو و حاياتا دؤنوك مشغوليتلري حاقّيندا موكمّل ساييلاجاق سويّه ده بيلگيلر سيرالانميشدير.
ابن فدلانلا عئيني دؤنمده ياشاميش شاعير وگزگين ابودلف37 ، بير مودّت ساماني حوكومداري نصر بن2.جي احمدين خيدمتينده اولموشدور. 942 ايلي حودودوندا سياحت ائتمك اوچون ماوراءالنّهردن چيخان ابودلف چين و هينديستاني دولاندي. احتيمالا گؤره گزي ، چين ائلچيليك هئيأتي ني بوخارايا گلمه سيله باغلانتيلي ايدي. آنلاشيلان ، ابودلف دؤنوشده بو سيفارت كاروانينا همراهليق ائتميشدي.38 گزگينيميز ، يولو اوزرينده اولان اوغوز ، قارلوق، پئچه نك و باشقا توركجه دانيشان بويلارلا ايلگيلي بير سيرا نوْتلار يازميشدير.39
19.جو يوز ايلدن بو يانا ، تاريخ ليتراتوروندا ابودلفين «رساله» سينه شوبهه ايله باخيلميشدير. و.و.قريقوريئوه گؤره گزگين ، «رساله» سيني باشقالاريندان ائشيتديكلرينه گؤره حاضيرلاميشدير.40 يازار ، ابودلفين رساله ده بللي ائتديگي كيمي ، اوغوزلارلا بوخارانين دوغوسوندا قارشيلاشماياجاغيني ايدّيعا ائدير و بو دورومون باشقا عرب جوغرافياچيلاري نين بيلگيسي ايله تناقوضلو اولدوغونو مودافيعه ائدير. آنجاق ، و.و.قريقوريئوين گؤزدن قاچيرديغي بير خوصوص داها وار ، او دا 10. جو يوز ايلده اوغوز بويلاريندان بير قوروپون يئددي سو جيواريندا اوتورماقدا اولدوغودور.41 ابودلف ، بو توپراقلاردا ياشايان اوغوزلاري زيارت ائتديكدن سونرا بوخارادان چينه دوغرو حركت ائتميشدير.
10.جو يوز ايلين ان ساغلام گزگينلريندن بيري ده «ابوالحسن المسعودي» (اؤل.956) اولاراق گؤستريلير. جاوانليق چاغلاريندا ايراني ، داها سونرا هينديستان ، سئيلان (سريلانكا) ، خوراسان ، سوريه و ميصري يورولمادان قَريش- قَريش دولانميشدي.42 مسعودي ،944 ايلينده 30 جيلدن اولوشان «اخبارالزّمان» آدلي تاريخ و جوغرافيا بيلگيلره شاميل اولان آنسيكلوپديك بير كوليّات حاضيرلانميشدير.43 بو اثرين ، گونوموزه قدر قيسالتيلميش ايكينجي ال نوسخه سي گليب چاتميشدير. بونلارا 947 ايلينده بيتن و 950 ايلينده بير سيرا علاوه لرله يئنيدن ايشله نيلن «مروّج الذّهب» ده داخيلدير. اؤلومونه آز بير مودّت قالا اسكي چاليشمالارينا ضميمه اولاجاق آناليتيك اؤزلليكله داشيان «كتاب التنبيه» اثريني قلمه آلميشدير.44 مسعودي نين قايناقلاريني اؤز ايزله نيملري ، تاجيرلرين آنلاتديقلاري ، گزي راپورلاري و يازيلي اثرلر تشكيل ائديردي.45 اثرلرينده ، اورتا آسياداكي اوغوز بويلاري ايله ايلگيلي اوريژينال تاريخي و ائتنيك قورقويا مربوط اولان بيلگيلر وورقولانميشدي. قونويا ايليشگين بيلگيلري ، 915-914 ايللرينده ايرانا و خوراسانا ياپديغي گزيلري سيراسيندا توپلاميشدي.46 مسعودي ، آبسكوندان طبريستانا قدر دنيز يولچولوغوندا و بو اثنادا تانيش اولدوغو تاجيرلردن و گمي صاحيبلريندن چئشيدلي قونولاردا بيلگيلره ال تاپديغيني بيلديرير.47
ابوعبدالله المقدسي نين (1000-947) اثرينه رنگ قاتان يازارين شخصي ايزله نيملري ، هم تاريخ ، هم ده جوغرافيا قونوسوندا نقل ائتديگي بيلگيلر ، گؤز آردي ائديلمه يه جك نؤعدندير. اوزاق اؤلكه لري اؤيرنمك آرزيسي ، اونو ، ايسلامين دوغو اوجلارينا قدر گؤتورموشدو. مقديسي ، 986 ايلينده «احسن التقاسيم في معرفت الاقاليم» باشليقلي اثري نين ايلك يازمالاريني تاماملاميشدي . آرادان گئچن اوچ ايل ظرفينده اثري يئنيدن دوزنله يه رك ميصر فاطيمي حوكومدالاريندان بيرينه تقديم ائتدي.48 مولّيف ، «احسن التّقاسيم»ين اؤن سؤزونده بيلديرديگي اوزره ، اؤزوندن اؤنجه كيلرين اثرلرينه ترديدله باخميش و اونلارين ايشتيباهلاريني تصحيح ائتمگه چاليشميشدير. مقديسي اؤز سياحتلرينده توپلاديغي بيلگيلردن ساوايي بير سيرا خبرچيلرين وئرديگي معلوماتلاري و «ساراي آرشيولرينده اولان قايناقلار» يدا قوللانميشدي.49 مقديسي نين اثري ، عربجه يازيلميش اورتا چاغ جوغوافيا كيتابلاري آراسيندا ان دَيرلي اولانيديرمقديسي نين اثرينده بيزيم ايلگيميزه مظهر اولان ان اؤنملي خوصوص ايسه ، ايلك دفعه موسلمان قايناقلاريندا «توركمن» آدي نين ذيكر ائديلمه سيدير.50
10.جو يوز ايله عاييد عربجه اثرلر يانيندا بير ده بعضي فارسجا كيتابلار گؤرونور. بيليم مركزلري قونوموندا اولان بصره ، كوفه ، باغدادان سونرا نيشابور بوخارا ، كؤهنه اورگنج كيمي شهرلرده هره سي علمين بير يوواسي حالينا گلديلر. يازيلان ايلك فارسجا و تاجيكجه اثرلر ، عربحه دن اينتيقال تاپان ترجومه كيتابلاريندان تشكيل تاپيرديلار.51 آنجاق ، قيسا مودّت سونرا فارسجا قلمه آلينميش اوريژينال و جوغرافيا كيتابلاريلا ، آنسيكلوپديك اثرلر ، گون ايشيغينا چيخمايا باشلادي. 10.جو يوز ايل ساماني حوكمدارلايندان نصربن احمدين وزيرينه عاييد «كتاب المساليك و المماليك» آدلي بير چاليشما ياپيلميشدي. آمّا ، وزير جِيهاني نين اثرينه ، يوز ايللر ، رحم ائتمه ميش و بو آندا بوكيتاب ريجعتي (گئري دؤنوش) اولمايان گئچميشين قارانليغينا گؤمولوشدور.52 بروكلمانا گؤره ، وزيرين اثري 892 ايله 907 ايللري آراسيندا تاماملانميش اولماليدير ، كي بيزه تام اولاراق اينانديريجي اولا بيلمير.53 و.و.بارتولد و اي.يو.كراچكووسكي، جِيهاني نين اثريني 922 ايليندن اؤنجه تاماملايا بيلمه يه جگيني ايدّيعا ائديرلر.54 مقديسي نين سؤزلرينه قولاق وئريرسك ، جِيهاني ماوراءالنهر و خوراسانلا سينيرلري اولان دؤولتلر و خاقانلار حاقّيندا گئنيش معلومات الده ائتميشدي. وزير ، يابانجي ائلچي و تاجيرلري شخصاًحوضورا چاغيراراق اونلاردان اؤلكه لري و تيجارت يوللاري حاقّيندا بيلگيلر آليردي. مقديسي نين گوواهيني قبول ائديرسك ، جِيهاني ، اثريده ان اوزاق و آز بيلينن يئرلر و اورالاردا ياشام سوردورنلر حاقّيندا بيلگيلر وئرير.55 اؤزلليكله ، كاروان يوللاري ، داغ اتكلريندن قيوريليب گئچن يوللار ، داغلار ،تپه لر و چايلار آيرينتيلي بيچيمده آنلاديلميشدير. يئنه ، مقديسي يه گؤره ، جِيهاني نين اثري يئددي جيلددن عيباراتدير ،آيريجا بو قاپساملي اثرين «كتاب المساليك و المماليك» آديلا بير اؤزئتي ده اولموشدور.56
احتيمالاً جِيهاني ، اثرينده ابن خرداد به ين عئيني آدي داشيان اثريندن يارارلانميشدير.57 جئهاني نين اثريندن آلينان آلينتيلارا ، اؤزوندن سونراكي اورتا چاغ مولّيفلري نين كيتابلاريندا راستلانيلير. گرديزي ، مروزي وادريسي ،اثرلرينده «كتاب المساليك و المماليك» دن فايدالانماقلاريني گيزلتميرلر. جِيهاني نين جوغرافيا اوزرينه يازديغي بو اثر ، 982 ايلينده يازيلديغي تخمين ائديلن آنونيم «حدودالعالم»ه ده ملزه مه اولموشدور. و.و. بارتولدون و و.مينورسكي نين آراشديرمالارينا گؤره ، يازار بير نئچه آنا قايناغين يارديمينا باش وورموشدور.58 اثرده يئر- يئر بلخي نين ، استخري نين و ابن روستانين ائتگيسي دويولور. «حدودالعالم» يازاري نين اورتا آسيا دا كي توركلر حاقّيندا وئرديگي بيلگيلر ، جِيهاني نين مفقود اثريندن يارارلانديغيني اورتايا قويور.59
يوخاريدا اينجه له ديگيميز اثرلرين اورتاق اؤزلليگي ، ايسلامين يايقين اولدوغو اؤلكه لر و بؤلگه لرده يازيلميش اولماسيدير. بو ايستاتيك قايدا ، عربجه جوغرافيا يازارلاري نين آلديغي كلاسيك ائييتيمين باخيش آچيسيني عكس ائتمكده دير.60 بو دورومون اورتايا چيخارديغي اولومسوزلوق ، اثرلرينده اوغوز و توركمن بويلاري حاقّيندا اولا بيلديگيجه آز بيلگي ايله ايكتيفا ائتديكلريدير. بونلاردان ساوايي اثرلري ، سيّاحلارين راپورلاري اولوشدورور. اؤزلليكله ، بونلاردان ابن فدلانين چاليشماسي ، اوغوزلارين ياشام طرزلري اوزرينه زنگين بيلگي لرله دولودور. ديگر يازارلارين آنلاتديقلاري ايسه ، گئنلده موسلمان كيمليكلي خالقلارلا محدود اولور. ايسلام دونياسيندان ائشيكده قالان توپلولوقلار سؤز قونوسو اولدوغوندا -كي بونلارا اوغوز بويلاري دا داخيلدير- ديقّت چكن خوصوص ، بو اؤلكه لره ايسلام دينيني آپارماق اساس مسأله اولموشدور. بو آرادا ، اؤزلليكله تيجارت نوقطه لري خارزم ، ماوراءالنّهر و خوراسان سينيرلاريندا قارلوقلار ، اوغوزلار و باشقا تورك بويلاري ايله حاديث اولان عسگري چاتيشمالار، تهديد ائديجي بير دوروما گلديگيندن قايناقلاردا گئنيش اينعيكاس تاپميشدير. بونلارا قونشو تورك بويلاري حاقّيندا كي بيلگيلره گلينجه ، كؤچري گوجلرين ياراتديغي ايليشگي لرين بوْعدونا گوره ، ايلگي توپلاشميشدير.بو باخيمدان جِيهاني نين اثري –كي او ، بيليمسل قونولاردا اؤز نظرلريندن آرتيق باشقالاري نين وئرديگي بيلگيلري اساس آليردي- چوخ اؤنملي بير قايناق دئمكدير. مقديسي نين شاهيدليگينه گووه نه جك اولورساق ، ساماني وزيري نين بو چاليشماداكي آنا آماجي ، قونشو خالقلار و اؤلكه لر حاقّيندا بيلگيلر توپلاياراق بورالاري ايشغال ائتمك ايدي.61
11.جي يوز ايل قزنه تاريخچي ليگي
اورتا آسيا ، ايران و افغانيستان تاريخي قايناقلاري ، اؤزلليكله قزنه لي و سلجوقلو دؤنملرينده يازيلانلار ، ساراي آداملاري نين باخيش آچيسيني عكس ائدير. خانيدان تاريخيني يازان مولّيفلر ، گئنل تاريخ يازارلاريندان تاريخ بويونجا داها چوخ اولموشدولار. تاريخچيلر ، عوموميّتله اؤز نظرلريني بيلديرمكدن و اولايلاري طرفسيز بير شكيلده آچيقلاماقدان قاچينميشديلار. بونلار آراسيندا ابوالفضل بيهقي نين آديني اؤزلليكله وورقولاماميز گرَكير ، كي هر نه ائتميش اولورسا، قزنه لي خانيداني نين بوتون پيس ويجهه لريني اونوتدورمايي باشارميشدير. تاريخچي ، اثرينده بير چوخ اولايلارين اوستونو اؤرته رك ، بعضاً ده اونلاري آماجيني آشان موباليغه لي بير اوسلوبلا قلمه آلميشدير.62
ايسلام اورتودوكسياسي نين آشيكار ائتدگي سيندن اولماليدير كي تورك خانيدانين «ديندار» اوتوريته سينه تام اولاراق دستك چيخميشدير.63 ساراي يازارلاري ، خانيدان تاريخي يازاركن ، چوخ زامان گئرچگي گيزله ين ساختا ناغيللار سرگيلرلر.
آنجاق بوتون بونلارا باخماياراق ، آراشديرديغيميز دؤنمده تاريخ متودونون اينكيشاف ائتديگي گؤزدن قاچمايير.64 فارس و تاجيك ديللري نين يازيلي ادبيّاتا يئرلشمه سيله ، گئنيش ساحه لرده ائييتيم صاحيبي اينسانلارا دويولان ايلگي آرتميشدير. بونون بير گتيريسي اولاراق دا اورتا آسيادا كي توركجه دانيشان خالقلارين اينجه له مه سينده تاريخي و ائتنيك قورقويا مربوط اولان بيلگيلرين ساحه سي اؤنملي اؤلچوده گئنيشله ميشدي. يئني بيليمسل فعاليّتلر و گزيلر سونوجوندا، توركلر ، كؤچري ياشامي نين اؤزلليكلري ، عنعنه لر و سونّتلرله ايليشگين بيلگيلر اورتايا چيخاريلدي. بو دؤنمه مربوط اولان قايناقلاردا توركجه دانيشان بويلار-بونلارا اوغوزلار و توركمنلرده داخيلدير- حاقّيندا اوريژينال بيلگيلر واردير.
12-11.جي يوز ايللرده دوغو ايسلام تاريخينده تورك ديللي بويلار بؤيوك علاقه گؤستريلميشدير. بو دوروم ، توركلرين دونيا آرِناسينا قزنه ليلر ، سلجوقلولار و خارزمشاهلارلا چيخديغينا گؤره تصوّور اولونور. آدي گئچن سياسال تشكيلاتلاردا ائييتيم نيسبتي نين يوكسلمه سي ،اورتا آسيادا ، ايراندا وافغانيستاندا بير سيرا يئني كولتور مركزلري نين اورتايا چيخماسينا ايمكان ياراتميشدير. اسكي دن بري سياسي بير كانون اولماقدان اوزاق قالان قزنه ، سولطان ماحمودون (1030-997) اورتايا چيخماسيلا دانيشمندلر له دولوب داشمايا باشلادي. بونلار آراسيندا سارايين اؤزل تاريخچي سي ابونصرالاوتبي ده يئر آليردي. ابونصرالاوتبي «كتاب اليميني» آدلي اثرين يازمايي 1021 ايلينده تاماملاميشدير. مولّيفين اصل آماجي ماحمود سولطانين يوكسليشيني آنلاتماق ايكن ، نقل ائتديگي اولايلاردا تماماً دوغرو بير شكيلده قزنه ليلرين عاديل اولماديقلاريني دا نقد ائتميشدي. 65 ابونصرالاوتبي اثريني ، رديف قورقوسو اولمايان شعرسل بير طرزده ، آنلاشيلماسي چوخ چتين بير اوسلوبدا يازميشدير. بو اوزدن 13.جو يوز ايلدن باشلاياراق تاريخ يازيچي ليغيندا قوللانيلمايا باشلايان اؤزل بير ديل آخيمي نين اؤنجوسو قبول ائديلير. آنجاق ان چوخ شؤهرتي ، 18.جي يوز ايلده احمد بن علي المنيني قازانميشدير.66 1206 ايلينده ابوشرف الجربادگاني طرفيندن «كتاب اليميني» تاجيك ديلينه چئوريلميشدير.67 الاوتبي نين قايناغيني ، 10.جو يوز ايلين ايكينجي ياريسيلا 11.جي يوز ايلين ايلك چئيرگينده اورتا آسيا تاريخي حاقّيندا يازيلميش اثرلر تشكيل وئرير. اؤزلليكله اوغوز بويلاري نين قارا خانليلارلا سامانيلرين آراسيندا گئچن ماوراءالنّهر ساواشينا قاتيلمالاري حاقّيندا كي ريوايتلري بؤيوك اؤنمه ماليكدير.
1050 ايللرينده قزنه سولطاني عبدالرّشيدين (1053-1049) امريله «زين الاخبار» آدلي بير تاريخ اثري يازيلميشدير. يازاري گرديزي اولان بو اثرده قارلوقلار ، اوغوزلار ، ياغمالار ، قيماقلار (كيماكلار) و باشقا تورك ديللي بويلار حاقّيندا بؤلوملر يئر آلير.68 ابوسعيد گرديزي بو اثري نين قايناغيني ابن المقّنع69 ، ابن خردادبه70 ، جِيهاني و «توادع الدّنيا» آدلي آنونيم بير چاليشمايا دايانديرير. گرديزي نين نظرلري باشقا اورتا چاغ يازارلاري نين توركلر حاقّيندا يازديقلاريلا موطابيقدير.
گئرچكدن ، دابليو.بارتولدون دا بللي ائتديگي كيمي ، گرديزي نين اثري «حدودالعالم» و «معجم التّواريخ» آدلي اثرلرله ياخينليغي واردير.71 بو ليسته مروزي ، شبانقارايي و شكرالله ين آدلاريني دا اكله يه بيله ريك. آدلاري گئچن قايناقلاردا تورك بويلاريلا ايلگيلي بيلگي بنزرليگي ، مولّيفلرين عئيني قايناغي قوللانماسيندان ايره لي گلير. «زين الاخبار» ين بير بؤلومو قزنه سولطانلاي نين تاريخينه آيريلميشدير. گرديزي نين اثرينده يئر آلان تاريخ بيلگيلري ، مَودود بن مسعود دؤنمينده (1048-1042) بيتير. گرديزي نين اثرينده يئر آلان ايلك سلجوقلو-قزنه لي تماسلاري ، اولدوقجا ايلگي چكيجيدير. «زين الاخبار» خوراساني اوزون ايللر مشغول ائدن سلجوقلو- قزنه لري ساواشلارينا گئنيش يئر آييرير. گرديزي ، شخصاً بو اولايلارين شاهيدي اولموش ؛ آنجاق آنلاتماقلاريني اولدوقجا قيسا توتموشدور. بعضاً ده سؤيله ديكلري گئرچكلري عكس ائتمكده دير.
11.جي يوز ايل توركمن تاريخي حاقّيندا ابولفضل بيهقي نين72 اثري موكمّل بير قايناق اولاراق قبول ائديلير. بو راوي تاريخچي نين يازميش اولدوغو «تاريخ مسعودي» آدلي اثري ، چاغداش تاريخي ادبيّات ساحه سينده شؤهرتلي بير چاليشما اولاراق بيلينير. م.مينووي73 ، س.نفيسي 74، ك.بوسوورد 75 و آ.ك.آرندزين76 چاليشمالاريلا بيهقي نين بيوقرافيسي و اثرلري آيدينلاديلير. بيلينديگي كيمي ، ابوالفضل بيهقي نين اثري نين كاميل متني گونوموزه قدر گليب چاتماميشدير.77 جوزجاني (13.جو يوز ايل) و حافيظ-ابرو (15.جي يوز ايل) ، بيهقي نين اثري نين ايتن قيسيملاريندان يارارلانميشديلار. جوزجاني ، بيهقي ني قايناق آلاراق يازديغي «تاريخ ناصري» آدلي اثري نين گيريش قيسميندا ، سلجوقلو-قزنه لي ايلشگي لريني آنلاديركن بورادان گئنيش آلينتيلار ياپميشدير.78
بيهقي نين شخصي ايزله نيملره و رسمي قئيد لره دايانان ديگر چاليشمالاري ، سولطان مسعود دؤنمي (1041-1030) تاريخيني تشكيل ائتمكده دير. ابوالفضل بيهقي ني بير چوخ عرب و فارس تاريخچي سيندن آييران تمل اؤزلليك ، اؤز دؤنمينه مربوط اولان اولايلاري بوتون جهتلريله ايدراك ائتمه سي و آچيق بير اوسلوبلا قونونون ساحه سيني آييرماسيدير. اونا گؤره ده، بيهقي نين اثري ، 11.جي يوز ايل توركمن و سلجوقلو تاريخي باخيميندان ان قيمتلي و دَيرلي بير قايناق گؤرونومونده دير.
تورك بويلاريلا ايلگيلي اثرلر
11.جي يوز ايلين اورتالاريندان باشلاياراق ، سلجلوقلو ايمپيراتورلوغونون قورولوشوندان سونرا اورتا آسيادا ياشايان تورك ديللي توپلولوقلارلا ايلگيلي اؤزل چاليشمالار اورتايا چيخمايا باشلادي. بو اثرلردن بيري ابوالعلا ابن حصّول (اؤل.1058) طرفيندن يازيلان «كتاب تفضيل الاَتراك» دير. «توركلرين اوجاليغي حاقّيندا كيتاب» آديني داشيان بو كيتاب ، سلجوقلارين باغدادي اله گئچيرمه سيندن سونرا يازيلميش و طوغرول بَگين وزيرين كوندوري (كندري) يه تقديم اولونموشدور.79
«كتاب تفضيل الاتراك» دا توركلر حاقّيندا كي وئريلن بيلگيلر ، ابو عثمان امر بن بحرالجهيزين (اؤل.869) نقل ائتديگي بيلگيلرله بؤيوك اؤلچوده بنزرليگي واردير. جاهيزين قلمي بير چوخ اثره ايمضا آتميش و بونلاردان بيردنه سيني ده اؤزل اولاراق توركلره ايتحاف ائتميشدير.80 بو دانيشمند و عاليم شخص ، اثرينده تورك بويلاري نين يئته نكلريني ، ساواشداكي اوستونلوكلريني ، عنعنه و سونّتلريني آنلاتماقدادير.81 اؤز بيليمسل دَيرلنديرمه لريني ائدركن ، عبّاسي خيدمتينده فعاليّت گؤسترن تورك قولاملاري اولاراق شؤهرتلي قارلوق ، ياغما، چيگيل و اوغوزلاري اؤن پلاندا توتموشدور. جاهيز ، توركجه دانيشان خالقلارلا ايلگيلي تك طرفلي خبرلر وئرمكدن اؤزلليكله قاچينميشدير.82
ابن حصّول ، اؤزوندن اؤنجه كي يازارلاردان فرقلي اولاراق تاريخچي لري ، تورك بويلاري حاقّيندا طرفسيز حق شوناسليغا دعوت ائدير. اثري نين قيسا اؤن سؤزونده ، توركلرين كاراكتِريستيك اؤزلليكلريني ، مووَفَّقيتلري نين نه دنلريني و جسور داورانيشلاريني آنلاتماق ايسته ديگيني بللي ائدير. «كتاب تفضيل الاتراك» آدلي اثرده بحثي گئچن هر تورك بويونون بير ده شجره سي يئر آلير. ابن حصّول غاليب وجه ده اؤز دؤنمينده اورتا آسيانين سينيرلاريني آشان بويلاري آنلادير. «توركلرين اوجاليغي حاقّيندا كيتاب» ين مولّيفي ، چاغداش اولدوغو اوغوز و توركمنلرله ايلگيلي اطرافلي بيلگي الده ائده نه بنزه يير. عكس تقديرده ،ابن حصّولون اثرينده اونلارين كاراكتريستيك قورقولارينا مربوط اولان بيلگيلر اولماماسينا تعّجوب ائتمك گرَكردي. كيتابين سلجوقلو وزيرينه سونولماسي دا اونون دَيريني اؤنه چيخارير.
شرف الزّمان طاهير مروزي نين اثرينده ده اورتا آسيانين تورك كيمليكلي بويلاريلا ايلگيلي بيلگيلره راستلانيريق.83 مروزي نين اثري «حئيوانلارين دوغال عزيزه لري» كيمي تعّجوب ائديجي بيرآد داشيسا دا ، چئشيدلي بويلار و توپلولوقلارلا ايلگيلي بؤلوملر حالينده بيلگيلر واردير. بورادا اوغوز و توركمنلرله ايلگيلي اؤنملي بيلگيلر ده سيرالانميشدير.84
شرف الزّمان ، بير طبيب و دوغا بيلمجي سي اولاراق مليكشاه دؤنمينده (1092-1072)سارايدا خيدمت ائتميش و احتيمالاً سنجر دؤورينه(1157-1118) قدر بو ايشينه داوام وئرميشدير. مروزي ، اثريني چئشيدلي قايناقلارين ائشليگينده حاضيرلاميش و بونلارين آراسيندا جِيهاني نين اثري ده يئر آلير.85 مروزي نين كيتابيندا توركلرله ايلگيلي آنلاديلان اولايلارين چوخو ، گرديزي و «حدودالعالم» ده يئر آلان بيلگيلرله عئينيدير.
مروزي نين اثريني اؤزوندن سونراكيلار دا قوللانميشدير كي ، بونلارين باشيندا محمد عوفي (13.جو يوز ايل) گلير. سون دؤنم دوغو بيليمجي لري ، مروزي نين توركلرله ايلگيلي وئرديگي بيلگيلرين ، 15-14.جي يوز ايللر مولّيفلريندن شبانقرايي86 و شكرالله ين87 نقل ائتديگلريله عئيني اولدوغونا ديقّت چكميشديلر.
12-11.جي يوز ايللر سلجوقلو تاريخچي ليگي
11.جي يوز ايله عاييد توركلر حاقّيندا وئريلن عومومي اؤزلليكده اثرلرله بيرليكده ، سلجوقلو سولاله سيله ايلگيلي ايلك تاريخ اثرلري ده اورتايا چيخمايا باشلادي. بو اثرلردن بيري ده ، يازاري بللي اولمايان ، آمّا 11.جي يوز ايلده يازيلديغي قطعي اولان «ملكنامه» دير.اثر ، سلجوقلو تاريخيني ، ايلك سولطان طوغرول بگين (1063-1038) چاغداش و اقرباسي اولان تانينميش كوماندان اينانج بايقونون آغزيندان آنلاديلير. عربجه يازيلان اثرين اوريژينال متني گونوموزه قدر قورونا بيلمه ميشدير. بونا باخماياراق ابن الاثير (13.جو يوز ايل) ، ابوالفرج (13.جو يوز ايل) ، ميرخوند (16.جي يوز ايل) و باشقالاري نين «ملكنامه» نين اوريژيناليندان فايدالانديقلاري بلليدير. هم ده ابن حصّولون ، صدرالدّين حسيني نين (12.جي يوز ايل) ، محمد نشري نين (15.جي يوز ايل) و مصلح الدّين لاري نين (16.جي يوز ايل) اثرلرينده بو قايناغين ائتگيسي گؤرونور.
«ملكنامه» ده ، 11-10.جي يوز ايللرده سلجوقلو سفرلريله ايلگيلي جاليب بيلگيلر يئر آلماقدادير. اثرده ، سلجوقلولارين فعاليّتلريني موباليغه لي يازما بير طرز حاكيمدير. بو جور بير باسقي ، سولاله نين اوست دوزئي يؤنه تيجيلري نين هيدايت ائتمه سيندن اولماليدير. ميثال اوچون، ايلك سلجوقلو حاكيميتلري نين بؤيوك بير گوجه و اينساني دهيرلره صاحيب اولدوقلاري ،خئييرسئوهر داورانيشلاردا اولماقلاري کيمي ايدّيعالاري تبليغ ائديلير۸۸ . قيساجاسي ،يازار « ملکنامه »سينده سولطانلاري سيتاييش ائتمکله بيتيرهبيلمهميشدير .
اورتاچاغ دوغو خانيدانلاري تاريخينده اوٍستدوٍزئي فئودال يؤنهتيجيلري حيمايتينده ساختا شجره
تاريخلري ،تام گؤزه باتمايان بير اولايدير . بونلارين بوئيخيلرين شجرهسي ـ کي کندلي دئيلم توپلوملاري آراسيندان سيوريليب چيخميشدير ، ـ تقريباً اسکي سولطانلارين سوي آدلاريندان اولوشور . ابنمسکويه ،ابورئيحان بيروني و بونون کيمي بير سيرا ساراي يازارلاري ايرايه وئرديکلري تاريخسل باخيشلارلا موعاصيرلرييله هاردانسا تمسخور ائتميشديلر۸۹ .
نيظامالمولکون « سياستنامه » آدلي اثري ، سلجوقلو دؤنمينه ايليشگين ان اؤنملي قايناق حوٍکموندهدير۹۰ .
نيظامالموٍلک ,سولطان آلپآرسلان ( ۱۰۷۲ ـ ۱۰۶۳ ) و مليکشاهين ( ۱۰۹۲ ـ ۱۰۷۲ ) وزيرليگيني ائتميش اؤنملي بير شخصايدي .
« سياستنامه »ده ،سلجوقلو ايمپيراتورلوغونون سياسي و توپلومسال قورقوسونا مربوط اولان اؤنملي بيلگيلرله بيرليکده ,توٍرکمن بويلاري حاقيندا دا بيگيلر يئر آلير . اليميزده ,اثرين فارسجا اوريژينال متني يانيندا ،اورتاچاغلارا عاييد توٍرکجه بير چئويريسي واردير۹۱ .
نيظامالموٍلکون بوندان ساوايي دؤولت هئيأتيايله ايلگيلي « وصايا » آدلي بير اثري داها واردي ۹۲. احمدغفّاري (۱۶.جي يوٍزايل) و باشقا تاريخچيلرين اثرلريندن آنلاشيلان بودورکي ,اونلار بو قايناقدان ايستيفاده ائلهميشديرلر۹۳ . آنجاق ،اثرين وزيرين اؤزو طرفيندن يازيلديغي شوٍبهه قونوسودور۹۴ .
۱۲.جي يوٍزايل سلجوقلو تاريخي اوٍزرينه بير چوخ اثر گوٍن ايشيغينا چيخميشدير .
بونلاردان بيريده انوشيروانبنخليد کاشاني (اؤلوم .۱۱۳۹) طرفيندن يازيلميشدير . اثر ،داها سونرا عمادالديناصفهاني(۱۲۰۱ ـ ۱۱۲۰) طرفيندن فارسجادان توٍرکجهيه ترجوٍمه ائديلميشدير . موٍلّيف ، انوشيروانين چاليشمالاريني دا تاماملاياراق کيتابا ايضافهلتديگي بير ذئيلله ،۱۱۹۴ ايلينه قدهر ايتّيفاق دوٍشن اولايلارين تاريخيني يازماييدا اهمال ائتمهميشدير . ۱۲۲۶ ايلينده ابوالفتح بونداري آدلي بير آدام ،اثري خولاصه ائدهرک ،کيتابا بير اؤنسوز و يئني آچيقلامالار علاوه ائتميشدير . کاشانينين فعاليتي سايهسينده اولوشان ،اصفهاني طرفيندن ده گوٍندمده توتولمايا چاليشيلان بو اثر ،سلجوقلولارين سياسي تاريخي اوٍزرينه يازيلميش ان قيمتلي قايناقدير۹۵ .
۱۱۲۶ ايلينده يازيلان آنونيم « مجملالتواريخ والقصص » آدلي اثر ،ان جيّدي قايناق گؤرونوموندهدير . کيتاب ،سلجوقو دؤنمي تاريخي اوٍزرينه يازيلميش ايلگينچ اثرلردن بيري اولاراق قبول ائديلير . « مجملالتّواريخ والقصص »ين يازاري ،بير چوخ اثرلردن فايدالانميشدير۹۶ .
قوللانديغي قايناقلار آراسيندا اصفهانينين ،حمدانينين بومي اؤزلليکلر داشييان ايلليگي و باشقا اثرلر واردير ۹۷. يازارين موٍراجيعت ائتديگي قايناقلار آراسيندا « سير و فتوح ـ سلطان سنجر » آدلي بير اثرده يئر آلير . « سولطان سانجارين حايات حيکايهسي و ظفرلري » آدلي بو اثرين يازاري ,۱۲.جي يوٍزايلين مشهور شاعيري « معزّي نيشابوري » دير۹۸ .
اينجهلهديگيميز قايناقلار آراسيندا ،توٍرکجه دانيشان بويلارلا ايلگيلي ريوايتلر ذيکر ائدن اثرلرده واردير .بونلار آراسيندا ان اؤنمليسي ايسه ، حماسي قهرماني اوغوزخاني مطرح ائدن اثردير ۹۹. بورادا يئر آلان ريوايتلر ،گرديزينين عئيني اولايلاري آنلادان اثريندن نيسبتاً فرقليدير . « کيتاب ـ زينالخبار » يازارينين وئرديگي بيليگييه گؤره ،بوريوايتلرين ان ياخشي آنلاتيميني « مجملالتّواريخ و القصص »ين يازاري گئرچکلشديرميشدي .
۱۲.جي يوٍزايل يازارلاريندان ظهيرالدين نيشابورينين « سلجوقنامه » اثرينين وارليغييلا ايلگيلي تام اومودلار کسيلميشکن ،۱۹۵۳ ايلينده تهراندا يايينلاندي۱۰۰ . ظهيرالدينين اثرييله بيرليکده ،ابوحميدمحمدبنابراهيم طرفيندن ۱۲۰۲ ايلينده اثره علاوه ائديلن « ذئيل » ده نشر اولدو۱۰۱ .
تهراندا چاپ اولان اساس متنه اک اولاراق ايکي يازما اثر داها علاوه ائديلميشدير ؛ بونلاردان ايلکي ، ۱۴.جوٍ يوٍزايل يازارلاريندان حمداللهقزوينينين « تاريخ ـ گزيده » سينده ، باشقاسي ايسه کاشانينين (۱۶.جي يوٍزايل) « زبدﺓالتّواريخ » آدلي اثرينده يئر آلميش اولان يازمالاردير .« سلجوقنامه » يايينچيلارينا گؤره ،بو ايکي يازما ،شخصاً ظهيرالدين نيشابورينين اوريژينال اثريندن آلينميش کوپيلردير . رشيدالدّينين اثريني يايينلارکن « سلجوقنامه »يي يايينلايانلار ،آز ـ چوخ ظهيرالدينين يازماسيني قوللانميشديلار . آرديندان قونويا ايليشگين بير مقاله يايينلايان احمد آتش ، تهران چاپيندا اولان خطالاري آرادان گؤتورمهيه چاليشمدير . اونون اؤزل آدلاردا ،جوغرافيا و بوي آدلاريندا ائتديگي ايصلاحلار کسگينليکله دوغرو و يئريندهدير . آنجاق ،تاريخچي هئچ لوزومو اوْلمايان تخمينلرينده جيّديّتي آشير۱۰۲ . چاپدا اولان احمد آتشجه يانليشليقلارا باخماياراق ،يينهده « سلجوقنامه » آدلي اثرين يايينلانماسي اؤنملي بير اولايدير۱۰۳ .
قايناق باخيميندان چوخ دهيرلي اوْلمايان « سلجوقنامه » حاقيندا بو قدهر دييهبيلريککي : او ،سلجوقلو تاريخي ساحهسينده اؤزوندن سونراکي يازارلار اوٍچون بير درجهلي آنا قايناق اولما وظيفهسيني سوٍردوموشدور . ظهيرالدّينين اثريني ايلک قوللانان يازار ،۱۳.جوٍ يوٍزايلين تاريخچيلريندن محمد راوندي اولموشدو۱۰۴ . اثردن ،رشيدالدّين فضلالله دا ايستيفاده ائلهميشديرکي ،يازار کيتابيندا آنا متني قورومايا چاليشمدير . ظهيرالدين نيشابورينين اثريندن ۱۵ ـ ۱۴.جي يوٍزايللر تاريخچيلريندن حافظ ـ ابرو ،حمدالله مستوفي قزويني ،مصلحالدّين لاري و محمود آقسارايي دا فايدالانميشديلار۱۰۵ . ظهيرالدّينين قوللانديغي قايناقلاري بللي ائتمک چوخ چتين دير ؛چوٍنکو يازار ،باشووردوغو اثرلرين آدلاريندان بحث ائتمير . سادهجه بير يئرده ابوطاهر خاتونينين اثرينين آدي گئچير ۱۰۶. اساساً ،آدي گئچن آدام دا سولطان محمدبنمليکشاهين(۱۱۵۹ ـ ۱۱۵۲) خانيمي جووهر خاتونون مالي ايشلرينه يئتيشن بير ساراي مأمورويدو .
ظهيرالدّين نيشابورينين بو اثري ،سلجوقلولارين ايلک دؤنملري حاقيندا دهيرلي بيلگيلره ماليکدير . بو بيلگيلر آراسيندا توٍرکمن بوي ليدئرلرينين قزنهليلرله قارشي ائتديکلري ساواشلار ،مالي قورقولاري ،وئرگي سيستئملري و سلجوقلو ايمپراتورلوغونون دؤولت قورقوسونا ايليشگين اؤنملي آيرينتيلار ، «سلجوقنامه» يازارينين گؤز اؤنونه قويدوغو خوصوصلاردي ۱۰۷.
۱۲.جي يوٍزايل و ۱۳.جوٍ يوٍزايل باشلاري خارزمشاه تاريخچيليگي
۱۲.جي يوٍزايلين سونلاري و ۱۳.جوٍ يوٍزايلين باشلاريندا ،اورتا آسيانين بيليم و عيرفان مرکزي خارزم اولاراق قبول ائديليردي . دوغو سلجوقلو دؤولتينين{ بؤيوک سلجوقلو ايمپراتورلوغو } سونا چاتماسييلا فارسجا تاريخچيليک ،خارزمشاهلارين سارايينا داشينيلاراق اينکيشاف ائتمهسيني اورادا سوٍردوردو . نهوارکي موغول ايستيلاسي ،او دؤنمدن بيزه ائله چوخ بير شئي بوراخماميشدير . بؤيوک سويقوندان (موغول سويقونو ) قورتولانلار آراسيندا خارزمشاه تکيشين (۱۲۰۰ ـ ۱۱۷۲) قوللوغوندا اولموش صدرالدّين حسينينين اثريني بيلديرمک گرهکير . حسينينين اثرينين تاماميني سلجوقلو دؤنمي تاريخي۱۰۸ تشکيل وئرسهده ،۱۲.جي يوٍزايلين سونوندا اوٍز وئرميش اولايلارين دا گئنل تصويري وئريلميشدير . اؤزلليکله ،اثرين سون بؤلوملري ،او دؤنمه مربوط اولان قايناقلارين آزليغينا گؤره ايستيثنايي بير اؤنم داشييير۱۰۹ .
۱۲.جي يوٍزايلده ،خارزمشاه تکيش دؤنمينين تاريخچيلري آراسيندا فخرالدّين رازي (۱۲۱۰ ـ ۱۱۵۹) و دهيرلي اثري « جمعالعلوم » ﻮ دا ذيکر ائدهک۱۱۰ . رازينين اثري چئشيدلي قونولارا مربوط اولان بيليگيلر ايچرديگينه گؤره ،حقيقتاً آنسيکلوپئديک بير قايناق گؤرونوموندهدير ۱۱۱. فخرالدين رازينين اثرينين ايکي يازماسي قورونموشدور و ايکينجيسي نيسبتاً داها گئنيشدير۱۱۲ .
۱۲.جي يوٍزايله عاييد بلگهسل اؤزلليگينده ايلليکلر .
سلجوقلو ايمپيراتورلوغو و خارزمشاهلار دؤنمينه ايليشگين اثرلردن ساوايي ,موٍختليف نامهلر و رسمي اووراقلارين دا بير آرايا گتيريلديگيني بللي ائدهک . بو جوٍر اثرلردن بيري ده ۱۲.جي يوٍزايل موٍلّيفلريندن منتجبالدّين بديعي طرفيندن حاضيرلانميشدير۱۱۳ . بو شخص ،سولطان سنجر دؤنمينده (۱۱۵۳ ـ ۱۱۱۸) ديپلوماتيک و رسمي يازيشمالارين کانونو ساييلان « ديوان ـ انشاء »يا رياست ائلهميشدير۱۱۴ .
بديعي ،چوخ ساييدا دؤولت قرارنامهسي و مکتوبلاري حاضيرلاميش ،بونلارين بير قيسمينيدا «کتاب اتابﺔالکتبه » آدييلا بير يئره توپلاميشدير . بلگهلر آراسيندا وئرگي مأمورلارينين منصوب اولمالاري ، يوخاري روٍتبهلي مقاملار ،شهر و ايالت واليلري حاقيندا وئريلميش فرمانلار دا گؤرونور۱۱۵ . گوٍرکن و دهيستان توٍرکمنلرينين اؤزل بير شيهنه ايداره سيستئمينه وئريلمهسي حاقينداکي بلگه ،سون درجه ديرليدير .
منتجبالدّين بديعينين موعاصيري ،شاعير و خارزمشاهلار سارايينين يوخاري روٍتبهلي مقاملاريندان رشيدالدّين وطواطين دا ( ۱۱۷۸ ـ ۱۰۸۹ ) آدي بيلديريلمهليدير . او ،اوزون بير دؤنم ، آتسيزين يؤنهتيمي (۱۱۵۶ ـ ۱۱۲۷) سيراسيندا ديوان ـ انشاء رياستيني ائتميشدي . وطواط ،۱۱۵۷ ايله ۱۱۷۲ ايللري آراسيندا ،يازيلميش مکتوب و اووراقلاردان بير ايلليک حاضيرلاميشدير۱۱۶ . ايلليکده ، اؤزل ورسمي ايش گؤروشمهلريندن ،چئشيدلي دؤولت قرارنامه و امرنامهلريندن اؤرنکلر يئر آلير . ۱۱۵۳ ايلينده اوغوزلارين سانجارا قارشي آياغا قالخمالاري اوٍزهرينه آتسيزين اوغوز حوٍکومدارينا گؤندرديگي مکتوب ،اؤزلليکله بؤيوک اهميّته صاحيبدير . بلگهلرده ۱۲.جي يوٍزايل اوغوز بويلاري آراسيندا اکينچيليک و حئيوانچيليغا دايير ،ساواش اورگانيزاسيونلاري حاقيندا جاليب بيلگيلرده يئر آلماقدادير۱۱۷ .
۱۲ـ ۱۱.جي يوٍزايل تاريخ و جوغرافيا اثرلري
۱۲ ـ ۱۱.جي يوٍزايل دوغو و باتي تاريخچي ليگينده ،اورتا آسيانين توٍرکجه دانيشان توپلولوقلارينا گؤستريلن بؤيوک علاقه ،جوغرافيا اثرلرينه ده موٍنعکيس اولموشدور . بونلارين آراسيندا ۱۱.جي يوٍزايلين بؤيوک عاليملريندن ابورئيحان بيرونينين اثرلري اؤزلليکله آچيقلانماليدير۱۱۸ . آسترونومي و جوغرافيايا دايير اثري « تحديد نهايت الاماکن »ي ۱۰۲۵ ايلينده تاماملاميشدير۱۱۹ . بيروني ،بو اثرينده اورتا آسيا توپلولوقلارينين اوتوردوقلاري بؤلگهلر و بعضي يئرلرين اوٍز اؤلچومويله (مساحت) ايلگيلي بيلگيلر وئرير۱۲۰ . بيرونينين جوغرافيايي بيلگيلري ،اونون شخصاً اؤز آسترونومي چاليشمالاري و تجروٍبهلرينه دايانديغي اوٍچون چوخ داها دهيرليدير۱۲۱ . جوٍرجان ايله توٍرک ـ اوغوز اؤلکهلري آراسيندا يئر آلان بؤلگهلرده ده بو جوٍر اؤلچوملر ياييلميشدير۱۲۲ .بيرونينين اورتا آسيا جوغرافياسينا دايير وئرديگي موٍختّصاتلار ،ماتئماتيک ـ جوغرافي اساسلارا گؤره توتولموش سون درجه خاليص ايطّيلاعاتدير .
بيروني ، « کتابالتّفهيم لاوايل صنعتالتّنجيم » آدلي اثريني ،احتيمالاً ۱۰۳۴ ـ ۱۰۲۹ ايللري آراسيندا تاماملاميشدير۱۲۴ . اثر ،ماتئماتيک ،آسترونومي ،جوغرافيا و آسترولوژييه دايير بيليمسل بير آنسيکلوپئدي هويّتيندهدير . بورادا ،بيزي داها چوخ ايلگيلنديرن ،دوٍنيانين يئددي ايقليمينده اينسانلارين ياشاديغييلا ايلگيلي وئريلن بيلگيلردير . بيروني ،اثرده توٍرکمن ائليندن ده بحث ائدير و اونلاري آلتينجي ايقليمه يئرلشديرمکدهدير .
ابورئيحان ، « قانونالمسعودي » آدلي اثريني ۱۰۳۰ ايليندن سونرا تاماملاميشدي۱۲۵ . بيروني ،بو اثرله حاقلاديغي شؤهرتي ياخالادي . بو اثرده ،گئنل آنلامدا ،ايقليملر و بو ايقليملرين ساکينلري حاقيندا قيسسا بيلگيلر وئرميشدير . اؤزل اولاراق حاضيرلانان بير تابلودا ،اوغوز و توٍرکمن ايالتلرينين اوٍز اؤلچوملري ده گؤستريلميشدير .
بيروني ،حاياتينين سون اون ايليني ، « کتابالجماهير في معرفتالجواهير » آدلي اثرينين تاماملانماسينا حصر ائتميشدير۱۲۶ . اثر معدني مادّهلرله ايلگيلي چئشيدلي بيلگيلره صاحيب اولسادا ، تاريخ و جوغرافيايا دايير معلوماتا دا شاميلدير . بورادا ،بيروني ،بيزيم اوٍچون ده بؤيوک اؤنم داشييان « توٍرکمن » کلمهسينين ائتيمولوژيسينه ايشيق سالميشدير . ابورئيحان ،کلمهنين ائتيمولوژيک آنلاميني آچيقلايان ايلک موٍسلمان يازاردير .
چاليشمالاريندا ابورئيحان بيرونينين چئشيدلي ديللردهکي قايناقلاردان فايدالانديغي موٍشاهيده اولونور . بيروني ،يازيلي قايناقلارلا بيرليکده ،اؤز ايزلهنيملريني و اله گتيرديگي بيلگيلري ده اثريلرينده ايستيفاده ائلهميشدير . اؤرنهيين ،۱۱. جي يوٍز ايلده قزنهيه ديپلوماتيک زيارته گلن کيدان [ قيتان ] ائلچيليک هئيأتييله گؤروشدوکده بيروني ،اوزاق دوغو اؤلکهلري حاقيندا اونلاردان بيلگي آلماغا چاليشميشدير۱۲۷ .
احتيمالاً ،بايکال جيواري و دوغو سيبريا حاقيندا بيلگيلر وئرن ايلک موٍسلمان جوغرافياچي بيروني اولموشدور۱۲۸ . بيرونينين ياشاديغي دؤنم ،کؤچري قووملارين مرکزي آسيادان دوغو آسيايا ائتديکلري بؤيوک کؤچ حرکتلرييله اؤنم قازانير .
۱۱. جي يوٍزايلين اورتالاريندا ابوعبدا... محمد بن محمد الاِدريسي (۱۱۶۶ ـ ۱۱۰۰) طرفيندن « نزﻫﺔ المشتاق في ادراک الآفاق » و يا « کتاب روجار » آدلي بؤيوک جوغرافيا اثرلري يازيلدي . اثر سيسيليا شاهي ۲. جي روجئرزه (۱۱۶۴ ـ ۱۱۵۴) عطف ائديلميشدير . اثر ،اوغوز ائلي ،شهرلري و قالالاري حاقيندا ،تايي آز اولان ،زنگين بيلگيلر وئرير . آمّا نه يازيق کي ،ادريسينين بو آنسيکلوپئديک جوغرافيا اثرينين هله ده تحقيقلي بير چاپي ترتيب ائديلمهميشدير . بو آراشديرمادا اثرين موٍختليف يازمالاري و آ.ژوبئرتين فرانسيزجا ترجوٍمهسي اساس آلينميشدير۱۲۹ .
کيتابي حاضيرلانماسي سيراسيندا ادريسينين دوغو قايناقلاريندان دا يارارلاناراق يازديغي اثرينين سالتيکوو ـ شئدرين کيتابخاناسيندا اولان يازماسينداندا فايدالانديق۱۳۰ .
اي . يو .ياکوبووسکييه گؤره ،بو يازما ۱۹. جوٍ يوٍزايلين ۹۰لي ايللرينده تهراندان گتيريلميشدي . يازما ،بؤيوک بير احتيمال ايله ،ادريسينين ايمضاسيني داشييان کيتابين بير کوپيسي اولوب ،گؤزل بير مغريب (مغرب ـ مراکش) خطّي ايله يازيلميشدير۱۳۱ .
يازمادا يئر آلان اوغوز ائلي حاقينداکي قيسيملار ، « کتاب روجار »ين روسجا چئوريسينين داوامينا ايضافهلنميشدير۱۳۲ . آنجاق ترجوٍمهده بعضي يئر ،داغ و چاي آدلاري يانليش تلفّوظ ائديلميشدير . آدلارين دوغرو يازيليشيني بللي ائتمک اوٍچوٍن ادريسينين صوفيهده اولان يازماسينين ميکروفيلملريني گتيرتديک۱۳۳ . آيريجا ،ميللئرين ،محمد بهجت الاثري و جواد علينين۱۳۵ يايينلاديغي جوغرافيا خريطهلرينهده باش ووردوق . « نزﻫﺔالمشتاق ،داکي بيلگيلرين اينجهلهمهسي سيراسيندا ابن سعيدالمغربي (۱۳۲۷ ـ ۱۲۱۴) ،ابوالفدا (۱۳۳۱ ـ ۱۲۷۳) ،ابن خلدون(۱۴۰۶ ـ ۱۳۳۲) ،ابن البردي (اؤلوم .۱۴۴۶) و ابن اياسين (۱۵۲۴ ـ ۱۴۴۸) قيمتلي اثرلري ده گؤز اؤنونده قويولموشدور . آدي گئچن عرب جوغرافياچيلارينين هاميسي ،دوغرودان و يا غير ـ موٍستقيم اولاراق ادريسينين اثرلريندن فايدالانميشديرلار۱۳۶ . بو يازارلار ،اليميزده اولان « کتاب روجار»ين مووجود يازمالاريندا يئر آلمايان بعضي بيليگيلر ده نقل ائديرلر . بو دا اونلارين ادريسينين موٍختليف اثرلريندن فايدالانديقلاريني گؤسترير . اؤرنهيين ،ابنسعيد ،ابوالفدا ،و ابن اياس ،ادريسينين « روحنهالانس و نزﻫﺔالنفس » اثريني قوللانميشديرلار۱۳۷ . آدي گئچن بو جوغرافيا اثري ،حاياتينين سون ايللريني سارايدا گئچيرن ادريسي طرفيندن سيسيليا شاهي ا . جي ويلهئلمه (۱۱۶۶ ـ ۱۱۶۴) ايتحاف ائديلميشدير۱۳۸ .
توٍرکجه دانيشان قووملار حاقيندا « نزﻫﺔالمشتاق »دا يئر آلان بيلگيلر۱۳۹ ، اونلارين اوتوردوقلاري بؤلگهلرين ايقليم اؤزلليکلرييله ايلگيلي اولوب ،ابنحوقل و جئيهانينين ايطّيلاعاتي اساس آلينير۱۴۰ . ادريسي ،اثرينين اؤن سؤزونده۱۴۱ بيلگيلريني پايلاشديغي يازارلار آراسيندا ابنحوقل ،جئيهاني ،ابنخردادبه ،مقديسي و ديگر اورتاچاغ جوغرافيا و تاريخچيلرينين آدلاريني ذيکر ائدر۱۴۲ .
س . ل . وولين۱۴۳ و او . پريتساکا۱۴۴ گؤره ،« کتاب روجار » دا اوغوز ائلي حاقيندا يئر آلان بيلگيلر ،جئيهانينين اثريندن آلينميشدير۱۴۵ . گئرچکدن ده ادريسينين ان اؤنملي قايناغيني جئيهانينين اثري تشکيل وئرير . آنجاق ،ادريسينين گاهدان (هردن) آنا قايناق اولاراق ابن حوقلين اثرينده يئر آلان گئرچک بيلگيلره باش ووردوغو دا بيلينير . دابليو . بارتولدون آراشديرماسينا گؤره ،ادريسي ،خارزم گؤلونون تصويريني چکرکن ابن حوقلين اثرينده يئر آلان بيلگيلري تيکرارلاييب ،حتّي عئيني يئرده و عئيني شکيلده بوراخيلان يانليشليقلاري دا اؤز اثرينه نقل ائتميشدير۱۴۶ .
اوغوز ائلي حاقيندا بيلگيلرين يئر آلديغي اثرينده ،ادريسي ،عوموميّتله جئيهانينين اثريندن بؤيوک اؤلچوده فايدالانميشدير . « نزﻫﺔالمشتاق » آدلي اثرين اينجهلنمهسي سونوجوندا بو عقيدهيه يئتيشيريک . ادريسي ،اوغوز ائليايله ايلگيلي بؤلومون گيريشينده بئله دئيير : « بيزي زيارت ائدن اوغوز شاهلارينين بيان و ريوايتلرينه گؤره ،خارزم گؤلونون اطرافي (موٍحيطي) ۳۰۰ مايلدير ۱۴۷. » ادريسينين سؤزونو ائتديگي اوغوز خاقانلارينين ،اوزاق ، اورتا آسيا و پالئرمو اؤلکهسيندن ۲. جي راجئرز و يا خلفي ۱. جي ويهئلمين سارايينا گلديکلريني دوٍشونمک چوخ چتيندير . ادريسي اثرينين بير يئرينده داها آرال گؤلوندن سؤز ائدهرکن « اوغوز خاقانينين » آديني ذيکر ائدير۱۴۸ . بللي اولدوغو کيمي ، ۱۲. جي يوٍز ايلين اورتالاريندا آرال جيواريندا قيبچاق خانلاري حوٍکوم سوٍروردولر و اونلار ۱۰۵۰ ايلينده اوغوز يابقولاريني مغلوب ائلهميشديلر . بونا گؤره اولماليدير کي ،« نزﻫﺔالمشتاق »ين موٍلّيفي قوللانديغي قايناقلاردا يئر آلان بيلگيلري اولدوغو کيمي نقل ائلهميشدير . باشقاسينين بيلگيلريني قوللانما مئتودونا اورتاچاغ ايسلام تاريخ ـ جوغرافياچيليغيندا دال با دال راستلانيلير۱۴۹ . آنلاشيلان بو بيلگيلرين بعضيلري ، اوغوز گزگين و ائلچيلرينين آغزيندان نقل اولونموشدو . بورادا عاغلا ايلک اولاراق ، مقديسينين بيلديرديگي کيمي ، جئيهانينين ، اثرين اؤزگهلرين بيلگيلريندن يارارلاناراق يازميش اولدوغو فيکري گلير . جئيهاني اثرينده ، داغلارين ، چايلارين ، دنيزلرين ، يوللارين و سامانيلرين قونشولوغوندا اولان بؤلگهلرين تصويريني چکمکده دير . « کتاب روجار » آدلي اثرينده ده بو نووع جوغرافيايي بيلگيلر واردير . « نزﻫﺔالمشتاق »دا بونلارين خاريجينده اوغوزلارلا ائديلن تيجارتده علاقه دويولان ماللاردان دا بحث ائديلير کي ، بو بيلگيلر تاجيرلردن آلينميش اولماسي حتمي دير . ادريسينين اثرلرينين تمل اؤزلليگي ، تيجارتين يايقين اولدوغو بؤلگهلر حاقيندا کاميل و دوغرو بيلگيلر نقل ائتمهسيدير . « کتاب روجار »دا همده ، اوغوز قالالاريندان و ساواشلارينداکي اؤنچو بيرليکلردن ده سؤز ائديلير . بوٍتون بونلار ، مقديسينين جئيهاني حاقيندا سؤيلهديگي « اونون قونشو اؤلکهلر حاقيندا بيلگيلر توپلانماسينداکي اساس آماجي بو توپراقلاري ايشغال ائتمکدير » سؤزلريني عاغلا گتيرير۱۵۰ .
آنلاديلانلاردان يولاچيخاراق ، « کتاب روجار »داکي اوغوز ائلينه دايير بيلگيلر سايهسينده ، جئيهاني حاقيندا بعضي يئرلرده ادريسي دوغرودان آنا قايناق اولاراق ابن حوقلي قوللانميشدير .
يوخاريدا سؤيلهننلري ديقّته آلاراق ، جئيهانينين اثرينين ۱۰. جوٍ يوٍز ايله عاييد اولدوغونو قبول ائده بيلريک۱۵۱ .
ادريسينين بو آنسيکلوپئديک جوغرافيا اثري ، يينه اونون طرفيندن حاضيرلانان و دوٍنيانين آنا قايناقلاريني گؤسترن گوٍموش ائليپسي۲۶ و موٍختليف خريطهلري ايچينده آنا قايناق دوروموندادير۱۵۲ . ادريسينين ارکن دؤنم خريطهسي ، ۱۱۵۴ ايليني و « صورتالارض » آديني داشييير . « نزﻫﺔالمشتاق » آدلي اثرين چئشيدلي يازمالاري آراسيندا ، يئر کؤرهسينين جوغرافيايي خريطهلريده گؤستريليميشدير .
بعضي آراشديرماچيلار ، ادريسينين خريطهلريني دوغروچو بيلمهييب و اونلارين هرهسيني پتولئمايوسون خريطهلرينين بير پيس کوپيسي گؤرورلر . ادريسينين خريطهلري ، طرح و هندسه آچيدان ، باشقا اورتاچاغ موٍسلمان خريطهلرينه اويغون اؤزلليکلره صاحيبدير۱۵۳ . اي . يو . کراچووسکي ، ادريسينين خريطه بيلگيسينده بير آدديم گئريده قالديغيني آچيقلايير . اونون خريطهلرينده داها ارکن دؤنم موٍسلمان جوغرافياچيلاري طرفيندن ردّ ائديلن دوٍنيا دؤولتلريني يئددي ايقليمه آييرماق کيمي پتولئمايوس قايدالاري يئر آلير۱۵۴ .
« کتاب روجار »دا وئريلن خريطهلرين و متن بيلگيلرينين قارشيلاشديريلماسي سونوجوندا ، ادريسينين خريطه بيلگيسينين سويهسيني اورتايا چيخاريريق . قارشيلاشديرمالار ، ادريسينين هر زاماندا قوللانديغي قايناقلارداکي بيلگيلري تام اولاراق عکس ائتمهديگيني گؤسترير . چوخ يئرده « نزﻫﺔالمشتاق »دا يئر آلان متنله خريطه آراسيندا تناقوٍض واردير . بوندا سادهجه ادريسي موٍقصّير دئييلدير ؛ اثري کوپي ائدن کاتيبلرين ده پايي واردير . چوخ احتيمالا گؤره ، ادريسي ايلک خريطهسيني تام اولاراق بيتيره بيلمهميشدير .
داغلارين ، شهرلرين و حتّي بؤيوک دنيز و چايلارين آدلاري موٍشخّص اولونماميشدير . آنجاق داها سونراکي خريطهلرده ، اؤزلليکله ۱۱۵۴ ايلي خريطهسينده ، اسگيک بوراخيلان يئرلر تاماملانميشدير . بوٍتون بونلار ، ادريسينين چاليشمالارينين جوغرافياسال گئرچکليگيني و يانليشليقلاريني تثبيت ائدير و آراشديرماچييا چتينليک چيخارير .
بونا باخماياراق ، هم تاريخ ، هم ده جوغرافيا بيليمي آچيسيندان ادريسينين اثرلري بؤيوک ايلگي قونوسودور۱۵۵ . « کتاب روجار »دا ان چوخ ديقّتي چکن خوصوص ايسه ، يئر کؤرهسينين خريطهسيدير۱۵۶ .
« نزﻫﺔالمشتاق »ين تحقيقي بير چاپي اولماديغينا گؤره ، جوغرافياسال آدلارين اوخونماسيندا بؤيوک چتينليکلرله قارشيلاشيريق . يينهده ادريسينين يازمالاريني پالئوقرافي باخيميندان ياخشي تحليل ائدهرک ، گئرچگي اورتايا چيخارماق موٍمکوندور . بيزيم قوللانديغيميز « کتاب روجار » يازمالارينين اؤز يازيم اؤزلليکلري واردير . لئنينقراد و صوفيه يازمالاريندا کلمه سوندا۱۵۷ و باشيندا گلن « نون » ايله « غين » عئيني گؤستريلير . آنجاق ديقّتله باخيلاندا بو حرفلرين يازيم فرقليليکلري آچيغا چيخير . يازمالاردا « نون »لا موقاييسهده « غين » داها آز اَيري اولوب ، نوقطه حرفين اوزاديلميش سونونون ان ساغ گوشهسينده ، « نون » ايسه تام اورتاسيندا گؤستريلمکده دير . بللي اولونان يازيم اؤزلليکلري ، مغريب طّينين قوراللاري اولماسي لازيمدير . ( اولماليدير .) لئنينقراد و صوفيه يازمالاري بؤيوک اؤلچوده مشهد يازماسييلا بنزرليک ائدير
ادريسينين اثرلري ، ۱۰ ـ ۹ . جوٍ يوٍزايلده عربجه يازان تاريخچي و جوغرافياچيلارين يوخ اولان کيتابلاريندان ياپماسي باخيمينداندا اورتا آسياداکي توٍرکجه دانيشان قووملارين آراشديريلماسيندا قيمتلي بير قايناقدير . « کتاب روجار »ين اؤنملي ، سادهجه بو قووملارين اوتوردوقلاري بؤلگهلر و بونلارا عاييد شهروقالالار حاقّيندا بيلگيلر نقل ائتمهسيندن ايرهلي گلير ؛ترسينه ادريسينين اثرلري ، اونلارين اکينچي و حئيوانچيليق ، ياشام و کوٍلتورل دورومونا دايير بيلگيلر ده شاميل اولور .
۱۳ ـ ۱۱ . جوٍ يوٍزايللر اؤن آسيا تاريخچيليگي
سلجوقلو ظفرلري سايهسينده ، ۱۳ ـ ۱۱. جوٍ يوٍزايله عاييد ائرمني ، گوٍرجو و سورياني (سوري) قايناقلاريندا دا توٍرکمن و اوغوز بويلاري حاقيندا بيلگيلره راستلانماق موٍمکوندور۱۵۸ . ائرمني تاريخ قايناقلارينين باشيندا آريسداکوس دئلاسديوئرد ( ۱۱. جي يوٍزايل ) . اورفالي ماتئوس ( ۱۲. جي يوٍزايل ) و ايروانلي مخيتار ين ( ۱۳. جوٍ يوٍزايل ) کرونيکلري گلير . آدي گئچن موٍلّيفلرين اثرلرينده سلجوقلولارين قافقازاؤتهسي و آنادولو سفرلريندن بحث ائديلير۱۵۹ . بونلاردان ساوايي توٍرکمن ـ قزنهلي ساواشلاري و سلجوقلولارين منشاءينه مربوط اولان بيلگيلرده واردير . ائرمني تاريخچيلرينين سلجوقلو بويلاري حاقينداکي نظرلري ، گئنلليکله ۱۲. جي يوٍزايل يازارلاريندان يوهاننا سارکاواقانين اثرلرينه دايانير۱۶۰ . ۱۳. جوٍ يوٍزايل يازارلاريندان واردان بئرد زئبئرتس و کيروکاس قانزاکئتس ، اونون « توٍرکلرين سفرلرينه و تاريخينه گيريش » آدلي اثريندن بحث ائديرلر۱۶۱ .
سلجوقلو بويلاري حاقيندا ، گوٍرجو ايلليکلرينده ده ايلگينچ بيلگيلره راستلانيلير۱۶۲ . « ماتيانه کارتليسا »دا (۱۱.جي يوٍزايل) سلجوقلولارين گوٍرجوستانا گئتديکلري ايلک سفرلر و سولطان آلپ آرسلان ايله مليکشاه حاقيندا بيلگيلر واردير . ۱۲. جي يوٍزايلده قلمه آلينان باشقا بير گوٍرجو قايناغيندا ايسه ، سلجوقلولارين قافقاز ـ اؤتهسيني ايشغال ائتمهلري آنلاتيلير۱۶۳ .
توٍرک ديللي اورتا آسيا قووملارينين اورتاچاغ تاريخي حاقينداکي اؤنملي قايناقلار آراسيندا ، سوريهلي ميکاييلين ايلليگينيده بيلديرمهليييک۱۶۴ . ۱۲.جي يوٍزايلين سوريه يازارلاريندان اولان بو شخصين اثرينده توٍرکلرين اؤلکهسي ، مشغوليتلري ، ياشام طرزلري و تؤرهلري حاقّيندا اؤزل بير بؤلوم واردير ۱۶۵. سوريهلي ميکاييل ، سلجوقلولارين مرکزيآسيادان اورتا آسيا ، ايران و ياخين دوغو اؤلکهلرينه ائتديکلري کؤچلره چوخ اؤنم وئرميشدير .
ايلليکده ، قيبچاق وسلجوقلو سفرلرييله ايلگيلي جاليب ريوايتلر ده يئر آلير . سوريه قايناقلاري آراسيندا ابوالفرجين (۱۲۸۶ ـ ۱۲۲۶) اثري ، اؤزلليکله بيلديريلمهيه دهيردير . ابوالفرجين اثري ، بير دوٍنيا تاريخي اؤزلليگيني داشييير . اثرده ، سلجوقلو دؤولتينين اورتايا چيخيش و تاريخي ايله ايلگيلي بؤلوملرده واردير .
موغول ايستيلاسي اؤنجهسينه عاييد قايناقلار
۱۳. جوٍ يوٍزايلين باشلاريندا چنگيز خانا تابيع اوردولار ، اورتا آسيادا قورخونج قتل ـ عاملارا ندن اولدولار . بو قورخونج اولايلارا ، خارزمشاه جلالالدّينين (اؤل . ۱۲۳۱) سيلاح آرخاداشي محمّد نَسَوي ده شاهيد اولور . نسوي اؤزل اثري « سيرة السّلطان جلالالدّين منقوبردي » ده خارزمشاهين حوٍکومدارليق ايللري و سفرلرينين تاريخي يانيندا ، موغللارلا اوٍز وئرهن ساواشلاري دا آنلاتميشدير . نسوينين اثري ، اورتاچاغ موٍسلمان تاريخچيليگينده ، تايي آز اولان ادبي بير اوسلوبدا قلمه آلينميشدير . بو دهيرلي چاليشمادا ، سون دؤنم خارزمشاهلار تاريخي و چنگيزخانين اورتا آسيا ايستيلاسي حاقّيندا ايلگينچ بيلگيلر واردير . نسوينين آنلاتديقلاري آراسيندا بيزيم اوٍچون آيري بير اؤنم داشييان قيسيملاري ، خوراسان توٍرکمن بويلارينين ايشغالچيلارا قارشي گؤسترديکلري موجاديلهلردير .
بؤيوک عرب تاريخچيسي ابنالاثير (۱۲۳۴ ـ ۱۱۶۰)ده موغول ايستيلاسينين موعاصيرلريندندير . او ، « تاريخالکامل » آدلي چوخ جيلدلي بير دوٍنيا تاريخينين يازارييدي ، اثرينين يازيلماسيندا ، گوٍنوموزه قدهر گليب چاتا بيلمهين ايلليکلري و کيتابلاري ، هم ده خوراسان تاريخييله ايلگيلي قايناقلاري قوللانميشدير . ابنالاثير ، گئرچک بيلگيلري توپلاييب تحقيق ائدهرکن ، بؤيوک بير جسارت و تواضوٍع نوماييشه قويموشدور . اونون تاريخه ايختيصاص تاپميش اثرينده سادهجه سياسي اولايلار دئييل ، ياشاما دايير چئشيدلي قونولار و اسکي دؤنملرين مدني حاياتينا دايير خوصوصلار دا يئر آلميشدير . اوغوز و توٍرکمن تاريخي باخيمندان اؤزلليکله ، ۱۱. جي يوٍزايل و ۱۳. جوٍ يوٍزايل باشلاري آراسي دؤنملر اوٍچون ابنالاثيرين اثري دهيرلي بير قايناقدير . « تاريخ الکامل »ين سون قيسيملاري ، ديگر اولايلار يانيندا چنگيز خان اوردوسونون اورتا آسيا ، ايران و قافقاز ـ اؤتهسينده ايجاد ائتديگي وحشتلر ده آنلاديلير .
منهاجالدّين جوزجانينين « طبقات ناصري » آدلي اثرينده ده موغول ايستيلاسينين ائتگيلرينه راستلاماق موٍمکوندور . جوزجاني ، اثريني هينديستاندا يازميش و دئهلي سولطانلاريندان ناصرالدّين محمود شاها (۱۲۵۶ ـ ۱۲۵۹) سونموشدور . اثر ، اورتا آسيا ، ايران ، افغانيستان و قوزئي هينديستاندا حوٍکوم سوٍرموش اولان خانيدانلارين تاريخينه ايشيق توتور . اثرين سون قيسيملاري ، چنگيزخانين عسگري سفرلرينه تخصيص ائديلميش و اونون حاقّيندا منفي ذهنيّت اويانديريلميشدير . بيزيم آراشديرماميز آچيسيندان ، اؤزلليکله اثرين قزنهليلر ، سلجوقلولار و خارزمشاهلار حاقّينداکي قيسيملاري ، بؤيوک اؤنم داشييير . بو قيسيملارين حاضيرلانماسيندا جوزجاني ، گوٍنوموزه قدهر يئتيشمهين قايناقلاردان يارالانميشدي .
۱۳. جوٍ يوٍزايل فارس تاريخچيليگينده ، عومومي تاريخ اثرلري يانيندا ، بؤلگهسل تاريخ اثرلري ده بؤيوک ايرهليلهمهيه قئيد ائتميشدي (ال تاپميشدي) .شهرلرين ، بؤيوک ايالت و ويلايتلرين تاريخينين اؤيرهنيلمهسينه بؤيوک اؤنم وئريليردي . ابن اسفنديار طرفيندن ۱۲۱۷ ايلينده تاماملانان « تاريخ طبرستان » آدلي اثر ، بو نووع چاليشمالارا بير اؤرنکدير . ابن اسفنديارين بو اثري ، خوراسان و قونشو اورتا آسيا اؤلکهلري تاريخينين اؤيرهنيلمهسي باخيميندان دا بؤيوک اؤنم موٍنعکيس ائتمکدهدير . بيزيم علاقهميزي ايسه داها چوخ ، ۱۱. جي يوٍزايل سلجوقلو ظفرلري و اوغوز فيتنه (شوريش)سي آدي وئريلن بؤلوملر چکير .
اورتا آسيا ، ايران و افغانيستان تاريخي قايناقلاري ، اؤزلليكله قزنه لي و سلجوقلو دؤنملرينده يازيلانلار ، ساراي آداملاري نين باخيش آچيسيني عكس ائدير. خانيدان تاريخيني يازان مولّيفلر ، گئنل تاريخ يازارلاريندان تاريخ بويونجا داها چوخ اولموشدولار. تاريخچيلر ، عوموميّتله اؤز نظرلريني بيلديرمكدن و اولايلاري طرفسيز بير شكيلده آچيقلاماقدان قاچينميشديلار. بونلار آراسيندا ابوالفضل بيهقي نين آديني اؤزلليكله وورقولاماميز گرَكير ، كي هر نه ائتميش اولورسا، قزنه لي خانيداني نين بوتون پيس ويجهه لريني اونوتدورمايي باشارميشدير. تاريخچي ، اثرينده بير چوخ اولايلارين اوستونو اؤرته رك ، بعضاً ده اونلاري آماجيني آشان موباليغه لي بير اوسلوبلا قلمه آلميشدير.62
ايسلام اورتودوكسياسي نين آشيكار ائتدگي سيندن اولماليدير كي تورك خانيدانين «ديندار» اوتوريته سينه تام اولاراق دستك چيخميشدير.63 ساراي يازارلاري ، خانيدان تاريخي يازاركن ، چوخ زامان گئرچگي گيزله ين ساختا ناغيللار سرگيلرلر.
آنجاق بوتون بونلارا باخماياراق ، آراشديرديغيميز دؤنمده تاريخ متودونون اينكيشاف ائتديگي گؤزدن قاچمايير.64 فارس و تاجيك ديللري نين يازيلي ادبيّاتا يئرلشمه سيله ، گئنيش ساحه لرده ائييتيم صاحيبي اينسانلارا دويولان ايلگي آرتميشدير. بونون بير گتيريسي اولاراق دا اورتا آسيادا كي توركجه دانيشان خالقلارين اينجه له مه سينده تاريخي و ائتنيك قورقويا مربوط اولان بيلگيلرين ساحه سي اؤنملي اؤلچوده گئنيشله ميشدي. يئني بيليمسل فعاليّتلر و گزيلر سونوجوندا، توركلر ، كؤچري ياشامي نين اؤزلليكلري ، عنعنه لر و سونّتلرله ايليشگين بيلگيلر اورتايا چيخاريلدي. بو دؤنمه مربوط اولان قايناقلاردا توركجه دانيشان بويلار-بونلارا اوغوزلار و توركمنلرده داخيلدير- حاقّيندا اوريژينال بيلگيلر واردير.
12-11.جي يوز ايللرده دوغو ايسلام تاريخينده تورك ديللي بويلار بؤيوك علاقه گؤستريلميشدير. بو دوروم ، توركلرين دونيا آرِناسينا قزنه ليلر ، سلجوقلولار و خارزمشاهلارلا چيخديغينا گؤره تصوّور اولونور. آدي گئچن سياسال تشكيلاتلاردا ائييتيم نيسبتي نين يوكسلمه سي ،اورتا آسيادا ، ايراندا وافغانيستاندا بير سيرا يئني كولتور مركزلري نين اورتايا چيخماسينا ايمكان ياراتميشدير. اسكي دن بري سياسي بير كانون اولماقدان اوزاق قالان قزنه ، سولطان ماحمودون (1030-997) اورتايا چيخماسيلا دانيشمندلر له دولوب داشمايا باشلادي. بونلار آراسيندا سارايين اؤزل تاريخچي سي ابونصرالاوتبي ده يئر آليردي. ابونصرالاوتبي «كتاب اليميني» آدلي اثرين يازمايي 1021 ايلينده تاماملاميشدير. مولّيفين اصل آماجي ماحمود سولطانين يوكسليشيني آنلاتماق ايكن ، نقل ائتديگي اولايلاردا تماماً دوغرو بير شكيلده قزنه ليلرين عاديل اولماديقلاريني دا نقد ائتميشدي. 65 ابونصرالاوتبي اثريني ، رديف قورقوسو اولمايان شعرسل بير طرزده ، آنلاشيلماسي چوخ چتين بير اوسلوبدا يازميشدير. بو اوزدن 13.جو يوز ايلدن باشلاياراق تاريخ يازيچي ليغيندا قوللانيلمايا باشلايان اؤزل بير ديل آخيمي نين اؤنجوسو قبول ائديلير. آنجاق ان چوخ شؤهرتي ، 18.جي يوز ايلده احمد بن علي المنيني قازانميشدير.66 1206 ايلينده ابوشرف الجربادگاني طرفيندن «كتاب اليميني» تاجيك ديلينه چئوريلميشدير.67 الاوتبي نين قايناغيني ، 10.جو يوز ايلين ايكينجي ياريسيلا 11.جي يوز ايلين ايلك چئيرگينده اورتا آسيا تاريخي حاقّيندا يازيلميش اثرلر تشكيل وئرير. اؤزلليكله اوغوز بويلاري نين قارا خانليلارلا سامانيلرين آراسيندا گئچن ماوراءالنّهر ساواشينا قاتيلمالاري حاقّيندا كي ريوايتلري بؤيوك اؤنمه ماليكدير.
1050 ايللرينده قزنه سولطاني عبدالرّشيدين (1053-1049) امريله «زين الاخبار» آدلي بير تاريخ اثري يازيلميشدير. يازاري گرديزي اولان بو اثرده قارلوقلار ، اوغوزلار ، ياغمالار ، قيماقلار (كيماكلار) و باشقا تورك ديللي بويلار حاقّيندا بؤلوملر يئر آلير.68 ابوسعيد گرديزي بو اثري نين قايناغيني ابن المقّنع69 ، ابن خردادبه70 ، جِيهاني و «توادع الدّنيا» آدلي آنونيم بير چاليشمايا دايانديرير. گرديزي نين نظرلري باشقا اورتا چاغ يازارلاري نين توركلر حاقّيندا يازديقلاريلا موطابيقدير.
گئرچكدن ، دابليو.بارتولدون دا بللي ائتديگي كيمي ، گرديزي نين اثري «حدودالعالم» و «معجم التّواريخ» آدلي اثرلرله ياخينليغي واردير.71 بو ليسته مروزي ، شبانقارايي و شكرالله ين آدلاريني دا اكله يه بيله ريك. آدلاري گئچن قايناقلاردا تورك بويلاريلا ايلگيلي بيلگي بنزرليگي ، مولّيفلرين عئيني قايناغي قوللانماسيندان ايره لي گلير. «زين الاخبار» ين بير بؤلومو قزنه سولطانلاي نين تاريخينه آيريلميشدير. گرديزي نين اثرينده يئر آلان تاريخ بيلگيلري ، مَودود بن مسعود دؤنمينده (1048-1042) بيتير. گرديزي نين اثرينده يئر آلان ايلك سلجوقلو-قزنه لي تماسلاري ، اولدوقجا ايلگي چكيجيدير. «زين الاخبار» خوراساني اوزون ايللر مشغول ائدن سلجوقلو- قزنه لري ساواشلارينا گئنيش يئر آييرير. گرديزي ، شخصاً بو اولايلارين شاهيدي اولموش ؛ آنجاق آنلاتماقلاريني اولدوقجا قيسا توتموشدور. بعضاً ده سؤيله ديكلري گئرچكلري عكس ائتمكده دير.
11.جي يوز ايل توركمن تاريخي حاقّيندا ابولفضل بيهقي نين72 اثري موكمّل بير قايناق اولاراق قبول ائديلير. بو راوي تاريخچي نين يازميش اولدوغو «تاريخ مسعودي» آدلي اثري ، چاغداش تاريخي ادبيّات ساحه سينده شؤهرتلي بير چاليشما اولاراق بيلينير. م.مينووي73 ، س.نفيسي 74، ك.بوسوورد 75 و آ.ك.آرندزين76 چاليشمالاريلا بيهقي نين بيوقرافيسي و اثرلري آيدينلاديلير. بيلينديگي كيمي ، ابوالفضل بيهقي نين اثري نين كاميل متني گونوموزه قدر گليب چاتماميشدير.77 جوزجاني (13.جو يوز ايل) و حافيظ-ابرو (15.جي يوز ايل) ، بيهقي نين اثري نين ايتن قيسيملاريندان يارارلانميشديلار. جوزجاني ، بيهقي ني قايناق آلاراق يازديغي «تاريخ ناصري» آدلي اثري نين گيريش قيسميندا ، سلجوقلو-قزنه لي ايلشگي لريني آنلاديركن بورادان گئنيش آلينتيلار ياپميشدير.78
بيهقي نين شخصي ايزله نيملره و رسمي قئيد لره دايانان ديگر چاليشمالاري ، سولطان مسعود دؤنمي (1041-1030) تاريخيني تشكيل ائتمكده دير. ابوالفضل بيهقي ني بير چوخ عرب و فارس تاريخچي سيندن آييران تمل اؤزلليك ، اؤز دؤنمينه مربوط اولان اولايلاري بوتون جهتلريله ايدراك ائتمه سي و آچيق بير اوسلوبلا قونونون ساحه سيني آييرماسيدير. اونا گؤره ده، بيهقي نين اثري ، 11.جي يوز ايل توركمن و سلجوقلو تاريخي باخيميندان ان قيمتلي و دَيرلي بير قايناق گؤرونومونده دير.
تورك بويلاريلا ايلگيلي اثرلر
11.جي يوز ايلين اورتالاريندان باشلاياراق ، سلجلوقلو ايمپيراتورلوغونون قورولوشوندان سونرا اورتا آسيادا ياشايان تورك ديللي توپلولوقلارلا ايلگيلي اؤزل چاليشمالار اورتايا چيخمايا باشلادي. بو اثرلردن بيري ابوالعلا ابن حصّول (اؤل.1058) طرفيندن يازيلان «كتاب تفضيل الاَتراك» دير. «توركلرين اوجاليغي حاقّيندا كيتاب» آديني داشيان بو كيتاب ، سلجوقلارين باغدادي اله گئچيرمه سيندن سونرا يازيلميش و طوغرول بَگين وزيرين كوندوري (كندري) يه تقديم اولونموشدور.79
«كتاب تفضيل الاتراك» دا توركلر حاقّيندا كي وئريلن بيلگيلر ، ابو عثمان امر بن بحرالجهيزين (اؤل.869) نقل ائتديگي بيلگيلرله بؤيوك اؤلچوده بنزرليگي واردير. جاهيزين قلمي بير چوخ اثره ايمضا آتميش و بونلاردان بيردنه سيني ده اؤزل اولاراق توركلره ايتحاف ائتميشدير.80 بو دانيشمند و عاليم شخص ، اثرينده تورك بويلاري نين يئته نكلريني ، ساواشداكي اوستونلوكلريني ، عنعنه و سونّتلريني آنلاتماقدادير.81 اؤز بيليمسل دَيرلنديرمه لريني ائدركن ، عبّاسي خيدمتينده فعاليّت گؤسترن تورك قولاملاري اولاراق شؤهرتلي قارلوق ، ياغما، چيگيل و اوغوزلاري اؤن پلاندا توتموشدور. جاهيز ، توركجه دانيشان خالقلارلا ايلگيلي تك طرفلي خبرلر وئرمكدن اؤزلليكله قاچينميشدير.82
ابن حصّول ، اؤزوندن اؤنجه كي يازارلاردان فرقلي اولاراق تاريخچي لري ، تورك بويلاري حاقّيندا طرفسيز حق شوناسليغا دعوت ائدير. اثري نين قيسا اؤن سؤزونده ، توركلرين كاراكتِريستيك اؤزلليكلريني ، مووَفَّقيتلري نين نه دنلريني و جسور داورانيشلاريني آنلاتماق ايسته ديگيني بللي ائدير. «كتاب تفضيل الاتراك» آدلي اثرده بحثي گئچن هر تورك بويونون بير ده شجره سي يئر آلير. ابن حصّول غاليب وجه ده اؤز دؤنمينده اورتا آسيانين سينيرلاريني آشان بويلاري آنلادير. «توركلرين اوجاليغي حاقّيندا كيتاب» ين مولّيفي ، چاغداش اولدوغو اوغوز و توركمنلرله ايلگيلي اطرافلي بيلگي الده ائده نه بنزه يير. عكس تقديرده ،ابن حصّولون اثرينده اونلارين كاراكتريستيك قورقولارينا مربوط اولان بيلگيلر اولماماسينا تعّجوب ائتمك گرَكردي. كيتابين سلجوقلو وزيرينه سونولماسي دا اونون دَيريني اؤنه چيخارير.
شرف الزّمان طاهير مروزي نين اثرينده ده اورتا آسيانين تورك كيمليكلي بويلاريلا ايلگيلي بيلگيلره راستلانيريق.83 مروزي نين اثري «حئيوانلارين دوغال عزيزه لري» كيمي تعّجوب ائديجي بيرآد داشيسا دا ، چئشيدلي بويلار و توپلولوقلارلا ايلگيلي بؤلوملر حالينده بيلگيلر واردير. بورادا اوغوز و توركمنلرله ايلگيلي اؤنملي بيلگيلر ده سيرالانميشدير.84
شرف الزّمان ، بير طبيب و دوغا بيلمجي سي اولاراق مليكشاه دؤنمينده (1092-1072)سارايدا خيدمت ائتميش و احتيمالاً سنجر دؤورينه(1157-1118) قدر بو ايشينه داوام وئرميشدير. مروزي ، اثريني چئشيدلي قايناقلارين ائشليگينده حاضيرلاميش و بونلارين آراسيندا جِيهاني نين اثري ده يئر آلير.85 مروزي نين كيتابيندا توركلرله ايلگيلي آنلاديلان اولايلارين چوخو ، گرديزي و «حدودالعالم» ده يئر آلان بيلگيلرله عئينيدير.
مروزي نين اثريني اؤزوندن سونراكيلار دا قوللانميشدير كي ، بونلارين باشيندا محمد عوفي (13.جو يوز ايل) گلير. سون دؤنم دوغو بيليمجي لري ، مروزي نين توركلرله ايلگيلي وئرديگي بيلگيلرين ، 15-14.جي يوز ايللر مولّيفلريندن شبانقرايي86 و شكرالله ين87 نقل ائتديگلريله عئيني اولدوغونا ديقّت چكميشديلر.
12-11.جي يوز ايللر سلجوقلو تاريخچي ليگي
11.جي يوز ايله عاييد توركلر حاقّيندا وئريلن عومومي اؤزلليكده اثرلرله بيرليكده ، سلجوقلو سولاله سيله ايلگيلي ايلك تاريخ اثرلري ده اورتايا چيخمايا باشلادي. بو اثرلردن بيري ده ، يازاري بللي اولمايان ، آمّا 11.جي يوز ايلده يازيلديغي قطعي اولان «ملكنامه» دير.اثر ، سلجوقلو تاريخيني ، ايلك سولطان طوغرول بگين (1063-1038) چاغداش و اقرباسي اولان تانينميش كوماندان اينانج بايقونون آغزيندان آنلاديلير. عربجه يازيلان اثرين اوريژينال متني گونوموزه قدر قورونا بيلمه ميشدير. بونا باخماياراق ابن الاثير (13.جو يوز ايل) ، ابوالفرج (13.جو يوز ايل) ، ميرخوند (16.جي يوز ايل) و باشقالاري نين «ملكنامه» نين اوريژيناليندان فايدالانديقلاري بلليدير. هم ده ابن حصّولون ، صدرالدّين حسيني نين (12.جي يوز ايل) ، محمد نشري نين (15.جي يوز ايل) و مصلح الدّين لاري نين (16.جي يوز ايل) اثرلرينده بو قايناغين ائتگيسي گؤرونور.
«ملكنامه» ده ، 11-10.جي يوز ايللرده سلجوقلو سفرلريله ايلگيلي جاليب بيلگيلر يئر آلماقدادير. اثرده ، سلجوقلولارين فعاليّتلريني موباليغه لي يازما بير طرز حاكيمدير. بو جور بير باسقي ، سولاله نين اوست دوزئي يؤنه تيجيلري نين هيدايت ائتمه سيندن اولماليدير. ميثال اوچون، ايلك سلجوقلو حاكيميتلري نين بؤيوك بير گوجه و اينساني دهيرلره صاحيب اولدوقلاري ،خئييرسئوهر داورانيشلاردا اولماقلاري کيمي ايدّيعالاري تبليغ ائديلير۸۸ . قيساجاسي ،يازار « ملکنامه »سينده سولطانلاري سيتاييش ائتمکله بيتيرهبيلمهميشدير .
اورتاچاغ دوغو خانيدانلاري تاريخينده اوٍستدوٍزئي فئودال يؤنهتيجيلري حيمايتينده ساختا شجره
تاريخلري ،تام گؤزه باتمايان بير اولايدير . بونلارين بوئيخيلرين شجرهسي ـ کي کندلي دئيلم توپلوملاري آراسيندان سيوريليب چيخميشدير ، ـ تقريباً اسکي سولطانلارين سوي آدلاريندان اولوشور . ابنمسکويه ،ابورئيحان بيروني و بونون کيمي بير سيرا ساراي يازارلاري ايرايه وئرديکلري تاريخسل باخيشلارلا موعاصيرلرييله هاردانسا تمسخور ائتميشديلر۸۹ .
نيظامالمولکون « سياستنامه » آدلي اثري ، سلجوقلو دؤنمينه ايليشگين ان اؤنملي قايناق حوٍکموندهدير۹۰ .
نيظامالموٍلک ,سولطان آلپآرسلان ( ۱۰۷۲ ـ ۱۰۶۳ ) و مليکشاهين ( ۱۰۹۲ ـ ۱۰۷۲ ) وزيرليگيني ائتميش اؤنملي بير شخصايدي .
« سياستنامه »ده ،سلجوقلو ايمپيراتورلوغونون سياسي و توپلومسال قورقوسونا مربوط اولان اؤنملي بيلگيلرله بيرليکده ,توٍرکمن بويلاري حاقيندا دا بيگيلر يئر آلير . اليميزده ,اثرين فارسجا اوريژينال متني يانيندا ،اورتاچاغلارا عاييد توٍرکجه بير چئويريسي واردير۹۱ .
نيظامالموٍلکون بوندان ساوايي دؤولت هئيأتيايله ايلگيلي « وصايا » آدلي بير اثري داها واردي ۹۲. احمدغفّاري (۱۶.جي يوٍزايل) و باشقا تاريخچيلرين اثرلريندن آنلاشيلان بودورکي ,اونلار بو قايناقدان ايستيفاده ائلهميشديرلر۹۳ . آنجاق ،اثرين وزيرين اؤزو طرفيندن يازيلديغي شوٍبهه قونوسودور۹۴ .
۱۲.جي يوٍزايل سلجوقلو تاريخي اوٍزرينه بير چوخ اثر گوٍن ايشيغينا چيخميشدير .
بونلاردان بيريده انوشيروانبنخليد کاشاني (اؤلوم .۱۱۳۹) طرفيندن يازيلميشدير . اثر ،داها سونرا عمادالديناصفهاني(۱۲۰۱ ـ ۱۱۲۰) طرفيندن فارسجادان توٍرکجهيه ترجوٍمه ائديلميشدير . موٍلّيف ، انوشيروانين چاليشمالاريني دا تاماملاياراق کيتابا ايضافهلتديگي بير ذئيلله ،۱۱۹۴ ايلينه قدهر ايتّيفاق دوٍشن اولايلارين تاريخيني يازماييدا اهمال ائتمهميشدير . ۱۲۲۶ ايلينده ابوالفتح بونداري آدلي بير آدام ،اثري خولاصه ائدهرک ،کيتابا بير اؤنسوز و يئني آچيقلامالار علاوه ائتميشدير . کاشانينين فعاليتي سايهسينده اولوشان ،اصفهاني طرفيندن ده گوٍندمده توتولمايا چاليشيلان بو اثر ،سلجوقلولارين سياسي تاريخي اوٍزرينه يازيلميش ان قيمتلي قايناقدير۹۵ .
۱۱۲۶ ايلينده يازيلان آنونيم « مجملالتواريخ والقصص » آدلي اثر ،ان جيّدي قايناق گؤرونوموندهدير . کيتاب ،سلجوقو دؤنمي تاريخي اوٍزرينه يازيلميش ايلگينچ اثرلردن بيري اولاراق قبول ائديلير . « مجملالتّواريخ والقصص »ين يازاري ،بير چوخ اثرلردن فايدالانميشدير۹۶ .
قوللانديغي قايناقلار آراسيندا اصفهانينين ،حمدانينين بومي اؤزلليکلر داشييان ايلليگي و باشقا اثرلر واردير ۹۷. يازارين موٍراجيعت ائتديگي قايناقلار آراسيندا « سير و فتوح ـ سلطان سنجر » آدلي بير اثرده يئر آلير . « سولطان سانجارين حايات حيکايهسي و ظفرلري » آدلي بو اثرين يازاري ,۱۲.جي يوٍزايلين مشهور شاعيري « معزّي نيشابوري » دير۹۸ .
اينجهلهديگيميز قايناقلار آراسيندا ،توٍرکجه دانيشان بويلارلا ايلگيلي ريوايتلر ذيکر ائدن اثرلرده واردير .بونلار آراسيندا ان اؤنمليسي ايسه ، حماسي قهرماني اوغوزخاني مطرح ائدن اثردير ۹۹. بورادا يئر آلان ريوايتلر ،گرديزينين عئيني اولايلاري آنلادان اثريندن نيسبتاً فرقليدير . « کيتاب ـ زينالخبار » يازارينين وئرديگي بيليگييه گؤره ،بوريوايتلرين ان ياخشي آنلاتيميني « مجملالتّواريخ و القصص »ين يازاري گئرچکلشديرميشدي .
۱۲.جي يوٍزايل يازارلاريندان ظهيرالدين نيشابورينين « سلجوقنامه » اثرينين وارليغييلا ايلگيلي تام اومودلار کسيلميشکن ،۱۹۵۳ ايلينده تهراندا يايينلاندي۱۰۰ . ظهيرالدينين اثرييله بيرليکده ،ابوحميدمحمدبنابراهيم طرفيندن ۱۲۰۲ ايلينده اثره علاوه ائديلن « ذئيل » ده نشر اولدو۱۰۱ .
تهراندا چاپ اولان اساس متنه اک اولاراق ايکي يازما اثر داها علاوه ائديلميشدير ؛ بونلاردان ايلکي ، ۱۴.جوٍ يوٍزايل يازارلاريندان حمداللهقزوينينين « تاريخ ـ گزيده » سينده ، باشقاسي ايسه کاشانينين (۱۶.جي يوٍزايل) « زبدﺓالتّواريخ » آدلي اثرينده يئر آلميش اولان يازمالاردير .« سلجوقنامه » يايينچيلارينا گؤره ،بو ايکي يازما ،شخصاً ظهيرالدين نيشابورينين اوريژينال اثريندن آلينميش کوپيلردير . رشيدالدّينين اثريني يايينلارکن « سلجوقنامه »يي يايينلايانلار ،آز ـ چوخ ظهيرالدينين يازماسيني قوللانميشديلار . آرديندان قونويا ايليشگين بير مقاله يايينلايان احمد آتش ، تهران چاپيندا اولان خطالاري آرادان گؤتورمهيه چاليشمدير . اونون اؤزل آدلاردا ،جوغرافيا و بوي آدلاريندا ائتديگي ايصلاحلار کسگينليکله دوغرو و يئريندهدير . آنجاق ،تاريخچي هئچ لوزومو اوْلمايان تخمينلرينده جيّديّتي آشير۱۰۲ . چاپدا اولان احمد آتشجه يانليشليقلارا باخماياراق ،يينهده « سلجوقنامه » آدلي اثرين يايينلانماسي اؤنملي بير اولايدير۱۰۳ .
قايناق باخيميندان چوخ دهيرلي اوْلمايان « سلجوقنامه » حاقيندا بو قدهر دييهبيلريککي : او ،سلجوقلو تاريخي ساحهسينده اؤزوندن سونراکي يازارلار اوٍچون بير درجهلي آنا قايناق اولما وظيفهسيني سوٍردوموشدور . ظهيرالدّينين اثريني ايلک قوللانان يازار ،۱۳.جوٍ يوٍزايلين تاريخچيلريندن محمد راوندي اولموشدو۱۰۴ . اثردن ،رشيدالدّين فضلالله دا ايستيفاده ائلهميشديرکي ،يازار کيتابيندا آنا متني قورومايا چاليشمدير . ظهيرالدين نيشابورينين اثريندن ۱۵ ـ ۱۴.جي يوٍزايللر تاريخچيلريندن حافظ ـ ابرو ،حمدالله مستوفي قزويني ،مصلحالدّين لاري و محمود آقسارايي دا فايدالانميشديلار۱۰۵ . ظهيرالدّينين قوللانديغي قايناقلاري بللي ائتمک چوخ چتين دير ؛چوٍنکو يازار ،باشووردوغو اثرلرين آدلاريندان بحث ائتمير . سادهجه بير يئرده ابوطاهر خاتونينين اثرينين آدي گئچير ۱۰۶. اساساً ،آدي گئچن آدام دا سولطان محمدبنمليکشاهين(۱۱۵۹ ـ ۱۱۵۲) خانيمي جووهر خاتونون مالي ايشلرينه يئتيشن بير ساراي مأمورويدو .
ظهيرالدّين نيشابورينين بو اثري ،سلجوقلولارين ايلک دؤنملري حاقيندا دهيرلي بيلگيلره ماليکدير . بو بيلگيلر آراسيندا توٍرکمن بوي ليدئرلرينين قزنهليلرله قارشي ائتديکلري ساواشلار ،مالي قورقولاري ،وئرگي سيستئملري و سلجوقلو ايمپراتورلوغونون دؤولت قورقوسونا ايليشگين اؤنملي آيرينتيلار ، «سلجوقنامه» يازارينين گؤز اؤنونه قويدوغو خوصوصلاردي ۱۰۷.
۱۲.جي يوٍزايل و ۱۳.جوٍ يوٍزايل باشلاري خارزمشاه تاريخچيليگي
۱۲.جي يوٍزايلين سونلاري و ۱۳.جوٍ يوٍزايلين باشلاريندا ،اورتا آسيانين بيليم و عيرفان مرکزي خارزم اولاراق قبول ائديليردي . دوغو سلجوقلو دؤولتينين{ بؤيوک سلجوقلو ايمپراتورلوغو } سونا چاتماسييلا فارسجا تاريخچيليک ،خارزمشاهلارين سارايينا داشينيلاراق اينکيشاف ائتمهسيني اورادا سوٍردوردو . نهوارکي موغول ايستيلاسي ،او دؤنمدن بيزه ائله چوخ بير شئي بوراخماميشدير . بؤيوک سويقوندان (موغول سويقونو ) قورتولانلار آراسيندا خارزمشاه تکيشين (۱۲۰۰ ـ ۱۱۷۲) قوللوغوندا اولموش صدرالدّين حسينينين اثريني بيلديرمک گرهکير . حسينينين اثرينين تاماميني سلجوقلو دؤنمي تاريخي۱۰۸ تشکيل وئرسهده ،۱۲.جي يوٍزايلين سونوندا اوٍز وئرميش اولايلارين دا گئنل تصويري وئريلميشدير . اؤزلليکله ،اثرين سون بؤلوملري ،او دؤنمه مربوط اولان قايناقلارين آزليغينا گؤره ايستيثنايي بير اؤنم داشييير۱۰۹ .
۱۲.جي يوٍزايلده ،خارزمشاه تکيش دؤنمينين تاريخچيلري آراسيندا فخرالدّين رازي (۱۲۱۰ ـ ۱۱۵۹) و دهيرلي اثري « جمعالعلوم » ﻮ دا ذيکر ائدهک۱۱۰ . رازينين اثري چئشيدلي قونولارا مربوط اولان بيليگيلر ايچرديگينه گؤره ،حقيقتاً آنسيکلوپئديک بير قايناق گؤرونوموندهدير ۱۱۱. فخرالدين رازينين اثرينين ايکي يازماسي قورونموشدور و ايکينجيسي نيسبتاً داها گئنيشدير۱۱۲ .
۱۲.جي يوٍزايله عاييد بلگهسل اؤزلليگينده ايلليکلر .
سلجوقلو ايمپيراتورلوغو و خارزمشاهلار دؤنمينه ايليشگين اثرلردن ساوايي ,موٍختليف نامهلر و رسمي اووراقلارين دا بير آرايا گتيريلديگيني بللي ائدهک . بو جوٍر اثرلردن بيري ده ۱۲.جي يوٍزايل موٍلّيفلريندن منتجبالدّين بديعي طرفيندن حاضيرلانميشدير۱۱۳ . بو شخص ،سولطان سنجر دؤنمينده (۱۱۵۳ ـ ۱۱۱۸) ديپلوماتيک و رسمي يازيشمالارين کانونو ساييلان « ديوان ـ انشاء »يا رياست ائلهميشدير۱۱۴ .
بديعي ،چوخ ساييدا دؤولت قرارنامهسي و مکتوبلاري حاضيرلاميش ،بونلارين بير قيسمينيدا «کتاب اتابﺔالکتبه » آدييلا بير يئره توپلاميشدير . بلگهلر آراسيندا وئرگي مأمورلارينين منصوب اولمالاري ، يوخاري روٍتبهلي مقاملار ،شهر و ايالت واليلري حاقيندا وئريلميش فرمانلار دا گؤرونور۱۱۵ . گوٍرکن و دهيستان توٍرکمنلرينين اؤزل بير شيهنه ايداره سيستئمينه وئريلمهسي حاقينداکي بلگه ،سون درجه ديرليدير .
منتجبالدّين بديعينين موعاصيري ،شاعير و خارزمشاهلار سارايينين يوخاري روٍتبهلي مقاملاريندان رشيدالدّين وطواطين دا ( ۱۱۷۸ ـ ۱۰۸۹ ) آدي بيلديريلمهليدير . او ،اوزون بير دؤنم ، آتسيزين يؤنهتيمي (۱۱۵۶ ـ ۱۱۲۷) سيراسيندا ديوان ـ انشاء رياستيني ائتميشدي . وطواط ،۱۱۵۷ ايله ۱۱۷۲ ايللري آراسيندا ،يازيلميش مکتوب و اووراقلاردان بير ايلليک حاضيرلاميشدير۱۱۶ . ايلليکده ، اؤزل ورسمي ايش گؤروشمهلريندن ،چئشيدلي دؤولت قرارنامه و امرنامهلريندن اؤرنکلر يئر آلير . ۱۱۵۳ ايلينده اوغوزلارين سانجارا قارشي آياغا قالخمالاري اوٍزهرينه آتسيزين اوغوز حوٍکومدارينا گؤندرديگي مکتوب ،اؤزلليکله بؤيوک اهميّته صاحيبدير . بلگهلرده ۱۲.جي يوٍزايل اوغوز بويلاري آراسيندا اکينچيليک و حئيوانچيليغا دايير ،ساواش اورگانيزاسيونلاري حاقيندا جاليب بيلگيلرده يئر آلماقدادير۱۱۷ .
۱۲ـ ۱۱.جي يوٍزايل تاريخ و جوغرافيا اثرلري
۱۲ ـ ۱۱.جي يوٍزايل دوغو و باتي تاريخچي ليگينده ،اورتا آسيانين توٍرکجه دانيشان توپلولوقلارينا گؤستريلن بؤيوک علاقه ،جوغرافيا اثرلرينه ده موٍنعکيس اولموشدور . بونلارين آراسيندا ۱۱.جي يوٍزايلين بؤيوک عاليملريندن ابورئيحان بيرونينين اثرلري اؤزلليکله آچيقلانماليدير۱۱۸ . آسترونومي و جوغرافيايا دايير اثري « تحديد نهايت الاماکن »ي ۱۰۲۵ ايلينده تاماملاميشدير۱۱۹ . بيروني ،بو اثرينده اورتا آسيا توپلولوقلارينين اوتوردوقلاري بؤلگهلر و بعضي يئرلرين اوٍز اؤلچومويله (مساحت) ايلگيلي بيلگيلر وئرير۱۲۰ . بيرونينين جوغرافيايي بيلگيلري ،اونون شخصاً اؤز آسترونومي چاليشمالاري و تجروٍبهلرينه دايانديغي اوٍچون چوخ داها دهيرليدير۱۲۱ . جوٍرجان ايله توٍرک ـ اوغوز اؤلکهلري آراسيندا يئر آلان بؤلگهلرده ده بو جوٍر اؤلچوملر ياييلميشدير۱۲۲ .بيرونينين اورتا آسيا جوغرافياسينا دايير وئرديگي موٍختّصاتلار ،ماتئماتيک ـ جوغرافي اساسلارا گؤره توتولموش سون درجه خاليص ايطّيلاعاتدير .
بيروني ، « کتابالتّفهيم لاوايل صنعتالتّنجيم » آدلي اثريني ،احتيمالاً ۱۰۳۴ ـ ۱۰۲۹ ايللري آراسيندا تاماملاميشدير۱۲۴ . اثر ،ماتئماتيک ،آسترونومي ،جوغرافيا و آسترولوژييه دايير بيليمسل بير آنسيکلوپئدي هويّتيندهدير . بورادا ،بيزي داها چوخ ايلگيلنديرن ،دوٍنيانين يئددي ايقليمينده اينسانلارين ياشاديغييلا ايلگيلي وئريلن بيلگيلردير . بيروني ،اثرده توٍرکمن ائليندن ده بحث ائدير و اونلاري آلتينجي ايقليمه يئرلشديرمکدهدير .
ابورئيحان ، « قانونالمسعودي » آدلي اثريني ۱۰۳۰ ايليندن سونرا تاماملاميشدي۱۲۵ . بيروني ،بو اثرله حاقلاديغي شؤهرتي ياخالادي . بو اثرده ،گئنل آنلامدا ،ايقليملر و بو ايقليملرين ساکينلري حاقيندا قيسسا بيلگيلر وئرميشدير . اؤزل اولاراق حاضيرلانان بير تابلودا ،اوغوز و توٍرکمن ايالتلرينين اوٍز اؤلچوملري ده گؤستريلميشدير .
بيروني ،حاياتينين سون اون ايليني ، « کتابالجماهير في معرفتالجواهير » آدلي اثرينين تاماملانماسينا حصر ائتميشدير۱۲۶ . اثر معدني مادّهلرله ايلگيلي چئشيدلي بيلگيلره صاحيب اولسادا ، تاريخ و جوغرافيايا دايير معلوماتا دا شاميلدير . بورادا ،بيروني ،بيزيم اوٍچون ده بؤيوک اؤنم داشييان « توٍرکمن » کلمهسينين ائتيمولوژيسينه ايشيق سالميشدير . ابورئيحان ،کلمهنين ائتيمولوژيک آنلاميني آچيقلايان ايلک موٍسلمان يازاردير .
چاليشمالاريندا ابورئيحان بيرونينين چئشيدلي ديللردهکي قايناقلاردان فايدالانديغي موٍشاهيده اولونور . بيروني ،يازيلي قايناقلارلا بيرليکده ،اؤز ايزلهنيملريني و اله گتيرديگي بيلگيلري ده اثريلرينده ايستيفاده ائلهميشدير . اؤرنهيين ،۱۱. جي يوٍز ايلده قزنهيه ديپلوماتيک زيارته گلن کيدان [ قيتان ] ائلچيليک هئيأتييله گؤروشدوکده بيروني ،اوزاق دوغو اؤلکهلري حاقيندا اونلاردان بيلگي آلماغا چاليشميشدير۱۲۷ .
احتيمالاً ،بايکال جيواري و دوغو سيبريا حاقيندا بيلگيلر وئرن ايلک موٍسلمان جوغرافياچي بيروني اولموشدور۱۲۸ . بيرونينين ياشاديغي دؤنم ،کؤچري قووملارين مرکزي آسيادان دوغو آسيايا ائتديکلري بؤيوک کؤچ حرکتلرييله اؤنم قازانير .
۱۱. جي يوٍزايلين اورتالاريندا ابوعبدا... محمد بن محمد الاِدريسي (۱۱۶۶ ـ ۱۱۰۰) طرفيندن « نزﻫﺔ المشتاق في ادراک الآفاق » و يا « کتاب روجار » آدلي بؤيوک جوغرافيا اثرلري يازيلدي . اثر سيسيليا شاهي ۲. جي روجئرزه (۱۱۶۴ ـ ۱۱۵۴) عطف ائديلميشدير . اثر ،اوغوز ائلي ،شهرلري و قالالاري حاقيندا ،تايي آز اولان ،زنگين بيلگيلر وئرير . آمّا نه يازيق کي ،ادريسينين بو آنسيکلوپئديک جوغرافيا اثرينين هله ده تحقيقلي بير چاپي ترتيب ائديلمهميشدير . بو آراشديرمادا اثرين موٍختليف يازمالاري و آ.ژوبئرتين فرانسيزجا ترجوٍمهسي اساس آلينميشدير۱۲۹ .
کيتابي حاضيرلانماسي سيراسيندا ادريسينين دوغو قايناقلاريندان دا يارارلاناراق يازديغي اثرينين سالتيکوو ـ شئدرين کيتابخاناسيندا اولان يازماسينداندا فايدالانديق۱۳۰ .
اي . يو .ياکوبووسکييه گؤره ،بو يازما ۱۹. جوٍ يوٍزايلين ۹۰لي ايللرينده تهراندان گتيريلميشدي . يازما ،بؤيوک بير احتيمال ايله ،ادريسينين ايمضاسيني داشييان کيتابين بير کوپيسي اولوب ،گؤزل بير مغريب (مغرب ـ مراکش) خطّي ايله يازيلميشدير۱۳۱ .
يازمادا يئر آلان اوغوز ائلي حاقينداکي قيسيملار ، « کتاب روجار »ين روسجا چئوريسينين داوامينا ايضافهلنميشدير۱۳۲ . آنجاق ترجوٍمهده بعضي يئر ،داغ و چاي آدلاري يانليش تلفّوظ ائديلميشدير . آدلارين دوغرو يازيليشيني بللي ائتمک اوٍچوٍن ادريسينين صوفيهده اولان يازماسينين ميکروفيلملريني گتيرتديک۱۳۳ . آيريجا ،ميللئرين ،محمد بهجت الاثري و جواد علينين۱۳۵ يايينلاديغي جوغرافيا خريطهلرينهده باش ووردوق . « نزﻫﺔالمشتاق ،داکي بيلگيلرين اينجهلهمهسي سيراسيندا ابن سعيدالمغربي (۱۳۲۷ ـ ۱۲۱۴) ،ابوالفدا (۱۳۳۱ ـ ۱۲۷۳) ،ابن خلدون(۱۴۰۶ ـ ۱۳۳۲) ،ابن البردي (اؤلوم .۱۴۴۶) و ابن اياسين (۱۵۲۴ ـ ۱۴۴۸) قيمتلي اثرلري ده گؤز اؤنونده قويولموشدور . آدي گئچن عرب جوغرافياچيلارينين هاميسي ،دوغرودان و يا غير ـ موٍستقيم اولاراق ادريسينين اثرلريندن فايدالانميشديرلار۱۳۶ . بو يازارلار ،اليميزده اولان « کتاب روجار»ين مووجود يازمالاريندا يئر آلمايان بعضي بيليگيلر ده نقل ائديرلر . بو دا اونلارين ادريسينين موٍختليف اثرلريندن فايدالانديقلاريني گؤسترير . اؤرنهيين ،ابنسعيد ،ابوالفدا ،و ابن اياس ،ادريسينين « روحنهالانس و نزﻫﺔالنفس » اثريني قوللانميشديرلار۱۳۷ . آدي گئچن بو جوغرافيا اثري ،حاياتينين سون ايللريني سارايدا گئچيرن ادريسي طرفيندن سيسيليا شاهي ا . جي ويلهئلمه (۱۱۶۶ ـ ۱۱۶۴) ايتحاف ائديلميشدير۱۳۸ .
توٍرکجه دانيشان قووملار حاقيندا « نزﻫﺔالمشتاق »دا يئر آلان بيلگيلر۱۳۹ ، اونلارين اوتوردوقلاري بؤلگهلرين ايقليم اؤزلليکلرييله ايلگيلي اولوب ،ابنحوقل و جئيهانينين ايطّيلاعاتي اساس آلينير۱۴۰ . ادريسي ،اثرينين اؤن سؤزونده۱۴۱ بيلگيلريني پايلاشديغي يازارلار آراسيندا ابنحوقل ،جئيهاني ،ابنخردادبه ،مقديسي و ديگر اورتاچاغ جوغرافيا و تاريخچيلرينين آدلاريني ذيکر ائدر۱۴۲ .
س . ل . وولين۱۴۳ و او . پريتساکا۱۴۴ گؤره ،« کتاب روجار » دا اوغوز ائلي حاقيندا يئر آلان بيلگيلر ،جئيهانينين اثريندن آلينميشدير۱۴۵ . گئرچکدن ده ادريسينين ان اؤنملي قايناغيني جئيهانينين اثري تشکيل وئرير . آنجاق ،ادريسينين گاهدان (هردن) آنا قايناق اولاراق ابن حوقلين اثرينده يئر آلان گئرچک بيلگيلره باش ووردوغو دا بيلينير . دابليو . بارتولدون آراشديرماسينا گؤره ،ادريسي ،خارزم گؤلونون تصويريني چکرکن ابن حوقلين اثرينده يئر آلان بيلگيلري تيکرارلاييب ،حتّي عئيني يئرده و عئيني شکيلده بوراخيلان يانليشليقلاري دا اؤز اثرينه نقل ائتميشدير۱۴۶ .
اوغوز ائلي حاقيندا بيلگيلرين يئر آلديغي اثرينده ،ادريسي ،عوموميّتله جئيهانينين اثريندن بؤيوک اؤلچوده فايدالانميشدير . « نزﻫﺔالمشتاق » آدلي اثرين اينجهلنمهسي سونوجوندا بو عقيدهيه يئتيشيريک . ادريسي ،اوغوز ائليايله ايلگيلي بؤلومون گيريشينده بئله دئيير : « بيزي زيارت ائدن اوغوز شاهلارينين بيان و ريوايتلرينه گؤره ،خارزم گؤلونون اطرافي (موٍحيطي) ۳۰۰ مايلدير ۱۴۷. » ادريسينين سؤزونو ائتديگي اوغوز خاقانلارينين ،اوزاق ، اورتا آسيا و پالئرمو اؤلکهسيندن ۲. جي راجئرز و يا خلفي ۱. جي ويهئلمين سارايينا گلديکلريني دوٍشونمک چوخ چتيندير . ادريسي اثرينين بير يئرينده داها آرال گؤلوندن سؤز ائدهرکن « اوغوز خاقانينين » آديني ذيکر ائدير۱۴۸ . بللي اولدوغو کيمي ، ۱۲. جي يوٍز ايلين اورتالاريندا آرال جيواريندا قيبچاق خانلاري حوٍکوم سوٍروردولر و اونلار ۱۰۵۰ ايلينده اوغوز يابقولاريني مغلوب ائلهميشديلر . بونا گؤره اولماليدير کي ،« نزﻫﺔالمشتاق »ين موٍلّيفي قوللانديغي قايناقلاردا يئر آلان بيلگيلري اولدوغو کيمي نقل ائلهميشدير . باشقاسينين بيلگيلريني قوللانما مئتودونا اورتاچاغ ايسلام تاريخ ـ جوغرافياچيليغيندا دال با دال راستلانيلير۱۴۹ . آنلاشيلان بو بيلگيلرين بعضيلري ، اوغوز گزگين و ائلچيلرينين آغزيندان نقل اولونموشدو . بورادا عاغلا ايلک اولاراق ، مقديسينين بيلديرديگي کيمي ، جئيهانينين ، اثرين اؤزگهلرين بيلگيلريندن يارارلاناراق يازميش اولدوغو فيکري گلير . جئيهاني اثرينده ، داغلارين ، چايلارين ، دنيزلرين ، يوللارين و سامانيلرين قونشولوغوندا اولان بؤلگهلرين تصويريني چکمکده دير . « کتاب روجار » آدلي اثرينده ده بو نووع جوغرافيايي بيلگيلر واردير . « نزﻫﺔالمشتاق »دا بونلارين خاريجينده اوغوزلارلا ائديلن تيجارتده علاقه دويولان ماللاردان دا بحث ائديلير کي ، بو بيلگيلر تاجيرلردن آلينميش اولماسي حتمي دير . ادريسينين اثرلرينين تمل اؤزلليگي ، تيجارتين يايقين اولدوغو بؤلگهلر حاقيندا کاميل و دوغرو بيلگيلر نقل ائتمهسيدير . « کتاب روجار »دا همده ، اوغوز قالالاريندان و ساواشلارينداکي اؤنچو بيرليکلردن ده سؤز ائديلير . بوٍتون بونلار ، مقديسينين جئيهاني حاقيندا سؤيلهديگي « اونون قونشو اؤلکهلر حاقيندا بيلگيلر توپلانماسينداکي اساس آماجي بو توپراقلاري ايشغال ائتمکدير » سؤزلريني عاغلا گتيرير۱۵۰ .
آنلاديلانلاردان يولاچيخاراق ، « کتاب روجار »داکي اوغوز ائلينه دايير بيلگيلر سايهسينده ، جئيهاني حاقيندا بعضي يئرلرده ادريسي دوغرودان آنا قايناق اولاراق ابن حوقلي قوللانميشدير .
يوخاريدا سؤيلهننلري ديقّته آلاراق ، جئيهانينين اثرينين ۱۰. جوٍ يوٍز ايله عاييد اولدوغونو قبول ائده بيلريک۱۵۱ .
ادريسينين بو آنسيکلوپئديک جوغرافيا اثري ، يينه اونون طرفيندن حاضيرلانان و دوٍنيانين آنا قايناقلاريني گؤسترن گوٍموش ائليپسي۲۶ و موٍختليف خريطهلري ايچينده آنا قايناق دوروموندادير۱۵۲ . ادريسينين ارکن دؤنم خريطهسي ، ۱۱۵۴ ايليني و « صورتالارض » آديني داشييير . « نزﻫﺔالمشتاق » آدلي اثرين چئشيدلي يازمالاري آراسيندا ، يئر کؤرهسينين جوغرافيايي خريطهلريده گؤستريليميشدير .
بعضي آراشديرماچيلار ، ادريسينين خريطهلريني دوغروچو بيلمهييب و اونلارين هرهسيني پتولئمايوسون خريطهلرينين بير پيس کوپيسي گؤرورلر . ادريسينين خريطهلري ، طرح و هندسه آچيدان ، باشقا اورتاچاغ موٍسلمان خريطهلرينه اويغون اؤزلليکلره صاحيبدير۱۵۳ . اي . يو . کراچووسکي ، ادريسينين خريطه بيلگيسينده بير آدديم گئريده قالديغيني آچيقلايير . اونون خريطهلرينده داها ارکن دؤنم موٍسلمان جوغرافياچيلاري طرفيندن ردّ ائديلن دوٍنيا دؤولتلريني يئددي ايقليمه آييرماق کيمي پتولئمايوس قايدالاري يئر آلير۱۵۴ .
« کتاب روجار »دا وئريلن خريطهلرين و متن بيلگيلرينين قارشيلاشديريلماسي سونوجوندا ، ادريسينين خريطه بيلگيسينين سويهسيني اورتايا چيخاريريق . قارشيلاشديرمالار ، ادريسينين هر زاماندا قوللانديغي قايناقلارداکي بيلگيلري تام اولاراق عکس ائتمهديگيني گؤسترير . چوخ يئرده « نزﻫﺔالمشتاق »دا يئر آلان متنله خريطه آراسيندا تناقوٍض واردير . بوندا سادهجه ادريسي موٍقصّير دئييلدير ؛ اثري کوپي ائدن کاتيبلرين ده پايي واردير . چوخ احتيمالا گؤره ، ادريسي ايلک خريطهسيني تام اولاراق بيتيره بيلمهميشدير .
داغلارين ، شهرلرين و حتّي بؤيوک دنيز و چايلارين آدلاري موٍشخّص اولونماميشدير . آنجاق داها سونراکي خريطهلرده ، اؤزلليکله ۱۱۵۴ ايلي خريطهسينده ، اسگيک بوراخيلان يئرلر تاماملانميشدير . بوٍتون بونلار ، ادريسينين چاليشمالارينين جوغرافياسال گئرچکليگيني و يانليشليقلاريني تثبيت ائدير و آراشديرماچييا چتينليک چيخارير .
بونا باخماياراق ، هم تاريخ ، هم ده جوغرافيا بيليمي آچيسيندان ادريسينين اثرلري بؤيوک ايلگي قونوسودور۱۵۵ . « کتاب روجار »دا ان چوخ ديقّتي چکن خوصوص ايسه ، يئر کؤرهسينين خريطهسيدير۱۵۶ .
« نزﻫﺔالمشتاق »ين تحقيقي بير چاپي اولماديغينا گؤره ، جوغرافياسال آدلارين اوخونماسيندا بؤيوک چتينليکلرله قارشيلاشيريق . يينهده ادريسينين يازمالاريني پالئوقرافي باخيميندان ياخشي تحليل ائدهرک ، گئرچگي اورتايا چيخارماق موٍمکوندور . بيزيم قوللانديغيميز « کتاب روجار » يازمالارينين اؤز يازيم اؤزلليکلري واردير . لئنينقراد و صوفيه يازمالاريندا کلمه سوندا۱۵۷ و باشيندا گلن « نون » ايله « غين » عئيني گؤستريلير . آنجاق ديقّتله باخيلاندا بو حرفلرين يازيم فرقليليکلري آچيغا چيخير . يازمالاردا « نون »لا موقاييسهده « غين » داها آز اَيري اولوب ، نوقطه حرفين اوزاديلميش سونونون ان ساغ گوشهسينده ، « نون » ايسه تام اورتاسيندا گؤستريلمکده دير . بللي اولونان يازيم اؤزلليکلري ، مغريب طّينين قوراللاري اولماسي لازيمدير . ( اولماليدير .) لئنينقراد و صوفيه يازمالاري بؤيوک اؤلچوده مشهد يازماسييلا بنزرليک ائدير
ادريسينين اثرلري ، ۱۰ ـ ۹ . جوٍ يوٍزايلده عربجه يازان تاريخچي و جوغرافياچيلارين يوخ اولان کيتابلاريندان ياپماسي باخيمينداندا اورتا آسياداکي توٍرکجه دانيشان قووملارين آراشديريلماسيندا قيمتلي بير قايناقدير . « کتاب روجار »ين اؤنملي ، سادهجه بو قووملارين اوتوردوقلاري بؤلگهلر و بونلارا عاييد شهروقالالار حاقّيندا بيلگيلر نقل ائتمهسيندن ايرهلي گلير ؛ترسينه ادريسينين اثرلري ، اونلارين اکينچي و حئيوانچيليق ، ياشام و کوٍلتورل دورومونا دايير بيلگيلر ده شاميل اولور .
۱۳ ـ ۱۱ . جوٍ يوٍزايللر اؤن آسيا تاريخچيليگي
سلجوقلو ظفرلري سايهسينده ، ۱۳ ـ ۱۱. جوٍ يوٍزايله عاييد ائرمني ، گوٍرجو و سورياني (سوري) قايناقلاريندا دا توٍرکمن و اوغوز بويلاري حاقيندا بيلگيلره راستلانماق موٍمکوندور۱۵۸ . ائرمني تاريخ قايناقلارينين باشيندا آريسداکوس دئلاسديوئرد ( ۱۱. جي يوٍزايل ) . اورفالي ماتئوس ( ۱۲. جي يوٍزايل ) و ايروانلي مخيتار ين ( ۱۳. جوٍ يوٍزايل ) کرونيکلري گلير . آدي گئچن موٍلّيفلرين اثرلرينده سلجوقلولارين قافقازاؤتهسي و آنادولو سفرلريندن بحث ائديلير۱۵۹ . بونلاردان ساوايي توٍرکمن ـ قزنهلي ساواشلاري و سلجوقلولارين منشاءينه مربوط اولان بيلگيلرده واردير . ائرمني تاريخچيلرينين سلجوقلو بويلاري حاقينداکي نظرلري ، گئنلليکله ۱۲. جي يوٍزايل يازارلاريندان يوهاننا سارکاواقانين اثرلرينه دايانير۱۶۰ . ۱۳. جوٍ يوٍزايل يازارلاريندان واردان بئرد زئبئرتس و کيروکاس قانزاکئتس ، اونون « توٍرکلرين سفرلرينه و تاريخينه گيريش » آدلي اثريندن بحث ائديرلر۱۶۱ .
سلجوقلو بويلاري حاقيندا ، گوٍرجو ايلليکلرينده ده ايلگينچ بيلگيلره راستلانيلير۱۶۲ . « ماتيانه کارتليسا »دا (۱۱.جي يوٍزايل) سلجوقلولارين گوٍرجوستانا گئتديکلري ايلک سفرلر و سولطان آلپ آرسلان ايله مليکشاه حاقيندا بيلگيلر واردير . ۱۲. جي يوٍزايلده قلمه آلينان باشقا بير گوٍرجو قايناغيندا ايسه ، سلجوقلولارين قافقاز ـ اؤتهسيني ايشغال ائتمهلري آنلاتيلير۱۶۳ .
توٍرک ديللي اورتا آسيا قووملارينين اورتاچاغ تاريخي حاقينداکي اؤنملي قايناقلار آراسيندا ، سوريهلي ميکاييلين ايلليگينيده بيلديرمهليييک۱۶۴ . ۱۲.جي يوٍزايلين سوريه يازارلاريندان اولان بو شخصين اثرينده توٍرکلرين اؤلکهسي ، مشغوليتلري ، ياشام طرزلري و تؤرهلري حاقّيندا اؤزل بير بؤلوم واردير ۱۶۵. سوريهلي ميکاييل ، سلجوقلولارين مرکزيآسيادان اورتا آسيا ، ايران و ياخين دوغو اؤلکهلرينه ائتديکلري کؤچلره چوخ اؤنم وئرميشدير .
ايلليکده ، قيبچاق وسلجوقلو سفرلرييله ايلگيلي جاليب ريوايتلر ده يئر آلير . سوريه قايناقلاري آراسيندا ابوالفرجين (۱۲۸۶ ـ ۱۲۲۶) اثري ، اؤزلليکله بيلديريلمهيه دهيردير . ابوالفرجين اثري ، بير دوٍنيا تاريخي اؤزلليگيني داشييير . اثرده ، سلجوقلو دؤولتينين اورتايا چيخيش و تاريخي ايله ايلگيلي بؤلوملرده واردير .
موغول ايستيلاسي اؤنجهسينه عاييد قايناقلار
۱۳. جوٍ يوٍزايلين باشلاريندا چنگيز خانا تابيع اوردولار ، اورتا آسيادا قورخونج قتل ـ عاملارا ندن اولدولار . بو قورخونج اولايلارا ، خارزمشاه جلالالدّينين (اؤل . ۱۲۳۱) سيلاح آرخاداشي محمّد نَسَوي ده شاهيد اولور . نسوي اؤزل اثري « سيرة السّلطان جلالالدّين منقوبردي » ده خارزمشاهين حوٍکومدارليق ايللري و سفرلرينين تاريخي يانيندا ، موغللارلا اوٍز وئرهن ساواشلاري دا آنلاتميشدير . نسوينين اثري ، اورتاچاغ موٍسلمان تاريخچيليگينده ، تايي آز اولان ادبي بير اوسلوبدا قلمه آلينميشدير . بو دهيرلي چاليشمادا ، سون دؤنم خارزمشاهلار تاريخي و چنگيزخانين اورتا آسيا ايستيلاسي حاقّيندا ايلگينچ بيلگيلر واردير . نسوينين آنلاتديقلاري آراسيندا بيزيم اوٍچون آيري بير اؤنم داشييان قيسيملاري ، خوراسان توٍرکمن بويلارينين ايشغالچيلارا قارشي گؤسترديکلري موجاديلهلردير .
بؤيوک عرب تاريخچيسي ابنالاثير (۱۲۳۴ ـ ۱۱۶۰)ده موغول ايستيلاسينين موعاصيرلريندندير . او ، « تاريخالکامل » آدلي چوخ جيلدلي بير دوٍنيا تاريخينين يازارييدي ، اثرينين يازيلماسيندا ، گوٍنوموزه قدهر گليب چاتا بيلمهين ايلليکلري و کيتابلاري ، هم ده خوراسان تاريخييله ايلگيلي قايناقلاري قوللانميشدير . ابنالاثير ، گئرچک بيلگيلري توپلاييب تحقيق ائدهرکن ، بؤيوک بير جسارت و تواضوٍع نوماييشه قويموشدور . اونون تاريخه ايختيصاص تاپميش اثرينده سادهجه سياسي اولايلار دئييل ، ياشاما دايير چئشيدلي قونولار و اسکي دؤنملرين مدني حاياتينا دايير خوصوصلار دا يئر آلميشدير . اوغوز و توٍرکمن تاريخي باخيمندان اؤزلليکله ، ۱۱. جي يوٍزايل و ۱۳. جوٍ يوٍزايل باشلاري آراسي دؤنملر اوٍچون ابنالاثيرين اثري دهيرلي بير قايناقدير . « تاريخ الکامل »ين سون قيسيملاري ، ديگر اولايلار يانيندا چنگيز خان اوردوسونون اورتا آسيا ، ايران و قافقاز ـ اؤتهسينده ايجاد ائتديگي وحشتلر ده آنلاديلير .
منهاجالدّين جوزجانينين « طبقات ناصري » آدلي اثرينده ده موغول ايستيلاسينين ائتگيلرينه راستلاماق موٍمکوندور . جوزجاني ، اثريني هينديستاندا يازميش و دئهلي سولطانلاريندان ناصرالدّين محمود شاها (۱۲۵۶ ـ ۱۲۵۹) سونموشدور . اثر ، اورتا آسيا ، ايران ، افغانيستان و قوزئي هينديستاندا حوٍکوم سوٍرموش اولان خانيدانلارين تاريخينه ايشيق توتور . اثرين سون قيسيملاري ، چنگيزخانين عسگري سفرلرينه تخصيص ائديلميش و اونون حاقّيندا منفي ذهنيّت اويانديريلميشدير . بيزيم آراشديرماميز آچيسيندان ، اؤزلليکله اثرين قزنهليلر ، سلجوقلولار و خارزمشاهلار حاقّينداکي قيسيملاري ، بؤيوک اؤنم داشييير . بو قيسيملارين حاضيرلانماسيندا جوزجاني ، گوٍنوموزه قدهر يئتيشمهين قايناقلاردان يارالانميشدي .
۱۳. جوٍ يوٍزايل فارس تاريخچيليگينده ، عومومي تاريخ اثرلري يانيندا ، بؤلگهسل تاريخ اثرلري ده بؤيوک ايرهليلهمهيه قئيد ائتميشدي (ال تاپميشدي) .شهرلرين ، بؤيوک ايالت و ويلايتلرين تاريخينين اؤيرهنيلمهسينه بؤيوک اؤنم وئريليردي . ابن اسفنديار طرفيندن ۱۲۱۷ ايلينده تاماملانان « تاريخ طبرستان » آدلي اثر ، بو نووع چاليشمالارا بير اؤرنکدير . ابن اسفنديارين بو اثري ، خوراسان و قونشو اورتا آسيا اؤلکهلري تاريخينين اؤيرهنيلمهسي باخيميندان دا بؤيوک اؤنم موٍنعکيس ائتمکدهدير . بيزيم علاقهميزي ايسه داها چوخ ، ۱۱. جي يوٍزايل سلجوقلو ظفرلري و اوغوز فيتنه (شوريش)سي آدي وئريلن بؤلوملر چکير .
ايلخانلي دؤنمي فارس تاريخچيليگي
اورتا آسيا وايرانين موغوللار طرفيندن ضبط ائديلمهسي ، بو اؤلکهلرين کوٍلتورل ياشامينا بؤيوک ضربه ووردو . آنجاق بو تنزّوٍل بير نئچه اون ايل سونرا دورموش ، گوٍنئي وباتي ايران بؤلگهسينده بيليمسل ساحهلرده بير سيرا اينکيشافلار ساغلانميشدير . ۱۴ ـ ۱۳. جوٍ يوٍزايلده ، ايلخانلي سارايينين دا يارديمي سايهسينده ، فارس تاريخچيليگي ذيروهيه چيخميشدير .اؤزلليکله ، مئديترانه ـ آسيا تيجارتي نتيجهسينده فئودال رَوابيطين اينکيشافي ، اکونوميک ساحهده موشاهيده اولونان يوٍکسهليش ، دؤنمين کوٍلتورهل ياشامينين جانلانماسيندا اؤنملي بير عاميل اولموشدو . بونونلا بيرليکده ، موغول ايمپيراتورلوغونون دوٍزهلمهسي و خاچلي سفرلري ، فارس تاريخچيلرينين اوفوقونو آچدي . موغول خانلاري ، آدلارينين يوٍکسلديلمهسينه حدسيز علاقه گؤسترير و بو اوٍزدن ده تاريخچي و شاعيرلره يارديم ائديرديلر .
۱۴ ـ ۱۳ . جوٍ يوٍز ايللر اورتا آسيا و فارس تاريخچيليگي ، اؤنجهکي دؤنملرين اوسلوبوندا اولماسينا باخماياراق ، اؤزونه مخصوص بير سيرا يئنيليکلر ده ساغلاميشدي . بو دؤنمده عرب ادبي ديلينين تامامييله اورتادان قالخديغيني ، بونون يئرينه فارس و تاجيک ديللري اساس اولاراق يئرهل تاريخ اوخوللارينين اورتايا چيخديغيني گؤروروک . محدود ساييدا اولان ساراي تاريخچيليگي و خاندان مرکزي تاريخ يازما فعاليتلري ، زامانلا يئريني عومومي تاريخ کيتابلارينا وئردي . بو طرزين عنعنهوي (يئرينه دوٍشموش) بير دوروما گلمهسي ، دوغو تاريخچيليگينده ايلک دؤنه دوٍنيا تاريخي ساحهسينين دوٍزهلمهسييله سونوجلاندي .
عطاملک جوينينين (۱۲۸۳ ـ ۱۲۲۶) « تاريخ جهانگشا » آدلي اثري ، موغول ايستيلاسي سونراسيندا يازيلان ايلک تاريخ اثرلريندندير . موٍلّيف ، اوزون ايللر موغول خانلارينين خيدمتينده اولموش و حاياتينين سون ايللريني باغداد شهري حاکيمي اولاراق گئچيرميشدير .
اثريني ۱۲۶۰ ايلينده تاماملايان جويني ، چنگيز خانين ايلک سفرلريندن باشلاياراق موغول تاريخينيده کيتابيندا يازير . بونا باخماياراق « تاريخ جهانگشا »نين بير چوخ بؤلومونده .
سلجوقلو و خارزمشاهلار تاريخي ده يئر آلير . جويني ،مقامينا گؤره اولدوغو ايختيارلارينيدا قوللاناراق يازديغي دؤنمين گئرچک اولايلارينا نوفوذ ائدهبيلميشدير . بو اثر ، او دؤنمين گئنل دورومونون و توٍرکمنيستانين موغللار طرفيندن ايشغال ائديلمهسينين سونوجلارينين اؤيرهنيلمهسي باخيميندان فووقالعاده اؤنمليدير .
۱۴.جوٍ يوٍز ايل فارس و تاجيک تاريخچيليگي ، ايلخانلي دؤنمي ايرانيندا بؤيوک موفّقيّتلره التاپدي . اورتاچاغ دوغو تاريخچيليگينين ان موٍکمّل اثرلريندن اولان « جامعالتّواريخ » بو دؤنمين باشلاريندا قلمه آلينميشدير و دوٍنيا تاريخچيليگينده بو قيمتلي اثرين يازاري فضلاللهرشيدالدّين (۱۳۱۸ ـ ۱۲۷۴) دير . اثرين قطعاً ان بؤيوک موٍفّقيّتي ، ايسلام تاريخچيليگينده ائتگين اولان دوٍنيا تاريخي حاقّيندا اسکي و گئريچي (موحافيظهکار ـ سوٍنّتي) دوٍشونجهلري ييخماسيدير . « ايلليکلر کوٍلّيات »يندا ، « اينسانليق تاريخينين بؤيوک دنيزينده ، فارس و عرب تاريخي ، سادهجه بير چاي اولاراق قالماقدادير » ايدّيعاسي اينجه و قيرميزي بير خط کيمي گئچير . بو سببله « جامعالتّواريخ » آدلي اثرده ، اوزاق دوغودان باشلاياراق باتي اوروپا ياخاسينا قدهر بوٍتون خالقلارين تاريخينه اؤنم وئريلير . اثرين گئنلينده ، اوغوز بويلاريدا داخيل اولماق اوٍزهره موغول ـ توٍرک اولوسلارينين تاريخي اساس آلينميشدير . « جامعالتّواريخ »ين بعضي يازمالاري آراسيندا ، « تاريخِ ـ اوغوز » آدلي اؤزل بير بؤلوم يئر آلير . افسانهوي اوغوز خان ريوايتلرينين تام متني ، نهيازيق کي هله ده عئلمي آراشديرمالارا شاميل اولماييبدير . همده ، بو ريوايتلري رشيدالدّينين آنلاتديقلارييلا موقاييسه ائتديگيميزده ، جاليب تاريخي و ائتنوقرافيک ائپيزودلارا راستلانيلير . ريوايتين داها گئنيش بير وئرسيونو ، ۱۴. جوٍ يوٍزايل توٍرکمن تاريخچيلريندن ساليربابا طرفيندن « جامعالتواريخ »ين جاغاتايجا ترجوٍمهسينده واردير .
رشيدالدّين ، « اوغوز تاريخ »ينين اؤنسؤزونده ، آنونيم تاريخچي و ريوايتچيلردن فايدالانديغيني بيلديرهرکن قايناق گؤسترمهميشدير . آنلاشيلان ، يازار ، تاريخ اثرلريندن و شيفاهي ادبّياتدان فايدالانميشدير . دابليو . رادلوفا گؤره ، رشيدالدّين قايناغيني « اوغوز خاقان حاقّيندا ريوايتلر »ين اويغور وئرسيونو و توٍرکمن خالق ريوايتلري اوْلوشدورور . آنجاق ، آراشديريغيميز نوٍسخه ، اويغور وئرسيونوندان داها چوخ ايسلام اورتودوکسياسينين تأثيري آلتينا گيرميشدير . بورادا اوغوز و اونون سويو ، ايسلام دينينين ايفراطي مودافيعلري اولاراق تانيديلير . بو دا اسکي اوغوز تاريخي ريوايتلرينين زامانلا بؤيوک دَييشيمه اوغراديغيني گؤسترير . دابيلو . بارتولدا گؤره ، « اوغوز نامه »نين سون دَييشيکليکلري ، موغول دؤنمينده ياپيلميشدير . بو نظر ، رشيدالدّينين « زينالخبار » و « مجملالتّواريخ »دن الده ائتديگي بيلگيلرله دستکلهنير . بو قايناقلاردا اوغوزون ايسلامي قبول ائتمهسينه دايير هئچ بير بيلگي يوخدور . ترسينه اوغوزون افسانهوي آتاسي ، سيحيرلي داش و ياغمور ياغديران بوْتپرست اينانجلارلا موخاطبدير .
تخمينيميزجه ، رشيدالدّينين « اوغوز تاريخي »نين تملينده تاريخي و حماسي خاراکترلي « اوغوزنامه » وئرسيونلاري ياتماقدادير . ابوبکر بن عبدالله بن آيبکين « درّالتّيجان » آدلي اثرينده ، ۱۳. جوٍ يوٍزايلين سونلارييلا ۱۴. جوٍ يوٍزايليلن باشلاري آراسيندا ، « اوغوزنامه » آدي وئريلن بير اثرين اوغوزلاردا چوخ يايقين اولدوغوندان بحث ائدير . اونا گؤره ، بو اثرده تپهگؤز آدي وئريلن بيريندن بحث ائديليرکن ، بو ، اونلارين ايلک شاهي اولوب ، « دهده قورقود » ناغيليندا دا مطرح اولونور . « اوغوز تاريخي »نين بير نوٍسخهسي ده توٍرکمن بويلاريندان آغ قويونلو بَيلري طرفيندن قورونوردو . ۱۵. جي يوٍزايل عوثمانلي يازارلاريندان ماحمود اوغلو حسن باياتلينين « تاريخِ ـ آلِ ـ سلجوق » و « تاريخِ ـ تراکمه » اثرلري ده ، قونو اعتيبارييلا « اوغوزنامه »يه دايانماقدادير .
هم رشيدالدّينين « اوغوز تاريخي »نده ، هم ده باشقا اورتاچاغ تاريخچيلرينين اوغوزنامهيه ايليشگين اثرلرينده بير چوخ افسانهوي حيکايهلر يئر آلير . اؤزلليکله ده ، اوغوزخانين هله اوشاقليق چاغي ايسلاما يؤنهلمهسييله ايلگيلي آنلاتيلانلار ، چوخ يئکه بير خيال دئمکدير . آيريجا بو يازمالاردا قوللانيلان سوسيال و بنزري دئييملر ، شوٍبههسيز اؤز دؤنملرينين موْدئرن باخيش آچيسيني گؤستريرلر . بو سببله ، « اوغوز تاريخي »نده يازيلانلارين هاميسيني ، ميکانيکسل اولاراق اسکي اولايلارلا بير يئرده قوْيا بيلمهريک . آراشديغيميز « اوغوزنامه » وئرسيونلاري هرهسي بير « تاريخ حيکايهلري » صيفتينده اولوب ، واجيب و گرهکلي گؤرونن يئرلرينده بير سيرا تاريخي بيلگيلر ده يئر آلماقدادير . « اوغوز تاريخي » آدلي اثرده نظري ان چوخ جلب ائدهن قيسيملارين باشيندا ، سلجوقلو فوتوحاتي و سيردريا اوغوز يابقولارينين حاکيميّتينه ايليشگين آنلاتيلانلار گلير . کرونولوژيک اولاراق دوٍشونهجک اولورساق ، اولايلارين گئرچکلشديگي تاريخله ، رشيدالدّينين اثري قلمه آلديغي تاريخ آراسيندا ۲۵۰ ايل فاصيله واردير . آنجاق ، اوغوزلارين تاريخ صحنهسينده سرگيلهديکلري روْلا دايير اسکي دؤنمه مربوط اولان خاطيرهلر ، آنلاشيلان ، خالقين حافيظهسيندن سيلينمهميشدير . « اوغوزنامه » ريوايتلرييله ايلگيلي شاييعهلري مئتوديک اولاراق آناليز ائتمک اوٍچون ، بونلاري اورتاچاغ قايناقلاريندا يئر آلان دؤنمه عاييد بيلگيلرله قياسلاياراق تنقيد ائتمک گرهکير . تاريخ قايناقلاريندا بحث ائديلن اوغوز ريوايتلريني ، او دؤنمه عاييد حيکايهلره باشووراراق تأييد ائديريک . داها ايلگينچ و موٍحتوالي اوريژينال خالق ريوايتلري ايسه ، قورقو باخيميندان گؤرسل بير حالا گتيريلمکده دير .
۱۴ ـ ۱۳.جوٍ يوٍزايللر فارس تاريخچيليگي ، دوغو آسيا توٍرک ـ موغول ميلّتلرينين تاريخ و ائتنيک دوٍزهنينين اؤيرهنيلمهسينه اؤنملي بير علاقه گؤسترمکده ايديلر . « جامعالتّواريخ » سايهسينده ، بو اولوسلارين تاريخينه ، دوٍنيا تاريخينين بير پارچاسي اولاراق باخماق ايمکاني ساغلانميشدير . اثرده ، اوغوز و توٍرکمنلرين بوي ـ شجره سيستئمينه و ائتنيک کيمليگينه بؤيوک اؤنم وئريلميشدير . يوٍزايللر سونراسيندا ايلک دؤنه مرکزي و اورتا آسيا توٍرک و موغول اولوسلارينين اسکي تاريخينه عومومي بير پرسپئکتيف ايچينده باخيلماسي تجروٍبه اولونموشدور . قايناقلارداکي ريوايتلرين ، بويلارين حماسي آنلاتيما دايالي سوْي کؤتوکلرينين و خالق حيکايهلرينين بير آرادا ايلک تئوريسل ترکيبي ايله چاليشيلميشدير . بو قدهر بؤيوک بير پروژه شوٍبههسيز اکسيز اولا بيلمزدي ؛ بير سيرا اکلئکتيزم علامتلر آرايا قويوب ، آچيقلاما و تنقيد ائتمه اسگيکليگي اؤزونو گؤسترهجک ايدي . آنجاق بو اسگيکليکلر ، اورتا آسيا توٍرک خالقلارينين تاريخينين آراشديريلماسيندا بؤيوک آدديملار آتان تاريخ بيليمي اؤنونده مانئع دوٍزهلتمهيير . بورادا سادهجه بير اسگيکليگي بيلديرمک گرهکير : ۱۴. جوٍ يوٍزايل فارس قايناقلاريندا يئر آلان اسکي اوغوز و توٍرکمن تاريخييله ايلگيلي زنگين بيلگيلره باخماياراق ، موغول ايستيلاسي سونراسيندا اونلارين دورومونا مربوط اولان ندنسه چوخ آز بيلگي وئريلميشدير .
مملوکلو دؤنمي ميصر تاريخچيليگي
۱۴ ـ ۱۳. جوٍ يوٍزايللرده موٍسلمان دوغو کوٍلتورونو ميصر مملوکلاري ايله ايران ايلخانليلاري تمثيل ائديرديلر . اؤزلليکله ، سون دؤنم مملوکلو حوٍکومدارلاري دؤنمينده تاريخ بيليمي ساحهسينده بؤيوک اوغورلارا ال تاپيلدي . ميصر ، تقيالدّين المکريزي (اؤل . ۱۴۴۲) ، ابن تاقريبردي (اؤل . ۱۴۶۹) ، جلالالدّين السّيوطي (۱۵۰۵) کيمي بيربيرلرينين چاغداشي چوخ ساييدا مشهور تاريخچينين اورتايا چيخديغي بير اؤلکه اولموشدور . اورتاچاغ ان آدليم تاريخچيلريندن اولان ابن خلدون دا (۱۴۰۶ ـ ۱۳۳۲) اوزون موٍدّت ميصرده ياشاميش و بير چوخ اثر يازميشدير . مشهور « مقدّمه »سيني قاهيرهيه کؤچ ائتمهدن اؤنجه ۱۳۸۲ ايلينده مغريبده بيتيرميش اولماسينا باخماياراق ، تاريخه دايير اکلريني ميصرده تاماملاميشدير . ابن خلدون ، ميصر تاريخچيلريني دريندن ائتگيلنديرميشدير و حقيقتاً مکريزي اونو اوستاد اولاراق قبول ائدير .
ابن خلدون ، اثري ، اسکيتاريخ ، فلسفه و حوقوق قونولارينين بير ترکيبي اولوب ، موٍحتوالي اولاراق عرب تاريخچيليگينده يئني بير تشکّوٍله ندن اولموشدور . او ، گئرچکدن ده توپلوملارين و آناياسال دوٍشونجهنين اينکيشافيندا عاميل ساييلان بير عئلمين ، تاريخ سوسيلوژي سينين تمللريني قوروموشدور . ابن خلدون ، توپلوملارين تاريخسل اينکيشافينا مادّهسل بير باخيش آچيسيندان ياخينلاشماغي سيناميشدي . هم دوغو ، هم ده باتي اورتاچاغ تاريخ بيليمي ، ابن خلدونون تاريخ و فلسفي اثري « مقدّمه »يه ائشيت دهيرده باشقا بير قايناق تانيمايير . ابن خلدونون اثري ، اورتاچاغ توٍرکمن ياشاميندا اکينچي و حئيوانچيليغين قونومونون اؤيرهنيلمهسي باخيميندان سون درجه اؤنملي بير قايناقدير . بو باخيمدان ، « مقدّمه »ده عرب و کوٍردلردهکي قونار ـ کؤچر ياشامدان بحث ائديلرکن ، توٍرکمن حئيوانچيليغينا دايير وئريلن بيلگيلر ده جاليب ـ توجّوٍهدور . ابن خلدون ، قونار ـ کؤچرلرده طبقاتي بير آييريمين اولدوغونو ، يعني حئيوان سوٍرولرينين بؤيوکلوگونه گؤره بويلارين سويهسل بير دوٍزهن ايجاد ائتديکلريني بيلديرير . « مقدّمه » ده يئرلهشيک (ساکين اولموش) توپلوملارلا کؤچمنلر آراسينداکي ايليشگيلره ده توجّوٍه اولونور .
۱۴ ـ ۱۳. جوٍ يوٍز ايللره عاييد فيلولوژي اثرلري
ميصر تاريخ اوخولو ، سرگيلهديگي موفّقّيتلره باخماياراق ، يينه ده يئرهل تاريخ قونولاريني يازييا آلماقلا محدود ايدي . بو ندنله مملوکلو دؤنمي قايناقلاريندا ديگر اؤلکه و توپلولوقلارلا ايلگيلي چوخ آز بيلگييه راستلانيلير . آراشديرديغيميز قونو اوٍزهرينده اؤنه چيخان پروبلئملرين حلّ ائديلمهسي آچيسيندان ، ميصر و سوريهده يازيلميش عربجه ـ توٍرکجه تفصيللي سؤزلوکلرين اؤنمي ، اؤزلليکله بيلديريلمهليدير . ۱۴ ـ ۱۳.جوٍ يوٍزايللره اورتايا چيخان بو سؤزلوکلر ، اورتا آسيا ، قافقاز ـ اؤتهسي و دوغو اوروپادا بوي گؤسترن توٍرک ـ مملوکلارين بو دؤولتين تاريخينده ده بؤيوک روْل اويناديغيني ايثبات ائديرلر .
۱۳. جوٍ يوٍزايل مملوکلو بحري خاندانليغي دؤنمينده ، قيبچاق و توٍرکمن لهجهلريني اساس آلان ايلک عربجه ـ توٍرکجه سؤزلوک اورتايا چيخدي . يازاري بللي اولمايان بو سؤزلوگون ايلک صحيفهسينده کيتابين آدي « کتاب مجمع ترجمان توٍرکي و عجمي و مغولي و فارسي » اولاراق قئيد ائديلميشدير . اثرين يازيلديغي تاريخ ، وئريلن رقمه گؤره ۱۲۴۵ ايلينه عاييددير . سؤزلوگون موٍلّيفي ، چوخ يئرده توٍرکمن سؤزلريني بيلديرهرک اونلارين قيبچاق و باشقا شيوهلردهکي فرقيني گؤسترمهيه چاليشميشدير.
۱۵ ـ ۱۴. جي يوٍزايللرده ميصر و سوريهده عربجه و توٍرکجه قارشيلاشديرمالي اولاراق بير سيرا يئني لوغتشوٍناسليق اثرلري يازيلميشدير . بونلارين آراسيندا ابوحيوانين (۱۳۴۵ ـ ۱۲۵۶) « کتاب الادراک لالّسان الاتراک » اثري اؤزلليکله دئمهليدير . ۱۴۲۳ ايلينده ميصر و يا سوريهده يازيلان « تحفه الزّکيه في الّغه التّورکيّه » آدلي اثري ده بيلديرمهليييک . بو سؤزلوکده قيبچاق لهجهسي اساس آلينماسينا قارشيليق توٍرکمن ديلي آراسينداکي فرقلر ده مطرح اولموشدور .
آراشديرديغيميز ديلشوٍناسليق اثرلري آراسيندا توٍرکمن و اوغوز ديللري حاقّيندا ديل بيلگيسي باخيميندان دهيرلي بيلگيلر سايهسينده اوغوزلارين توپلومسال دوٍزهني ، اکين و حئيوانچيليق ، مادّي و معنوي کوٍلتور قونوملاريني دهيرلنديرمه فوٍرصتي اليميزه گلير . سؤزلوکلرده يئر آلان بيلگيلر اوغوز و توٍرکمن قونوسوندا سوسيال و ديگر وجههلرينين اؤيرهنيلمهسينده اؤنملي بير دستک ساغلايير . کاشغارلي ماحمود طرفيندن ۱۰۷۴ ايلينده حاضيرلانان توٍرک ديللري سؤزلوگو بو اثرلرين موقاييسهلي تحليلينه اهميّتلي بير يول آچير . کاشغارلي ماحمودون « ديوان لغات التّورک » آدلي اثري ، ۱۱. جي يوٍزايل اوغوز و توٍرکمن تاريخينين و ائتنيک قورقوسونون آنلاشيلماسيندا ان اؤنملي قايناق دوروموندادير . آنجاق ، بوموٍکمّل فيلولوژي چاليشماسي چوخ ياخشي بيلينديگينه گؤره ، بوردا اوٍزهرينده دورولماياجاقدير .
بونلاردان ساوايي آنادولودا يازيلان سلجوقلو اثرلري آراسيندا جلالالدّين رومي و سولطان وَلَدين توٍرکجه مثنويلري ده قئيد ائتمهيه دهير . بوٍتون بو قايناقلارين آرشديريلماسي سونوجوندا اوغوز و توٍرکمن بويلارينين توپلومسال قونومونو و بنزر يؤنلريني آچيغا چيخارتماميز موٍمکون اولور .
۱۵ ـ ۱۴ جي يوٍز ايللرده يازيلان عرب ـ توٍرک سؤزلوکلرينين ديل بيلگيسي آچيسيندان اينجهلنمهسي ، بورادا قونوموزدان ائشيکده دورماقدادير . اساساً بيزيم قونوموز آچيسيندان دا بو اثرلر بيرينجي درجهلي قايناقلار اولماييب ، ۱۳. جوٍ يوٍز ايل اوغوز و توٍرکمن توپلومسال قورقوسونون ، اکين و حئيوانچيليق ياشامينين اؤيرهنيلمهسي آچيسيندان فرعي بيلگيلر سونورلار .
عوْثمانلي دؤنمي توٍرکيه تاريخچيليگي
۱۶ ـ ۱۵. جي يوٍز ايللر ايسلام تاريخچيليگينده اوغوز و توٍرکمن تاريخينين اؤيرهنيلمهسي ، توٍرکيه قايناقلاريندا دا علاقه گؤرموشدور . عوثمانلي دؤولتينين قورولماسيندان سونرا توٍرکلرين اؤز تاريخلرينه ، اوزلليکله ده ائتنيک دوروملارينين اؤيرهنيلمهسينه بؤيوک اهميّت وئريلمهيه باشلاندي آنادولودا يازيلان فارسجا تاريخ اثرلرينين يئريني سلجوقلارلا بيرليکده تاريخ کيتابلاري آلدي . عوثمانلي تاريخچيليگينين ارکن دؤنم اثرلرينين باشيندا يازيچي اوغلو علينين « اوغوزنامه » و « سلجوقنامه »سي گلير . اثر ، ۱۴۲۳ ايلينده سولطان II . مورادا (۱۴۵۱ ـ ۱۴۲۱) خيطاب اولاراق يازيلميشدير و بئش بؤلومدن عيبارتدير . اثرده رشيدالدّينين « ايلليکلر کوٍلّياتي » ، ابن بيبي و رواندينين اثرلرينين ائتگيسي گؤرولور . يازيچي اوغلو علي ، اثريني يازارکن تاريخي اوغوز ريوايتلريندن و اوغوزنامهنين اويغور وئرسيونوندان يارارلانميشدير . ۱۵. جي يوٍز ايل عوْثمانلي يازارلاريندان ماحمود اوغلو حسن باياتلي طرفيندنده اوغوز خاقانلارييلا ايلگيلي بير اثر حاضيرلانميشدير . موٍلّيف اثرينده ، باشقا هئچ بير يئرده راستلانمايان افسانهوي اوغوز خاقانلارينين آدلاريني آچيقلايير . باياتلينين بو اثري ، II . بيازيد دؤنمينين يازارلاريندان محمّد نشري طرفيندن يازيلان « کتاب جهاننما » آدلي اثره قايناق اولموشدور . اثرين بير بؤلومو اوغوز خانا ، اونون سويونا و توٍرکلرين ايسلامي قبول ائتمهسينه ايختيصاص تاپميشدير . ف.آراکا گؤره ، نشري بو اثرين يازيلماسيندا باياتلينين اثريندن ساوايي بير ده « شجرة تراکمه »دن فايدالانميشدير . سلجوقلاخانيندا محصور اولان « کتاب جهاننما »نين يارانماسيندا يازيچي اوغلو علينين اثرينين روْلو بؤيوکدور . نشري ، اثرين يازيلماسيندا اوروج بَييين ، آشيق پاشانين و ديگر موٍلّيفلرين اثرلريندنده فايدالانميشدير .
عوثمانليلار دؤنهنمينده آنادولوداکي اوغوز و توٍرکمن بويلاريآراسيندا دهده قورقود حاقّيندا آنلاتيلان حماسي ريوايتلر چوخ راييج ايدي . دهده قورقود ناغيلينين ايلک وئرسيونلاري اورتا آسيادا اورتاياچيخينجا ، ۱۲ ـ ۱۱ جي يوٍز ايللرده سلجوقلو آخينلارييلا قافقاز ، آذربايجان و آنادولويا ياييلميشدير .
عوثمانلي قايناقلاري ، اورتا و کوٍچوک آسياداکي اوغوز و توٍرکمن بويلاري تاريخينين اؤيرهنيلمهسينه چوخ يارديم ائتمکدهدير . قايناقلاردا ، اونلارين بوي تشکيلاتينا ، آداب و روسومونا ، ائتنيک قونومونا بؤيوک اهميّت گؤستريلميشدير . طبيعي کي ، بورادا عوثمانلي يازارلارينين اثرلرينه قونو توتدوقلاري افسانهوي اوغوز ريوايتلرينه تنقيد گؤزويله باخماديقلاريني و موخاليف نظرلري ديقّته آلماديقلارينيدا بيلديرمهليييک . بو اؤزلليکلر ، يازيچي اوغلو علينين اثرينده ، عوثمانلي خاندانينين گلديگي کايي (= قايي ، اوغوز توٍرکلرينين ۲۴ بويوندان بيري) بويو حاقّيندا آنلاتديغي ريوايتلرده داها چوخ نظري جلب ائدير .
۱۸ ـ ۱۶. جي يوٍز ايللر اورتا آسيا تاريخچيليگي
۱۶. جي يوٍز ايلده اورتا آسيا ، اؤزبک کؤکلو شئيباني خاندانيندان خيوه و بوخارا خانليقلارينين ايدارهسي آلتيندايدي . بو فئودال دؤولتلرين اورتايا چيخيشي ، يئرهل تاريخچيليکده توٍرکجه دانيشان توپلولوقلارا قارشي ايلگينين آرتماسيندا ائتگيلي اولدو . اورگنج حاکيمي علي سولطانين ايدارهسي سيراسيندا (اؤل . ۱۵۶۵) شخصاً اونون امري يؤنونده سالير بابا آدلي بير آدام ۱۵۵۶ ايلينده ، « جامعالتّواريخ »ي فارسجادان ترجوٍمه ائتدي . بئلهليکله توٍرکجه دانيشان يئرهل توپلولوقلارين تاريخي گئچميشي ، دوٍنيا تاريخينين بير پارچاسي اولاراق ايدراک ائديلمهيه باشلاندي . « ايلليکلر کوٍلّياتي » آدلي اثرده توٍرک و موغول ميلّتلرينين ـ بونلار آراسيندا اوغوز وتوٍرکمن بويلاري دا گؤستريلميشدير ـ تاريخي اساس آلينميشدير .
۱۷. جي يوٍز ايلده خيوه تاريخچيسي ابوالقازيبهادورخان (۱۶۶۳ ـ ۱۶۴۶) طرفيندن حاضيرلانان « شجرة ـ تراکمه » غيري ـ موٍستقيم و يا دوغرودان رشيدالدّينين قوللانديغي قايناقلاردان يارارلاناراق يازيلميشدير . ابوالقازي ، اثرين حاضيرلانماسيندا « اوغوزنامه » آدييلا مشهور توٍرکمن بوي ريوايتلريندنده فايدالانميشدير .
ايلک دؤنه ابوالقازي ، توٍرکمن خالق ريوايتلريني توپلاميش ، يازيلي قايناقلاردا يئر آلان بيلگيلرله ده دستکلهيهرک بير آرايا گتيرمهيي تجروٍبه ائلهميشدير . اولايلارا تنقيدله ياناشميشدير . آنجاق ، يازارين يازيلي قايناقلارلا توٍرکمن خالق ريوايتلري آراسيندا ، ترکيب ائتمه بير تجروٍبهسي ساغلاماغا چاليشديغي چوخدا اوغورلو اولماميشدير . ابوالقازينين اثري ، توٍرکمن تاريخي ساحهسينده دوٍنيا تاريخچيليگينه سونولموش اؤزل بير قايناق اولاراق دَيَر قازانميشدير . نهيازيقکي ، ابوالقازينين قوللانديغي « اوغوزنامه »نين يازمالاري گوٍنوموزه قدهر گليب چاتماميشدير . بونا گؤره ده ، بورادا « شجره تراکمه »يي تاريخي بير رهبر اولماقدان داها چوخ ، اوغوز بويلاري حاقّيندا ريوايتلر احتيوا ائدهن بير قايناق اولاراق قوللاناجاغيق .
باتي اوروپا و روسيا تاريخچيليگي
اوغوز و توٍرکمن تاريخييله ايلگيلي اولاراق سادهجه دوغودا يوخ ، بلکه ، ۱۷. جي يوٍز ايلدن باشلاياراق باتي اوروپادا دا آراشديرمالار باشلانميشدير . اوروپالي بيلگينلر آراسيندا بو قونونون ايلک اوزماني (موٍتخصيّص) اولاراق فرانسهلي شرقشوٍناس هئربئلوت قبول ائديلير . « دوغو کيتابخاناسي » آدلي اثرينده يازار ، عرب و فارس قايناقلاريندا گئچن اوغوز و توٍرکمنلرين منشأيي و تاريخييله ايلگيلي نظرلري بيليمسل آنلامدا دهيرلنديرمهيه چاليشميشدي . هئربئلوتدان سونرا اوغوزلارين ائتنيک و سياسي تاريخينه مربوط اولان چاليشمالاري . ۱۸. جي يوٍز ايل مئديئواليست ژ . دو ژون سوٍردورموشدو . اونون « هونلارين ، توٍرکلرين ، موغوللارين عومومي تاريخي » آدلي اثرينده سلجوقلو تاريخينه گئنيش بير يئر آيريلميش ؛ سلجوقلو دؤولتينين دوٍزهلمهسينده ان اؤنملي رولو اوغوز و توٍرکمن بويلارينين اويناديقلاري قئيد ائديلميشدير .
بولشئويک اينقيلابي اؤنجهسي روس تاريخچيليگينده ، اوغوز و توٍرکمن تاريخينين اؤيرهنيلمهسينه ايلک دؤنه ۱۸. جي يوٍز ايلده باشلانميشدير . بو ساحهده ايلک آدديملاري و.ن. تاتيشئو ، آرديندان دا م.ن.کارامزين آتميشديلار . و.ن تاتيشئو ، دوغو اوروپا خالقلاري تاريخينين آراشديريلماسي سيراسيندا اوغوز قونوسوندا دا بير نئچه ايشارهلري اولموشدور . توٍرک ديللرينه ياخيندان واقيف بيري اولان و.ن تاتيشئو ، چاليشمالاريندا گئنلليکله ابوالقازينين اوغوز بويلاري حاقّيندا توپلاديغي مأخذلري قوللانمايي ترجيح بيلميشدي . روس تاريخ عئلمينين آتاسي اولاراق قبول ائديلن م.ن. کارامزينين اثرلرينده ده بو قونولارا ايشيق توتولمايا چاليشيلميشدير . م.ن. کارامزين روسيانين دوغو سرحدلرينده حوٍکوم سوٍرموش توٍرک ـ اوغوز بويلارينين تاريخي اهميّتينه ايشارت ائدهن ايلک آراشديرماچيلارداندير .
سووئت تاريخچيليگينده قونويا مربوط اولان ايلک جيدّي آراشديرمالار ، دابيلو . بارتولدلا بيرليکده باشلايير . بو بؤيوک شرقشوٍناسين اثرلري ، اورتاچاغ توٍرکمن تاريخي ساحهسينده ان ساغلام قايناق هويّتيندهدير . دابيلو . بارتولدون اسکي توٍرکمن تاريخي اوٍزهرينه چاليشماسي بيزيم اوٍچون اؤزل بير قايناقدير . نهيازيقکي ، سووئت ليتئراتورونده ده بللي اولوندوغو کيمي بارتولدون اثرلريندهده بير سيرا اسگيکليکلر واردير . بونلارا باخماياراق بارتولدون اثرلري هرهسي گئرچک بير قايناق اؤزلليگينده چاليشمالار اولوب ، گوٍنوموزه قدهر بيليمسل دهيريندن هئچ بير شئي آزالماميشدير .
سونراکي دؤنم سووئت تاريخچيلري آراسيندا و.آ. قوْرد لئوسکي ، آ.يو. ياکوبووسکي ، س.پ. تولستوف ، ب.ن. زاهودئر و آ.آ روسلياکوفون آدلاريني دييهبيلريک .
خارزم آرکئولوژي و ائتنوقرافي انيستيتوسو (HAEE ) و گوٍنئي توٍرکمنيستان آرکئولوژيک قازي هيأتينين توپلاديغي بيلگيلرده قونوموز آچيسيندان چوخ اؤنمليدير . اؤزلليکله ، HAEE نين قازي راپورلاري سونوجوندا سيردريا نهرينين آشاغي آخيملاريندا اوغوزلارا عاييد اسکي شهر خرابهلري حاقّيندا وئريلن بيلگيلر شاياني ـ تقدير دير .
آراشديرديغيميز قونويا مربوط اولان توٍرکمن تاريخينه دايير موٍنظّم ايمکانات ، آيري بير اؤنم داشييير . بونلار آراسيندا ايلک اولاراق « اوچئرکي / آراشديرمالار » و ايکي جيلدليک « TSSR تاريخي » ني گؤستره بيلريک . بو گئنل مؤحتوالي اثرلرين يايينلانماسي جومهوريّت تاريخچيليگينين اؤيرهنيلمهسينده بؤيوک اؤنمه صاحيبدير . « TSSR تاريخي »نين ايلک جيلدينده توٍرکمنيستانين اسکي و اورتاچاغ تاريخي ساحهسينده اوزون ايللردن بري سوٍردورولن عئلمي آراشديرمالارين سونوجلاري يايينلانميشدي . اثرين ايلگيلي بؤلوم و قيسيملاري ، ۱۳ ـ ۹. جوٍ يوٍز ايللر اوغوز و توٍرکمن تاريخينين سوسيال و اکونوميک جهتلرينه ايشيق توتور .
۱۳ ـ ۹. جوٍ يوٍز ايللر اوغوز و توٍرکمن تاريخينين پروبلئملري
سون اوٍچ يوٍز ايل ظرفينده ، اورتاچاغ اوغوز و توٍرکمن تاريخينين آراشديريلماسيندا باتي اوروپا ، روسيا و يابانجي دوغو اؤلکهلري آراشديرماچيلاري بؤيوک ايرهليلهمهلره ال تاپميشديلار . آنجاق ، اسکيدن بري سوٍردورولن آراشديرمالارا باخماياراق ، هنوز بير سيرا موٍناقيشهلي و آچيقلاما گؤزلهين مسألهلر ده واردير . بو موباحيثهلي مسألهلردن ساوايي ، سلجوقلو دؤولتينين قورولوشو اؤنجهسينده اوغوز بويلارينين اوتوردوقلاري بؤلگهلرين تام اولاراق هانسي جوغرافيايا شاميل اولدوغو مطرح اولور . سووئت و خاريجي تاريخچيليکده قونويا ايليشگين چئشيدلي آراشديرمالار ائديلميشدير . بو آراشديرمالار آراسيندا ، تماماً موٍتناقيض نظرلرين مودافئعلريده اولموشدور . قونويا دايير آراشديرمالار آراسيندا ، اؤنجهليکله خريطه چاليشمالاريني بيلديرمک گرهکير . بو جوٍر آراشديرمالارين باشيندا ايسپونئرمئنکهنين اورتا آسيا و دوغواوروپا تاريخي و جوغرافياسي اوٍزهرينه چاليشماسي گلير . اونون حاضيرلاديغي خريطهلرده آرال اطرافي ، آشاغي پوْووْلژه ، اورال جيواري و خزرين دوغو ساحيلينده يئر آلان گوٍرکن نهرينه قدهر اولان ساحه ، اوغوز ائلي اولاراق گؤستريلميشدي . ايسپونئرمئنکهنين ۱۱ ـ ۱۰ جي يوٍز ايللر موٍسلمان دوٍنياسيني گؤسترهن بير باشقا خريطهسينده اوغوزلارين (اوزلارين) وولقا و اورال نهيرلري آراسيني ، آزاقي ، دوْنون آشاغي آخيملاريني ، خزر دنيزينين دوغو ساحيللريني ، نيسا جيواريني ، ابيورد ، دارقان و قورکنتي توتدوقلاري آنلاشيلير . خاچلي سفرلري سيراسيندا اوروپا و آسيايي گؤسترن بير باشقا خريطهده ايسه ، اوغوزلار ايلک بللي ائتديگيميز بؤلگهلرده گؤستريليرلر . بو دؤنمده قيبچاق ايستيلاسي نتيجهسينده اونلارين جوغرافياسال قونوموندا دا بؤيوک دَييشيکليکلر اولموشدو .
باتي اوروپا تاريخچيلريندن ک.ميللئرين تاريخ و ائتنوقرافيک چاليشماسيدا دهيرلي اثرلر آراسيندادير . اثرينده عرب جوغرافيا خريطهلريني اساس آلان ک.ميللئر ، اورتا آسيا و قازاخيستانداکي اوغوز يئرلهشيم ساحهلرينين خريطهسيني چيخارميشدير . ک.ميللئر بورادا ادريسينين شهر ، چاي ، داغ و دنيزلرينه دايير نقل ائتديگي بيلگيلردن يارارلانميشدير . اثرده ، « نزﻫﺔالمشتاق »دان آلينميش بير سيرا جاليب جوغرافياسال آچيقلامالارا يئر وئريلميشدير . آنجاق يازار ، اورتايا قويدوغو نظر و ايدّيعالاريني ، تاريخسل و آرکئولوژيک بيلگيلر ايشيغيندا ثابيت ائلهيه بيلمهديگينه گؤره ، چوخ واختلار ادريسينين اثرينه موٍتضاد دوٍشهجک آچيقلامالارا دا سبب اولموشدور .
تاريخ و جوغرافي ليتئراتؤرونده اورتاچاغ اوغوز بويلارينين ياييلديقلاري ساحهلر ، موٍختليف شکيللرده گؤستريلميشدير . بونلاردان م.رئينود ، ۱۱ ـ ۹ .جي يوٍز ايللر آراسيندا اوغوزلارين آرال گؤلونون دوغو ، قوزئي و قوزئي باتيسيندا اوتوردوقلاريني سؤيلهيير . رئينودا گؤره ، اوغوز بويلاري ، اورتا آسيانين گئنيش صحرالارينين يعني قارلوقلارين ياشاديغي يئدديسو ايله دوغو اوروپاداکي خزر خاقانليغينين سينيرلاري آراسينداکي بؤلگهلرين سادهجه قوناقلاري قبول ائديلهبيلر . يينه اونا گؤره ، بير قوروپ اوغوز بويلاري ، آزاق جيوارينداکي صحرالارا قدهر گلميشديلر . ۱۱ ـ ۱۰. جي يوٍز ايللر دوغو قايناقلاريندا اوغوز ائلي حاقّيندا يئر آلان بيلگيلر ، و.ف. مينورسکي طرفيندن « حدودالعالم »ين اينگيليزجه ترجوٍمهسينين آچيقلامالار قيسميندا بير آرايا گتيريلميشدير . و.ف. مينورسکي ، سلجوقلو ايمپيراتورلوغونون اورتايا چيخيشيندان اؤنجه اوغوزلارين ، ايرتيشدن وولقا قدهر ، خزر دنيزي ايله ماورأالنّهر آراسيندا قالان بؤلگهلرده اوتوردوقلاريني قئيد ائدير . اوغوزلارين يئرلهشيم ساحهلري آرال جيواري ، قوزئي خزر اطرافي ، اوٍست يورد ، سيردريانين آشاغيلاري و ائمبا نهرينين باتي ياخاسينا قدهر اولان اراضيلري شاميل اولوردو .
اينجهلهديگيميز دؤنمده اوغوزلارين اوتوردوقلاري بؤلگهلرين جوغرافياسال دورومونا مربوط اولان پروبلئملر ، ديگر بير سيرا تاريخچيلرينده علاقهسيني چکميشدي . و.و.قريقوريئو ، دابيلو.بارتولد ، آ.يو. ياکوبووسکي ، س.پ.تولستوو و آ.آ.روسليا کووون چاليشمالاريندا سلجوقلو دؤولتينين قورولوش اؤنجهسينده اوغوزلارين سيردريانين آشاغي و اورتا آخيملاري جيواريندا ، خزر جيواري ، آرال اطرافي و پووولژهنين باتيسي بويونجا اوزانان توپراقلاردا حوٍکوم سوٍردوکلري ذيکر ائديلير . اوغوزلار ، خوراسان و ماورأالنّهر زيراعت ساحهلرييله گوٍرکن چايينين آشاغي آخيملاري اوٍزهرينده اولان چينکنت شهرينه قدهر اوزانان ساحهيه قونشو اولموشدولار . دهئربلوتون آراشديرمالاريندان بري تاريخچيلر ، اورتاچاغ اوغوز و توٍرکمن بويلارينين اطرافي پريشان ائدهن کؤچ فعاليتلرينه ايشاره ائلهميشديلر . و.ف.مينورسکي ، مروزينين اثرينين چاپينا يازديغي آچيقلاماسيندا ، ۱۱ ـ ۹.جي يوٍز ايللر آراسيندا دالقالانان اوغوز کؤچلرينه ايليشگين گئنيش بيلگيلر وئرميشدير . اوغوز و توٍرکمن کؤچلرينين سببلري آراسيندا قيبچاق باسقيسي و سلجوقلو حرکتلري گؤستريلير . ۱۱. جي يوٍز ايلده سيردريا و آرال چئورهسينده ساکين اولان اوغوز بويلاري ، دوغودان گلن قيبچاق تضييقي (باسقيسي) سونوجوندا يوردلاريني ترک ائتمک مجبوريّتينده قالميشديلار . اي.مارکو آرت ، کومانلار (=قيبپچاقلار) اوٍزهرينه آراشديرمالاريندا ، باشقا تاريخچيلردن فرقلي اولاراق ، قيپچاق ـ اوغوز ووروشمالارينا ايشارت ائدهرک ، بو ساواشلار سونوجوندا اوغوزلارين گوٍنئي روس بوزقيرلاريندان گئچهرک بالکانلارا سيغينديقلاريني وورقولايير . اي.مارکوآرت ، بو کؤچلرين سببلريني قيپچاقلارين قوزئي چيندن دوغو اوروپايا قدهر يئتيشن حرکتلرينده آختارماقلا موٍستدلّ بير قرارا گلميشدير . آنجاق ، اي.مارکو آرت ، اوغوز صحراسي آدينين ۱۳. جوٍ يوٍز ايلده دشتي ـ قيپچاق اولاراق دَييشديگيني دوٍشونمکله ايشتيباه ائتميشدير . او حالدا کي ، دابيلو. بارتولد بو دَييشيکليگين داها ۱۱. جي يوٍز ايلده گئرچکلشديگيني ايثبات ائتميشدير .
سووئت و يابانجي تاريخچيليکده ، ۱۱. جي يوٍز ايلين اورتالاريندا اوٍز وئرن قيپچاق ايستيلاسي سونراسيندا ، اورتا آسيا اوغوز بويلارينين تاريخي چوخ آز تدقيق ائديلميشدي . سادهجه ، بير سيرا چاليشمالاردا اونلارين اوتوردوغو بؤلگهلرين آدينين دَييشديگينه و گئرچک آدلارينين تثبيتينه ايلگي گؤستريلميشدي . بونلار آراسيندا ت.بانقو اوغلونون اوغوزلار اوٍزهرينه اؤزل چاليشماسي داها جاذيبدير . ت.بانقو اوغلونا گؤره ، ۱۰. جو يوٍز ايلده اوغوز بويلاري سيردريا ، اوٍست يورد ، ايرتيش و وولقا آراسيندا قالان بؤلگهلرده اوتوروردولار . ۱۱. جي يوٍز ايلين ايلک ياريسيندا ايسه قيپچاقلار ، اوغوزلاري باتي آرال جيوارينا گئتمهيه مجبور ائتميشايميشلر . بعضي اوغوز قوروپلاري دا بالخاش ايله آرال ساحيللرينده ساريسويا ، سيردريانين اورتا آخيملارينا و قاراتاوداغي اتکلرينه چکيلميشدير . ۱۱. جي يوٍز ايلين ايکينجي ياريسيندا « اوغوز ائلي » اولاراق تعريف ائديلن بؤلگه ، سيردريا چايي چئورهسيني شاميل اولوردو .
۱۳ ـ ۹. جوٍ يوٍز ايللر آراسيندا اوغوز بويلارينين اوتوردوقلاري جوغرافيايا دايير حلّ ائديلمهميش مسألهلرين ساييسي چوخ چوخدور . مووجود تاريخ و جوغرافيا قايناقلاريندا ، اوغوزلارين سلجوقلو و قيپچاق کؤچلري اؤنجهسيندهکي ان ياخشي و بؤيوک بؤلگهلرييله ايلگيلي صحيح بيلگيلر واردير . چاليشمالاردا گؤرولن ان بؤيوک اسگيکليک ايسه ، توٍرکمن قوروپلارينين اوغوز ائليندهکي نوفوسو حاقّيندا بيلگيلرين يئر آلماسيدير . تاريخچيلرين چوخو ، سادهجه ادريسينين وئرديگي جوغرافياسال بيلگيلره داياناراق ، اوغوز جوغرافياسيني آچيقلامايا ايقدام ائتميشديلر . او ايسه ، « نزﻫﺔالمشتاق »ين اينجهلهمهسي سونوجوندا ۱۰. جوٍ يوٍز ايلده اوغوز کؤچريلرينين بالخاش جيواريندان دوغو اورال بؤلگهسينه قدهر ياييلديقلاريني گؤروروک . اوغوزلاري ۱۰ . جوٍ يوٍز ايلده ساريسو نهري حوضهسي ايله اولوتاو داغي اتکلرينه محدود توتماق ، چوخ موباحيثهلي بير قونودور . آنلاشيلان ، بورايا قيماقلارلا ياخشي گئچينن کوٍچوک بير اوغوز قوروپو کؤچ ائتميشدير . آرکئولوژيک آراشديرمالار ، مرکزي قازاخيستانين صحرا کمربندينده اله گئچيريلن ۱۳ ـ ۹. جوٍ يوٍز ايللره عاييد هئيکللرين قيماق و قيپچاق بويلارينا مخصوص اولدوغونو گؤسترير .
اوغوز و توٍرکمنلرين توپلومسال دوٍزهنينه دايير پروبلئملر
اهميّتلي سورونلار آراسيندا ، ۱۳ ـ ۹. جوٍ يوٍز ايللر اوغوز و توٍرکمن بويلاريندا حئيوانچيليق و توپلومسال دوٍزهنه مربوط اولان مسألهلرين حلّ ائتمهسيده اؤنملي بير يئر توتماقدادير . اوروپالي شرقشوٍناسلار ، اوغوز و توٍرکمنلرين سوسيو ـ اکونوميک تاريخيني آراشديرمايا چوخ آز توجّوه ائلهييبلر . قونونون بيليمسل يؤندن آراشديريلماسيندا سووئت تاريخچيلري ده داها جيدّي ايشلهميشديلر . و.آ. قوردلئوسکي ، آ.يو.ياکوبووسکي ، آ.آ.روسلياکوو ، ۱۱ ـ ۹.جي يوٍز ايللرده اوغوز و توٍرکمن بويلارينين آنامشغوليّتلرينين کؤچري حئيوانچيليق اولدوغونو وورقولاييرلار . س.پ.تولستوو ، سيردريا و آرال جيوارينداکي بؤلگهده اوتوران اوغوز قوروپلارينين حئيوانچيليغا باخمالارينين آلتيني ايمضالاييرلار . اوغوز بويلاري ، حئيوانچيليقدان ساوايي زيراعت ، باليقچيليق ، ال صنعتلري و تيجارتلهده ايلگيلنميشديلر . س.پ.تولستوو ، دابيلو. بارتولد و آ.يو.ياکوبووسکينين نظرلرينه قارشيليق ، ۱۰. جوٍ يوٍز ايل و ۱۱. جي يوٍز ايل باشلاريندا سيردريا بؤلگهسي شهر نوفوسونون اؤنملي بير قيسمينين اوغوزلاردان تشکيل تاپماسيني آچيقلايير . اونا گؤره ، يئنگيکنت ، جند و ديگر شهرلرين اهاليسيني « موٍسلمان » تجمّوعاتي دئييل ، يئرهل اوغوز توپلومو اولوشدوروردو .
سووئت تاريخچيلرينه گؤره ، ۱۳ ـ ۹. جوٍ يوٍز ايللرده اوغوز بويلاري قبيله ـ بوي دوٍزهنينه اويغون اولاراق تشکيل تاپميشديلار و بو توپلومسال تشکيلاتلانما بيچيمي ، موٍحتوالي اولاراق کلاسيک بير اؤزلليک داشيييردي . ۱۰. جوٍ يوٍز ايل اوغوز بويلاري آراسيندا توپلومسال ايليشگيلرين اينکيشاف ائتديگينه ايلک ديقّت وئرن و.آ.قوردلئوسکي اولموشدور . آ.يو. ياکوبووسکي ، ۱۱ ـ ۱۰.جي يوٍز ايللرده اوغوز و توٍرکمن بويلارينين ، اينکيشاف حاليندا اولان ايلکل توپلومسال دوٍزهنينين ايلک مرحلهلرينده اولدوقلاريني بللي ائدير . س.پ.تولستووون آچيقلاماسينا گؤره ، اوغوزلار آراسيندا بؤيوک حئيوان سوٍرولري اولان وارليقلي بيلر واريدي . آ.آ. روسلياکوو ، اوغوز بوي قورقوسوندا آتا ارکيل سوي زنجيرينين سوٍرعتله آرادان گئتمهسيني و بونون يئرينه فئودال قورقونون ايجاد اولدوغونو بيلديرير . اوغوز و توٍرکمن آريستوکراسيسي ، زامان بويو ، بويلارين موٍشترک ساحه ساييلان مرتع و سو قايناقلاري اوزهرينده حاق ايدّيعا ائتمهيه باشلاميشدي . زنگينلشن اوغوز بيلري ، تدريجي صورتده کوٍچوک حئيوان سوٍرولرينه صاحيب آزاد اينسانلاري ايطاعت آلتينا آلديلار .
ترتيب ائديلن چاليشمالار , سؤزونو ائتديگيميز دؤنمده اوغوز و توٍرکمن توپلولوقلاري آراسينداکي توپلومسال قورقونون تدقيقينه اؤنملي يارديملار ساغلاماقدادير . آنجاق مووجود ليتئراتورده ، بويلار آراسينداکي توپلومسال قونوما ايليشگين هئچ بير بيلگي يوخدور . ان اؤنملي سورغولارين باشيندا ايسه ، اوغوز بويلاري آراسيندا فئودال سيستئمين ايلکل آنلاييشيمي يوخسا ايلکل فئودال توپلوم دوٍزهنيمي راييج ايدي (؟) سورغوسو گلير . سووئت تاريخچيلرينين آراشديرمايا ياناشماديقلاري باشقا بير قونو ايسه ،۱۳ ـ ۹. جوٍ يوٍز ايللر آراسيندا اوغوز و توٍرکمن توپلونون سويه و درجه دوٍزهنينده اورتايا چيخان دَييشيملر ، توپلوم دوٍزهنينين تحرّوک عاميلي و ايلکهلري کيمي مسألهلردير . موباحيثه يارادان قونولاردان بيري ده ، اوغوز يابقولارينا عاييد سيردريانين آشاغي آخيملاريندا يئر آلان شهر توپلوملارينين هانسي ائتنيک اؤزلليکلر داشيديغيدير . مسکون ياشام طرزيني منيمسهميش اوغوز قوروپلارينين اولدوغونا دايير نظرلر ، عرب جوغرافياچيلاري طرفيندن تأييد اولونمور .
سيردريا اوغوز دؤولتينين تشکّوٍلو سورونو
اورتا آسيا اوغوز بويلارينين تاريخينده سيردريا يابقو دؤولتينين تشکّولو اؤنملي بير يئر توتور . آنجاق ، بو قونودا هم يورد ايچي ، همده يورد ائشيگي تاريخچيليکده ترتيب ائديلن آراشديرما ساييسي ، بير الين بارماقلاري قدهر بئله دئييلدير . اورتاچاغ اوغوز بويلارينين بير دؤولت دوٍزهنينده تشکيلاتلانماسينا دايير قونونون اوٍزهرينده اؤنه چيخان پروبلئملرين اؤنملي بير قيسمي ، سووئت تاريخچيلرينين آراشديرمالاري سونوجوندا برطرف ائديلميش کيميدير . دابليو. بارتولدون آراشديرمالاريندا ، هله ۱۰. جوٍ يوٍز ايلده سيردريانين آشاغي آخيملاريندا اوغوزلارين سياسيبير گوٍج دؤورهسينده ييغيشمالارينا ايشارت ائديلميشدير . اونا گؤره ، اوغوز يابقولاري قيشي يئنگيکنت گئچيريرديلر . آمّا بو يابقولارين حاکيميتي کافي درجهده گوٍجلو دئييلدي و ساغلام بير تمله اوتوردولماميشدي .
تاريخ ليتئراتؤرونده قونايا ايليشگين بير نظرده وار . بو نظره گؤره اوغوزلارين دؤولتي اولماميشدي . بو نظرين مودافئعلرينين آراسيندا يئر آلان آ.يو. ياکوبووسکييه گؤره سيردريا يابقولارينين اوغوز بويلاري اوٍزهرينده گئرچک آنلامدا هئچ بير ايقتيداردان بحث ائديله بيلمز . ۱۰. جوٍ يوٍز ايلده ضعيف اوغوز گوٍجونون ان اؤنملي اؤزلليگي ، بويلار آراسيندا بير ايتّيفاقين يوخلوغودور . آ.يو. ياکوبووسکي ، سلجوقلو ايمپيراتورلوغوندان اؤنجه اوغوز بويلاري آرسينداکي سياسي تشکيلاتينين تملي اولاراق هر بويون اؤز بَييي طرفيندن ايداره اولونماسينا مربوط اولان دوٍشونجهيه تأييد ائدير . اورتاچاغ اوغوز دؤولتينين وارليغينا ايليشگين پروبلئملر ، س.پ.تولستوو و آ.آ. روسلياکوون آراشديرمالاريندا مطرح اولموشدو . س.پ.تولستوو ، ۱۰. جوٍ يوٍز ايلده اوغوزلارين اؤز ايلکل دؤولتلريني قوردوقلاريني بيلديرير . اوغوز دؤولتي ، ۸ . جي يوٍز ايلده آرادان گئدهن گؤکتوٍرک خاقانليغينين قالينتيسيدير . اوغوز بويلارينين سياسال بيرلشيمينده داخيلي توپلومسال و اکونوميک عاميللرده اؤنملي رول اويناميشدي . گوٍنلوک حاياتين ان بؤيوک قايناغيني تشکيل ائدهن حئيوانچيليغين ، تيجاري آنلامدا اينکيشاف ائتمهسي بوزقير آريستوکراسيسينين دوٍزهلمهسيني ساغلادي . زنگين اوغوز بيلري ، حئيوانچيليغي اؤز معاشلارينين قايناغي اولاراق گؤردوگو اوٍچون اوغوز اينسانلاري ايله سيردريا شهرلرينده اوتوران توپلومو اؤز ايدارهلري آلتينا آلديلار . فئودال ايليشگيلر زهرينين ياييلماسي اؤنجهسينده اوغوز دؤولتينين ان پارلاق دؤنمي ، ۱۰. جوٍ يوٍز ايلين ايکينجي ياريسي اولاراق گؤستريلير . بو تاريخلرده سيردريا يابقولارينين حاکميّت بؤلگهسي ، گوٍنئي دوغودا اينديکي جامبول و تاشکنت ويلايتلرينه ، گوٍنئيده کوواندريا ايله جاندريا حوضهلرينه ، قوزئيده ساريسو ، جئلقارا و ايرقيزا ، باتيدا ايسه اوٍستيوردون يوخاريسيندا اولان اورالداغي اتکلرينه قدهر اولاشيردي .
آ.آ. روسليا کوو , اوغوز بويلارينين ۱۰. جوٍ يوٍز ايلده فئودالي شکيلده اولمايان بير دؤولت چرچيوهسينده بيرلشديگيني دوٍشونور . سيردريا يابقو دؤولتي ، اوغوز بيلرينين سياسال تشکيلاتييلا باغيمسيز بويلارين و آزاد کيمسهلرين بير آريا توپلانماسييلا اولوشموشدور . ۱۰.جوٍ يوٍز ايلين سونويلا ۱۱. جي يوٍز ايلين باشلاريندا دؤولت ايچينده ايقتيداري اللرينه سالان يئنگيکند حاکيملري ايله کؤچري قوروپلاري اؤز سياسي ائتگيسي آلتيندا توتان وارليقلي بوي بيلري آراسيندا پوليتيک بير آنلاشمازليق آريا گلميشدي . سيردريا يابقولارينا قارشي عوٍصيان ائدهنلر ، سلجوقلولارين آتالاري اوغوز قينيک(= قينيق) بويونون اؤنده گلنلرييدي .
اورتاچاغداکي اورتا آسيا اوغوز بويلارينين سياسال قونومونا مربوط اولان پروبلئملر قونوسوندا او. پريستاکين دا بير مقالهسي واردير . اونا گؤره ، سيردريا يابقو دؤولتينين ييخيلماسيندا ، ايچريدهکي سياسي فاکتورلار عاميل اولموشدو ، پريستاک همده ، اوغوز دؤولتينين تشکّولو ايله باتي گؤکتوٍرک خاقانليغينين ديزه چؤکوشو آراسيندا بير باغلانتي آختارير . پريستاکا گؤره ، ۷۶۶ ايلي حودودينده سيردريا بؤلگهسيني اله گئچيرهن اوغوزلار ، اورتا آسياداکي اؤز دؤولتلرينين تمللريني قورموشدولار . پريستاک ، اوغوز دؤولتينين مرکزي بؤلگهسيني سيردريا و آرال يان ـ يؤرهسيني توتان بوزقيرلار اولدوغونو دوٍشونور . دؤولتين باتي سينيرلاري ايله ، خزر خاقانليغي ايله محدود اولوردو . خزر و اوغوز دؤولتلري آراسينداکي سينيري ، ائمبا نهري بيلينديريردي . اوغوزلارين قوزئي قونشولاري قيماقلار ، گوٍنئي قونشولاري ايسه خارزم ايله ماورأ النّهر سامانيلر دؤولتيايدي . اوغوز دؤولتينين سينيرلاري ، دوغودا اوترار و تارازا قدهر اوزانيردي . سيردريا يابقولارينين ائتگين اولدوغو توپراقلارين چئورهسي ، ۶۰۰ ايله ۸۰۰ کيلومئتير اولاراق حساب ائديليردي . بو رقم ، بيرينجي دوٍنيا ساواشي اؤنجهسينده آلمانيانين تامامي قدهر ايدي .
چاغداش تاريخچيليکده ، ۱۱ ـ ۱۰. جي يوٍز ايل اوغوز بويلارينين دؤولت دوٍزهلتمه مسألهسييله
ايلگيلي پروبلئملرين آرادان گؤتورولمهسينده ايکي موٍتقابيل نظر مووجوددور . بير قيسيم آراشديرماجيلارا گؤره ، سلجوقلو ايمپيراتورلوغونا قدهر اوغوزلارين اؤزلرينه خاصّ بير دؤولتي اولماميشدير . گئري قالان داها بؤيوک بير تاريخچي قوروپو ايسه ، بئله بير دؤولتين سيردريا و آرال چئورهسينده وار اولوغونو قبول ائديرلر . منفي دوٍشونجهلره اوغرايانلار ، ۱۱ ـ ۱۰. جي يوٍز ايل باشلاريندا اوغوزلار آراسيندا خان و خاقان کيمي يوٍکسک عونوانلارين اولماديغيني بللي ائديرلر . بيزجه بو نظر ، ساغلام بير دليل اولاراق قبول ائديله بيلمز . چوٍنکو اورتاچاغ توٍرک حوٍکومدارلاري چئشيدلي عونوان و آدلار داشيميشديلار . عونوانلار آراسينداکي درجه فرقي ، آتا ارکيل فئودال سيلسيله ـ مراتيب دوٍزهنينين اينکيشافينا گوٍواه دير . ۱۱ ـ ۱۰. جي يوٍز ايللرده اوغوز بويلاري آراسينداکي دؤيوشلرين و گوٍجلو بوي بيلرينين وارليغي بو منفي دوٍشونجهلري برطرف ائتمکدهدير . بؤيوک و ائتگيلي بوي بيلري ، اورتاچاغ کؤچري دؤولتلري اوٍزهرينده هرزامان سؤز صاحيبي اولموشدولار . سايي باخيميندان حئيوان سوٍرولرينين چوخالماسي ، چوخ واختلار بوزقيردا فلاکتلره يول آچيردي . کؤچري بوي بيلرينين ايتّيفاقي سونوجوندا ايجاد اولان عسگري قوروم و بوي شجره سيستئمي ، دؤولت تشکّولونون ايلک مرحلهسينده ائتگيلي اولموشدور .
بورادا آچيقلامايا قابيل بير باشقا خوصوص ، باتي گؤکتوٍرک خاقانليغينين چؤکوشونون بيلافاصيله سونراسيندا ، يعني ۸ . جي يوٍز ايلده ، آرال ساحيل بؤلگهسي و قوزئيخزر چئورهسينده دوٍزهلن يابقو دؤولتينين قورولوشويلا ايلگيلي موباحيثهلي پروبلئمدير . مووجود قايناقلاردا ، اورتا آسيا اوغوز بويلاري تاريخينده حاديث اولان اولايلارين کسگين تاريخيني بللي ائدهن کافي درجهده بيلگيلر يوخدور . اؤنجهکي و داها دوغرو بيلگيلره گؤره اوغوز يابقو دؤولتي ، ۹. جوٍ يوٍز ايلين سونويلا ۱۰. جوٍ يوٍز ايلين باشلاريندا قورولموشدور . سيردريا اوغوز دؤولتينين اولاشديغي سينيرلارين ، ان پارلاق دؤنم اولاراق گؤستريلن ۸ . جي يوٍز ايلين سونويلا ۱۰. جو يوٍز ايلين باشلاريندا قورولموشدور . سيردريا اوغوز دؤولتينين اولاشديغي سينيرلارين ، ان پارلاق دؤنم اولاراق گؤستريلن ۸ . جي يوٍز ايلين ايکينجي ياريسينا تقابول ائتمهسي ايمکانسيزدير .
تاريخ ليتئراتورونده ، ۱۱ ـ ۹. جي يوٍز ايللر آراسيندا اوغوز دؤولتينين قورقوسونا و توپلومسال قونومونا ايليشگين هئچ بير بيلگي يوخدور . بو ساحهده ايکي نظر ايرهلي سوٍرولموشدور . ايلکي ، اوغوز دؤولتينين فئودالليقدان آيري بير اؤزلليکده اولدوغو ؛ ايکينجيسي ايسه ، ايلکل فئودال دئييلهبيلهجک بير قورقويا صاحيب اولدوغودور . سيردريا يابقو دؤولتي اوٍزهرينده نظر فرقليليکلرينين سببي , چکيلن قايناق سيخينتيلاريدير . آنجاق بو مسألهنين حلّ ائتمهسي اوٍچون مووجود قايناقلاردا يئر آلان بيلگيلرله اورتاچاغ اثرلري وتاريخي ريوايتلر آراسيندا موقاييسهلي بير آناليز ترتيب وئريليرسه , اوغوز دؤولتينين فئودال دؤنم اؤنجهسي قورقودان تدريجاً ايلکل فئودال قورقويا گئچديگي گؤرولهجکدير .
بيرينجي بؤلوم
اوغوز ائلينين ۱۱ ـ ۱۰ . جي يوٍز ايللر تاريخي ـ جوغرافيايي اؤزلليکلري
سلجوقلو ايمپيراتورلوغو قورولوشو اؤنجهسينده قالاباليق اوغوز بويلارينين اوتوردوقلاري جوغرافيا , تاريخ آراشديرمالاريندا
ان آز ايلگي گؤرهن قونولارين باشيندا گلير . بونون باشليجا ندني , اورتاچاغ قايناقلاريندا اوغوز ائلي حاقّيندا وئريلن بيلگيلرين تيکه ـ پارچا اولماسيدير . بو قايناقلار آراسيندا بير تک ادريسينين اوغوز ائلي حاقّيندا جوغرافياسال چاليشمالاري موٍنظّمدير . عوضينه ادريسينين اثريني تحليل ائتمک چوخ چوخ چتيندير . اثردهکي بيلگيلرين آنلاشيلماسي اوٍچون آنالوژيک مئتوددان فايدالانماق صورتييله ياپيلاجاق ياخشي بير آناليزه و سنتئزه احتياج دويولور . بو يؤنده حرکت ائدهرک ، ادريسينين سوندوغو بيلگيلري ، باشقا اورتاچاغ يازارلارينين اوغوز ائلي ايله ايلگيلي نقل ائتديکلري بيلگيلرله موقاييسه ائدهجهييک .
آراشديرديغيميز اثرلردن « کتاب روجار » , موٍستقيم ويا غير ـ موٍستقيم ادريسينين اثرلرينده يئر آلان بيلگيلرله بنزرليک ايحتيوا ائدير . بو , بيزيم , ادريسينين اوغوز ائلي حاقيندا وئرديگي بيلگيلر ايشيغيندا تفصيل ائده بيلمهگيميزه و کسگين بيلگييه التاپماميزي ساغلايير . داها آيرينتيلي تنقيد و تحقيق اوٍچون اورتا آسيا ، پووولژه و گوٍنئي اورالين تاريخي و فيزيکي دورومونا ايليشگين جوغرافيا متنلرينه باش ووراجاغيق . بو آماجلا , ادريسينين دوٍزهنلهديگي جوغرافيايي آدلار تابلوسوندا يئر آلان بؤلگه و يئر آدلاريني چاغداش جوغرافيا مأخذلري ايشيغيندا بير به بير قارشيلاشديرماق گرکلي اولاجاقدير . بئلهبير اوسلوب ايرهلي توتماقدا « نزﻫﺔالمشتاق » و باشقا اورتاچاغ يازارلارينين اثرلريندهکي خريطه بيلگيلرينين ساغلاياجاغي دستکلريده وورقولاماق گرهکير . « کتاب روجار »دا يئر آلان بيلگيلرله خريطه بيلگيلري آراسيندا قارشيميزا چيخابيلهجک تضادلاري ، داها مؤعتبر قايناقلار يولداشليغيندا آرادان آپارماغا چاليشاجاغيق . اورتايا چيخاجاق قارشيلاشديرمالاردا اولويّت ترتيبي ايله ادريسينين خريطه چاليشمالاري آراسيندا يئر آلان و ۱۱۵۴ ايلينده حاضيرلاديغي آنلاشيلان اطلسينين تانيناجاغينيدا بيلديريک . بو اطلسلرده وئريلن بيلگيلرين اعتيباري ، « نزﻫﺔالمشتاق » آدلي اثره باغليدير . ادريسينين اثرينين متن تفسيري اوٍچون اساس آلينماسي لازيم گلن تمل مئتوديک ايلکلهلر سيخجا بونلاردان عيبارتدير .
ادريسييه گؤره اوغوز ائلي
ادريسي ، بئشينجي ايقليمين سککيزينجي تقسيميني آنلادارکن ، بورانين اوغوزلارا عاييد توپراقلار اولدوغونو تصريح ائدير . اونا گؤره ، اوغوز بويلاري ، دئمک او دؤنمده خارزم ويا جند گؤلو دئييلن آرال گؤلو اطرافيندا اوتوروردولار . « نزﻫﺔالمشتاق »دا بو گؤلون اطرافيندا داغلارين يئر آلديغي بللي ائديلير . بو بيلگيدن يولا چيخاراق ، آ . ژوبئرت و س.ل. وولين ، مذکور داغين جافراقون اولدوغو قناعتينه گلميشديلر . او ايسه ، بيزيم يارارلانديغيميز « کتاب روجار » يازمالاريندا آدي گئچن داغين چاقرااوغوز و يا جاقرااوغوز اولدوغو آنلاشيلير .
« نزﻫﺔالمشتاق »دا چاقرااوغوز داغي اتکلرينده « سويون بوز باغلاياراق بوٍتون ياي دوندوغو » يازيلميشدير . ادريسينين ديله گتيرديگي بو خوصوص ، ابن حوقلين نقل ائتديکلرينين عئينيسيدير . اؤته ياندان استخرينين اثريندهده چاقرااوغوز اتکلرينده اولان سويون قيشدا دوندوغو و بوزلارين يايا قدهر قالديغي عيبارتي يئر آلير . وئريلن بيلگيلرين آراشديرماسي سونوجوندا ، منظورو بورادا قميشليکله اؤتورلو گؤل و يا باتلاغين اولدوغو آنلاشيلير . گئرچکدن ، استخري و ابن حوقل ، چاقرااوغوز اتکلرينين قميشليکلرله باسيلي اولدوغونا ديقّت چکيرلر . وئريلن بيلگيلره علاوه اولاراق ، ابنالويردينين کاييناتين آسترونوميک قورقوسونو مطرح ائدهن اثرينده ، ايلگينچ بيلگيلره يئر وئريلميشدير . يازار ، خارزم گؤلونو آنلاديرکن ، گؤلون ساحيلينده چاقرااوغوز آدي وئريلن داغين اولدوغونو بيلديرير . اونا گؤره ، داغ اتکلريندهکي سو قيشدا دونور و بؤلگه خالقي بورادان دوز چيخاريردي .
چاقرااوغوز و سولطان اووئيس داغلاري
ادريسي و عربجه يازان باشقا جوغرافياچيلار , چاقرااوغوزون خارزم گؤلو جيواريندا اولدوغو خوصوصوندا موٍتّفيقديرلر . استخري و ابن حوقلين بيلگيلري ، بو داغين اتکلرينده قميشليکله باسيلي بير باتلاق و يا گؤلون اولدوغونو تأييد ائدير . ابنالويردينين سوندوغو بيلگيلر ايشيغيندا ، چاقرااوغوز اتکلرينده بؤيوک دوز گؤلونون اولدوغو نظري دوغرولايير . عرض اولونان بوٍتون بو بيلگيلر ، ادريسينين آراشديرديغيميز اثرينين تحليل ائديلمهسينده بؤيوک اؤنم داشييير .
اينديده آرال گؤلو چئورهسينده بوْل ميقداردا قميشليکلرله باسيلي گؤللر واردير . بونلارين بير چوخدندان يوٍکسک نيسبتده دوز چيخاريلير . داها بؤيوک دوز ياتاقلاري آرال گؤلونون قوزئي دوغو ساحيلينده يئر آلير : جوانتوٍبه ، ساپاق ، چاميشکول ، جاقسيقيليچ و جامانقيليچ .
گؤل و چوراق ( لم يزرع ) اراضيلرين بؤيوک بؤلومو ، آرال گؤلونون گوٍنئي دوغو ياخاسيندا يئر آلير . اوٍست يوردون دوغو و داغ اتکلري ياخاسيندا دنيز سويو سويهسيندن آشاغيدا اولان چوخ ساييدا چوخورلار آمودريانين چيخينتيلاريني انگللهيير . چوخورلوغون قوزئيينده آرال ، دوغوسوندا سولطان اووئيس اتکلرييله قيزيلقوم صحراسي ، گوٍنئيده قاراقوم تپهلري يئر آلير . اووا ، باتيدا اورتا چاغين اوجسوز ـ بوجاقسيز بؤيوک ساريقميش گؤلونه اولاشاراق اينديکي ساريقميش چوخورونا آچيلير . گؤل و دوز باتلاقلاري ، هاردانسا آرالين ان گوٍنئي ساحيليندن باشلاياراق بير زنجير حالينده سيرالانميشدير . بونلارين ان بؤيوگو اولان ايلقينشور ، سولاريني موٍرتّباً ساريقميش گؤلونه اينتيقال وئرير . ايلقينشور ياخينيندا اولان ساريقميش گؤلو ، برک و يئمکلرده قوللانيمايا موساعيد دوزويلا مشهور دور . آرالين گوٍنئي ساحيلي آچيقلاريندا و اوٍست يوردون دوغو اوجو سيراسيندا آشاباش دوز گؤلو يئر آلير . يئرلي خالق ، کئيفيّت باخيميندان خارزم حوضهسينين ان ياخشي دوزونون بو گؤلده اولدوغونو سؤيلهيير . يايدا گؤل سولاري قورويور و اورتا قيسيملاريندا آنجاق يئمکلرده قوللانيلير برک دوز لايهسي آچيغا چيخير .
قميشلرله باسيلميش دوزلو و دوزسوز گؤللره ، آمودريانين آشاغي آخيملاري بويونجا دا راستلانيلير . قميشليک مئشهلرينين آرتماسييلا باتلاق ساحهسي قوزئيه ، بؤرلوتاو بئلينه قدهر ياييلميشدير . بو قميش مئشهلري ساحهسينده چوخ ساييدا وحشي دوغوز و جناوارلار ياشاييرلار . سولطانيوٍز سيراداغلارينين باتي ياخاسينين اوج نوقطهسينده بؤيوک بير گؤل چوخورو واردير . آنلاشيلاجاغي کيمي ، تدقيق ائتديگيميز قايناقلاردا آدي گئچن گؤلون بونلاردان بيري اولماسي گرهکير .
« کتاب روجار » يازمالاريندا چاقرااوغوز داغلارينين اولدوغو يئر ، کسگين اولاراق بللي ائديلمهميشدير . بو جوٍر بير آچيقلامايا ادريسينين اثرينده راست گلمک اولار . ادريسييه گؤره , داغين باتي قولو ، آرال گؤلونون گوٍنئي دوغوسونا تقابول ائدير . وئريلن خريطه بيلگيلري ، « نزﻫﺔالمشتاق » يازماسينداکي بيلگيلرله موطابيقت ائلهيير . بورادا ، چاقرااوغوز داغلاري ، خارزم گؤلو ساحيلينده گؤستريلير . بوٍتون بونلاري گؤز اؤنونه آلاراق ، ادريسينين خريطهسينده گؤستريلن داغين باتي اوجلارينا ايليشگين بيلگيلره اينانماق اوٍچون ايستيدلاللاريميز واردير . ادريسينين خريطه بيلگيسينه صاديق قاليرساق ، چاقرااوغوز داغلاريني آمودريانين آشاغي آخيمي بويلاريندا آختارماق گرهکهجکدير .
ايندي ده ، آرالين گوٍنئي دوغوسوندان باشلاياراق تپهلر وسيرا داغلار باشلاماقدا و قيزيلقوم صحراسينين درينليکلرينه دوغرو اوزانماقدادير . بو داغلار و تپهلر آراسيندا يوٍکسکليگي ۴۸۵ . مئتير اولان سولطان اووئيس سيلسيلهلري تئز سئچيلير . بو داغين ان اؤنملي يوٍکسک نوقطهلري باتيدا جوميرتاو و طاقِ ـ آتش دير . سولطان اووئيس داغي ، آمودريايا شئيخ جليل و قويانجيق يوٍکسکليکلريني آشاراق يئتيشير . سولطان اووئيس داغينين دوغوسونا قيزيلقوم صحراسي اوٍزهريندن اوزانماقدا اولان داغينيق تپهلر ( آياز قالا ، جانباز قالا ، کؤکچه و باشقالاري ) ژئولوژيک سيرانيشلاري باخيمدان اساساً بير تک خط اوٍزهريندن نوراتاو و قاراتاو داغلاريني آشيب تيئن ـ شان يوٍکسک داغ سيلسيلهلرينه موٍلحق اولور . اگر ، هنوز ادريسينين بيلگيلرينين طرفداري اولورساق ، چاقرااوغوز داغلاريني سولطان اووئيس داغي اولاراق دوٍشونمهميز گرهکهجکدير . بو نظري دستکلهين بير گئرچک داها وار : ۱۶ ـ ۱۴ . جي يوٍز ايللره عاييد قايناقلاردا سولطان اووئيس داغي ، چاقرا آديني داشيييردي . شهابالدّين عمري ، چاقرا داغلاريني آرال گؤلونون اورتاسينا ، جورجاني ايسه خارزم گؤلو ساحيلينه اوتوردور . بو داغا مربوط اولان بير باشقا ايلگينچ معلوماتا ۱۶ . جي يوز ايله عاييد « ديکوونيکي ايستوريا » آدلي اثرده راست گليريک . اثرين يازارينا گؤره ، چاقرا داغلاري جئيهون ايله خارزم بؤلگهسينده يئر آلير . اونون آنلاتديغينا باخيليرسا ، آمودريادان چينه قدهر اوزانان بو بؤيوک داغ سيلسيلهسي دوغو توٍرکيستاندا اولماليدير . چاقرا داغلاري حاقّيندا عئيني نووعده بير باشقا بيلگي ، ميرخوندون جوغرافيا اثرينين ذئيليندهدير . « روحنهالصّفا » دا بئله يازيلير : « چاقرا داغلاري خارزمين جئيهون سينيرلاريندادير . جئيهونون سولاري بورادان گئچرکن بير چوخ يئرده بو داغ قوللاري طرفيندن انگللهنير . بو داغلار چين دؤولتينين سينيرلارينا قدهر اوزانان بؤيوک بير داغدير . » . خيوه تاريخچيسي « بياني » ده اثرينده بو داغلا ايلگيلي بيلگيلر وئرميشدير . يا.ق. قولياموو ، بيانينين بيلگيلريني اساس توتاراق ، چاقرا داغلارينين آلت طرفلرينده سولطان اووئيس داغلارينين اولاجاغيني تخمين ائتميشدير . بو نظر ، يوخاريدا آدي گئچن ۱۶ ـ ۱۴ . جي يوز ايللرين جوغرافياچيلاري طرفيندن دستکلنمکدهدير . اصلينده قايناقلارين آنلاتماق ايستهديکلري چاقرا داغلارينين آمودريانين آنا سويا موٍلحق اولدوغو چيخينتيلاري ياخينيندا اولدوغو دور . نهير سولارينين چاقرا داغلاري طرفيندن انگللهنديگي نظري ، بير دفعهده سولطان اووئيس داغ ايله آنلاتيلماق ايستهنيلن داغين عئني اولدوغونو اورتايا چيخارير .
آنجاق بورادا اؤزلليکله بير خوصوصو بيلديرمکده فايدا گؤروروک : قايناقلار آشيکار بير خطايا دوٍشهرک بو داغين چينه قدهر اوزانديغيني مودافيعه ائديرلر . بونا بنزر بير يانليشليق دا ادريسينين خريطه بيلگيلري آراسيندا يئر آلير .
« کتاب روجار » آدلي اثرده ، يوخاريدا دا بللي ائتديگيميز کيمي ، چاقرااوغوزون خارزم گؤلونون ساحيلينده اولدوغو بيلديريلير . آمّا ، ادريسينين خريطهسينده بو داغين قوللاري آرال گؤلوندن سيردريايا پارالئل ( مووازي ، موطابيق ) اولاراق اوزاق دوغويا دوغرو اوزانير . بللي ائديلن داغلارين سيراسي خفيفجه اَيري اوزون بير زنجير بيچيمينده اولوب ، خارزم گؤلونون گوٍنئي باتيسيندان گوٍنئي دوغوسونا دوغرو يؤنهلمکدهدير . ادريسينين اطلسينده چاقرااوغوز داغلاري ، شاش ، ايسفيجاب و تاراز بؤلگهلرينه قدهر اولاشماقدادير . بو داغين دوغو قوللارينين هندسي دوٍزهني سيردريا جيوارينداکي قاراتاو داغلارينين دوٍزولوشويله موعاديل گلير . ابنخلدونون بيلگيلريده ادريسينين اثريندن يولا چيخاراق يازيلميشدير . اونا گؤره ، چاقرااوغوز داغلاري بئشينجي ايقليمين سککيزينجي تقسيميندن باشلاييب ، سيردريا نهرينين گونئيدوغو ايچ آخيملاري بويوندا ايرهليلهيير . بو ايقليمين آنا قيسميني گئچديکدن سونرا ، داغ قوللاري سانکي شاش بؤلگهسينين چئورهسيني محصور ائدير . نهيرله چاقرااوغوز داغلاري آراسيندا فاراب بؤلگهسي يئر آلير . ۱۶ ـ ۱۴ . جي يوٍز ايللر جوغرافيا موٍلّيفلرينين بللي ائتديگي کيمي ، « چاقرا داغلاري چينه قدهر اوزانماقدادير » نظري بورادان قايناقلانير .
آرال گؤلوندن تيئن ـ شانا قدهر اوزانان داغ سيلسيلهلري ، ادريسينين خريطهسينده يانليشليغا کسينتيسيز و اوزون بير چيزگي ايله گؤستريلميشدير . يازار ، بورادان يولا چيخاراق ، اينديکي سيردريا قارتاو ايله اووئيس داغلاريني بيرلشديرميش ، اوندان سونرا گلن موٍسلمان يازارلاردا ، اوتوماتيکسل عئيني خطايي تيکرارلاميشديرلار . حتّي ۱۶ . جي يوٍز ايلده سولطان اووئيس داغين جئيهون بولگهسيندن باشلاياراق دوغودا چين سينيرينا قدهر اوزانديغيني دا وار سايميشديرلار . بو يانليشي گؤرمهمزليگه توتورساق ، ادريسي و ديگر اورتاچاغ جوغرافياچيلارينين بيلگيلري يولداشليغيندا چاقرا اوغوزون آلت قيسيملاريندا سولطان اووئيس داغينين يئر آلديغيني دوٍشونمک لازيم اولاجاقدير .
مارقيز ـ ايرقيز نهري
ادريسي ، اوغوز ائليني آنلاديرکن خارزم گؤلونه تؤکولن بؤيوک نهيرلر آراسيندا جئيهون ، شاش و باراک و يا پاراکي گؤسترير . بونلاردان ساوايي دوغرو اوخوندوقلاري صورتده روزا ومارقا آدلاريني داشييان ايکي نهرين داها اولدوغونو خاطيرلادير . بيزيم قوللانديغيميز يازمالاردا و ادريسينين خريطهلرينده بو نهيرلرين آدلاري ـ شوٍبههسيز بو آدلار زامانلا دَييشميشدير ـ چئشيدلي شکيللرده يازيلميشدير . آدي گئچن ايکينجي نهر اوٍچون بو طرزده آدلار قئيد ائديلميشدير : مارا ، مارقا ، ماقرا و مارقز . ک.ميللئر ، آدي گئچن جوغرافي بؤلگهلري تدقيق ائتمهيه چاليشارکن ، بو آدلار آراسيندا ايرقيز نهري آدينين گيزلي اولدوغونو ايرهلي سوٍرموشدور . اگر بو خوصوصو اساس آليرساق ، ايرهلي سوٍرولن آچيقلاما ، تامامييله قبول ائديله بيلر . محمّد نسوينين اثرينده ايرقيز آدي مارقز اولاراق قارشيميزا چيخيرکي ، ديقّتهدهير بير نوٍکتهدير . خارزمشاه علاءالدينمحمّدين توٍرک خانليغي حوٍکومدارينا قارشي ۱۲۱۲ ايلينده دوٍزهنلهديگي سفريندن بحث ائديلرکن ماآرقز نهريندن سؤز ائديلير ( ؟؟ )
و.ف.مينورسکي ، بو آدلار آراسيندا ايرقيز نهرينين آدينين گيزلي اولدوغونو کسگين بيلگيلرله ايثبات ائتميشدير . ابنفدلانين رسالهسيندن آنلاشيلاجاغي اوٍزره ، بو نهر ۱۰ . جو يوٍز ايلده هله ايرقيز آدييلا مشهورايدي . بوٍتون بونلار ، ک.ميللئرين توضيحييله ادريسينين آنلاتمايا چاليشديغي مارقا ( و يا داها دوغروسو ماايرقيز ) نهري ، کلمهنين تام آنلامييلا گوٍنوموزده ايرقيزا تقابول ائدير . ادريسينين سؤزلرينه گؤره ، ايلين معيّن مئوسيملرينده ، ايرقيزين سولاري آرتير ، آمّا آرديندان سوٍرعتله قورويور . « نزﻫﺔالمشتاق »دا دا بللي ائديلديگي کيمي ، نهرين آنا سويا قاريشديغي قيسيملاردا خاليص قيزيل دانهجيکلري تاپيلميش ، ديبيندن ايسه ـ احتيمالاً سولارين چکيلديگي سيرادا ـ لازوريت داشلاري چيخاريلميشدي .
باهار مئوسيملرينده سو داشقينلاري ، ايرقيز و باتي قازاخيستانين ديگر بوزقير نهرلرينه مخصوص بير دورومايدي . باهاردا اوٍز وئرن نهير داشقينلاري ، چوخ داواملي اولماز . همده يايدا ايرقيزين سولاري سورعتله آزالير ، اؤزلليکلهده نهرين اورتا و آشاغي مجراسي بويونجا دالبادال اولاراق سو ايتيريمي اولور . نهر چؤلو ، بللي يئرلرده گؤلجوکلر ، آخينتي و سو ياتاقلاري اولوشدورور . آنجاق ، ايرقيزدا نه معدن ، نه ده تؤکمهقيزيلا راستلانيلمير . احتيمالا گؤره ، ادريسي بير خطا داها ائدهرک ايرقيزي قوماق و يا اوْر نهيرلرينين بيرييله قاريشديرميشدير . بو نهيرلر ايرقيز کيمي سولاريني موغوجاردان آليرلار . احتيمالي چوخدور کي ، ادريسينين قوللانديغي قايناقلارين موٍلّيفلري ، بو نهيرلري اورالين يوخ کي ايرقيزين قوللاري اولاراق دوٍشونموشدور .
ايرقيز قايناغيني ، گوٍنئي اورال ايله ژنتيک باغي اولان موغوجار داغلارينين دوغو قوللاريندان باشلادير . بونا باخماياراق قيزيل دانهجيکلرينه فقط گوٍنئي اورالين دوغو ياماجلاريندا راستلانيلير . بورانين ان بؤيوک قيزيل ياتاقلاريندان بيري قوشکار معدن اوجاقلاريدير . قيزيل توپراقلار بؤيوک « ايرهمل »ين قولو تاشقوتارقان نهري چئورهسيندهدير . قيزيل ياتاقلاري ـ خاليص دوغال اونلاري دا داخيل ـ موغوجار داغلارينا قونشو اور بؤلگهسينده يئر آليرلار . قيزيلتوپراقلاري و معدن دامارلاري اورون قوللارينا ياييلميشدير . بوندان ساوايي باتي قازاخيستانين بوزقير بؤلگهلرينده ده قيزيل معدنلرينين اولدوغو بيلينير . قيزيل ياتاقلاري قايراقتيدان قوزئيه قوماق نهرينه قدر لايهلايه داش بير خطده يئر آليرلار . آنا مرکزين اسکي استيحصال يئرينين , چيليکساي چوخورونون گوٍنئيينه ۱۰۰ . م فاصيلهده اولدوغو بللي اولور . بولگهنين هر طرفينده قارشيميزا سپيلي و ياتاق حالينده قيزيل چيخير . قيزيل طبقهلري قوماقين يوخاريسيندا ، سويوندوکون سول قولو اوروس ـ کيسکن حوضهسينده ، کاييندي حوضهسييله آيديرلي و بايتوک نهيرلري آراسيندا يئر آليرلار .
سپيلي قيزيلا اورون آشاغي آخيملاريندا کيلگيلدي نهري حوضهلرينده ده راستلاماق موٍمکوندور . اورسک بؤلگهسينين خاليص قيزيل ياتاقلاريني تشکيل ائدن يوخاري لايهلري اسکيدن بري صنعتچي و قيزيل آختارانلارين ديقّت مرکزينده اولموشدور . بؤلگهنين هر طرفينده ، اؤزلليکله چؤللرين بؤيوک چوخورلاريندا ، ياماجلاريندا و اور نهري قوللارينين گئچيتلرينده ، سپيلي قيزيلا راستگلمک اولور . بولگهنين هر طرفينده اوکسيدلهنن پيريت ، مارکازيت ، گؤيميس و ياشيلميس معدنلري واردير . خاليص قيزيل ، کووارس ـ آپاتيت و ديگر کاناللاردا بوغدا دانهلرينين قيرينتيلاري حالينده مووجود دور . آراشديرماچيلارا گؤره ، داها ۱۲ ـ ۸ . جي يوٍز ايللر آراسيندا گوٍنئي اورال بؤلگهسينده سو آخينتيلاريندا گليب قوُيلانميش ( رسوبي ) قيزيل چيخاريلديغي معلوم دور .
« نزﻫﺔالمشتاق »دا ايرقيز نهري بويلاريندا لازوريت داشي چيخاريليردي . لازوريت ، طبيعتده آز راستلانان و قات ـ قاريشيق معدني مادّهلره شاميل اولان ، عوموميّتده قليايي گودازه پوٍسگورتمهلرينده و کربوناتلي توپراق لايهلرينده اولوردو . اسکيدن بو کانينين بويوک ياتاقلارينا بدفشان بولگهسينده راستلانير و بورادان الهگلن لازوريت قوزئي خوراسان و باشقا دوغو اؤلکهلرينه آپاريليردي .
اورتاچاغ موٍسلمان دوولتلرينده لازوريته ، احتيمالاً پسودومورفوز لابيس ـ لازور آزوريت و ملاهيت دئييلردي . ابورئيحان بيرونييه گؤره ، لازوريتين مينئرال ايله قاريشان فيسديق ياشيلي رنگينده بير نووعو داها واريدي . بو ، کربونات ميسينه قاريشاراق اونا اؤز اؤزلليکلريني وئريردي . ابنسينايا گؤره ايسه ، ملاهيت و يا ائرمني داشي دا دئييلن بو مادّه « لابيس ـ لازوردان بير شئيلر احتيوا ائديردي . »
اؤزلليکله ، گؤيميس و يا آزوريتله ملاهيتين قاريشيمي ، رنگ باخيميندان لازوريته بنزهييردي . « لازوريت حاقّيندا اورتايا چيخان چوخ تضادلار ـ دييه بيلديرير آکادئميسين آ.ائ. فئرسمان ـ بو داشلا ايلگيلي بير چوخ يانليش بيلگدن قايناقلانير . چوٍنکو لازوريت , ميسين موٍختليف فرعي ترکيباتي ( کوواس ، بويالي آزوريت ) ايله قاريشتيريلير . اساساً چوخ واخت ، بونون آلاي داغلارينين زرافشان چؤلونده چيخاريلان سوداليتدن هئچ بير فرقي يوخدور . يئدديسو و کؤلچه بؤلگهسي اهاليسي ، قايناق يئرلرينده راستلانيلان ميس اوکسيدلريندن منشاء آلاراق بول ميقداردا لازوريتين اولدوغونو سؤيلهييرلر . »
بونا بنزر مينئراللره ، دوٍنيا سويهسينده مشهور ملاهيت و لازوريت ياتاقلارينين اولدوغو اورالين هر طرفينده راستلانيلير . ميسگؤيو و ميسياشيلي ياتاقلار ، موغوجار داغليق بولگهلرينده ده مووجود دور . بعضاً ده گوٍنئي اورالدا چيخاريلان خاليص قيزيل آراسيندا پيريت و آزوريته راستلانير . بوٍتون بونلارا داياناراق ، ادريسينين آراشديرديغيميز کيتابيندا مطرح اولان مادّهنين لابيس ـ لازور اولماييب ، گؤرونوشو باخيميندان لازوريته بنزهديلن و گوٍنئي اورال و موغوجار داغليق بولگهلريندن چيخاريلان آزوريت و ملاهيت اولدوغو دوٍشونولمهليدير .
« نزﻫﺔالمشتاق »ﺎ گؤره ، ايرقيز ساحيل خطّي بويونجا وئشه بيتگيلري اوزانير . بورادا قيزيل ساريسي رنگينده تولکو و قوندوزلار واردير . ادريسي ، بو قوندوز دريلرينين چوخ کيفيّتلي اولدوغونو و بيزانس ايله ائرمنيستانا آپاريلديغيني قئيد ائدير . ايرقيز مئشهلرينده ياشايان قيزيل ساريسي رنگينده تولکو دريلرينهده بؤيوک قيمتلر بيچيلردي . بو دريلردن دوٍزهلن پالتارلاري سادهجه « او اؤلکهنين حوٍکومدارلارينين گييمه حاقلاري واريدي » . بو سببله تولکو دريلرينين ديگر اؤلکهلره آپاريلماسي ياساقايدي .
« کتاب روجار »ين ايرقيز چؤلوندهکي حئيوان و بيتگي نووعلري حاقّيندا آنلاتديغي بيلگيلر , گوٍنوموزده بؤلگهنين حئيوان وبيتگي اؤرتوسو حاقّينداکي بيلگيلرله موطابيق دئييل . آنجاق ، اورتا چاغلاردا قوندوزلارين اولدوغو اوراسيا مئشهليک خطّي گوٍنوموزده آشيکار اؤلچوده گوٍنئيه دوغرو چکيلميشدير . داها ياخين بير گئچميشده مئشه ساحهسينين امبا و اورالين اورتا آخيملارينا قدهر اوزانديغي بلليدير . اور ، ايلک ، تئمير و ديگر نهيرلرين اوٍست قيسيملاريندا هنوز آغمئشه آغاجي ، تيترهک قاواق ، قارا و آغ قاواق آغاجلارينين اولدوغو مئشهليک ساحه يئر آلماقدادير . نهيرلرين ساحيلي بويونجا يئر به يئر توْم ( انبوه ) سؤيود مئشهلرينه راستلانير . مئشه ساحهسي اور و ايرقيزين يوخاري مجرالارينداکي تپه باشلارينا قدهر ياييلميشدير .
گوٍنوموزده چوخ بير يئر توتمايان مئشه اراضيلري گئچميشده گئنيش بير ساحهني ايچينه آلديقلاريندان ، نهير کنارلاريندا قوندوزلارين ياشاديغي تخمين ائديلهبيلير . ۱۸ . جي يوٍز ايلين ايکينجي ياريسيندا ياييق شهري جيواريندا و اورال نهير بؤلگهلرينده قوندوزلار ياشاييرديلار . قوندوزلارا ، امبا و اونون قولو تمير نهري آغيزلاريندا دا راستگلمک موٍمکونايدي .
۱۸ . جي يوٍز ايلده موغوجار بؤلگهسينده قاواق و بياض آغاج مئشهلري گئنيش بير ساحهني شاميل اولوردو . قاواق و بياض آغاجلارين اولوشدوردوغو مئشهليک ساحهلر ايندي سادهجه دره و داغ اتکلرينده واردير . بورالاردا چوخ ساييدا کورساق و قاراقان تولکولري دولاشيرلار . ۱۹ . جو يوٍز ايل سونويلا ۲۰ . جي يوٍز ايل باشلاريندا دالبادال مصرف و استيحصال سونوجوندا مئشهليک ساحهلر گوٍنئي اورال طرفلرينه چکيلميشدير .
شيکار و دري حئيوانلارينين سوْيو ، ديقّتسيز اوولانمالارا گؤره بؤيوک اؤلچوده آرادان گئتميشدير . سون يوٍزايللرده قازاخيستان ، باشقورديستان و تاتاريستاندا اولان قوندوز نووعلرينين هاردانسا تامامي اوولانميشدير . ساييسي بير نئچه يوٍزو گئچمهين قوندوزلارا ، آنجاق اورتا اورال و باتي سيبريانين خلوت مئشهلرينده ، سوْسوا ايله کوْندا نهيرلري حوضهسينده بلکه راستلاماق اولار .
ق.ي. قروم ـ قرژيمايلو ، بير زامانلار موغوجار داغي چئورهسينين توْم مئشهلرينده قوندوزلارين اولدوغونو بيلديرير . او ايسه ل.س.بئرگ ، کسگين دليللرين اولماديغيني ايرهلي سوٍرهرک بو نظري ردّ ائدير . بونلارا داياناراق ، « کتاب روجار » يازارينين ايرقيز نهرينين يوخاري آخيملاري حاقّيندا آنلاتديغي بيلگيلرده يانليشلارين اولدوغونو دييهبيلريک . آنلاشيلان ، ادريسينين وورقولاديغي ، قوندوزلارين اولدوغو مئشه ساحهلري امبا ايله اورال نهيرلرينين قوللاري اوٍزرينده آختارماليدير . يوخاريدا دا بللي ائديلديگي کيمي ، اسکيدن قوندوز سوٍرولرينين آنا يوردو تمير و اورال ساحيليندهکي مئشه ساحهلرييدي . ادريسينين « ايرقيز نهريندن خاليص قيزيل و لازوريت چيخاريلير . » شکليندهکي ريوايتي ، بو نظرلري دستکلهيير . آنلاشيلان ، ادريسينين قوللانديغي قايناقلاردا نهرين يوخاري قيسيملاري حاقّيندا کسگينبيلگيلر يوخايدي . بوندان ايرهلي گلميش اولاجاق کي ، « کتاب روجار »ين يازاري ، موغوجاردان گئچن و امبا ايله آرالا قاريشان نهيرلري ايرقيزين قوللاري اولاراق گؤسترميشدير .
« کتاب روجار »دا مارقيزين خارزم گؤلونه تؤکولدوگو يازيليدير . گوٍنوموزده ايسه تورقاي نهرييله بيرلشن ايرقيز ، سولاريني بول دوزلو چالخار ـ تنگيز گؤلونه آخيتماقدادير . باتي آسياداکي گؤللرين آراشديريلماسي اوٍچون سون نئچه يوٍزايلده صرف ائديلن تلاشلار ، گؤللرين چکيلمهيه ( سوسويهسي دَييشيمي ) اوغراديقلاري بير دؤنم گئچيرمهلريني اورتايا چيخارميشدير . رطوبت نيسبتينين آرتماسي و آزالماسي ، گؤلون سوٍرهکلي اولاراق گئنيشلهمهسينه و گئريلهمهسينه سبب اولوردو . چالخار ـ تنگيز گؤلوده بير چوخ دفعه سو سويهسي و مساحهسي قونوسوندا دَييشيکليگه اوغراميشدير . سويون بول آخديغي مئوسيملرده ايرقيز و تورقايين آشاغي بويلاريندا شيدّتلي داشمالار موٍشاهيده اولونموشدور . اؤرنهگين ، ۱۸ . جي يوز ايلين ايلک ياريسيندا گؤلون اوٍز اؤلچومو ۲۰۰ فرسخه قدهر گئنيشلهميشدي . آمّا بير يوزايل گئچديکن سونرا چالخار ـ تنگيزين سولاري سورعتله چکيلمهيه باشلاميش ، گؤل کنالاريندا زنجيربيچيمينده سو گؤلجوکلري دوٍزهلميشدير .
۱۲ ـ ۸ . جي يوز ايللر آراسيندا اورتا آسيانين ، رطوبت نيسبتينين يوٍکسک اولدوغو ايقليم شراييطينه صاحيب بير دؤنم گئچيرديگيني اونوتماماق گرهکير . بو دوروم ، ادريسينين ايرقيز نهرينين خارزم گؤلونه تؤکولدوگونو آچيقلاماسينا ندن اولموشدور . بو دؤنمده بؤلگهنين رطوبت نيسبتلرينده موٍشاهيده اولونان يوٍکسهليش ، احتيمالاً چالخار ـ تنگيز سو سويهسينين سورعتله گئنيشلهمهسينه ائتگي بوراخميشدير . بير زامانلار تا سيردريا حوضهسينه قدهر اوزانان ايرقيز و تورقاي نهيرلرين سيردريايا آخديغينا ايليشگين ريوايتلر ، ياخين تاريخه قدهر تورقاي قازاخلارينين آراسيندا مووجود ايدي . طبيعي کي بوٍتون بو دليللرين ايشيغيندا ادريسينين ايرقيزين خارزم گؤلونه تؤکولدوگو حاقّيندا بيلگيلرينيده آراشديرماق گرهکير .
موزقار ـ گوٍنئي اورال
ادريسييه گؤره ايرقيز ، قايناغيني بؤيوک و يوکسک داغلاردان آلير . « نزﻫﺔالمشتاق » يازماسيندا بو داغ سيلسيلهسينين آدي دييشيک بيلديريلميشدير : مورقا ، موزقار ، مورقاب . آنلاشيلان ان چوخ قبول ائديلني موزقار دير . بو آدا ،۱۱۵۴ ايلينده حاضيرلانان اطلسين ک.ميللئر اوخوماسيندا و محمّدالاثري ايله جواد علي طرفيندن يايينلانان ادريسينين خريطهسينده راستلانيلير .
ادريسينين خريطهسينده موزقار اوزون داغ شريدي ( خطّي ، ناواري ) بيچيمينده خزر دنيزينين قوزئيينده گوستريلميشدي . « نزﻫﺔالمشتاق »ين موٍلّيفينه گؤره ايسه ، موزقار داغلارينين باشي هر زامان بوز و قارلارلا اؤرتولودور . بو ، بيزه ، ابن خلدونون موزقار « قار داغي » آنلامينا گلير بيلگيسيني خاطيرلادير . ادريسييه گوره ، موزقار داغلاري اوغوز ايله باشقير [ باشقورد ] اولکهلري آراسينداکي سينيري تشکيل ائدير . بير باشقا يئرده ايسه يازار ، باشقيرلارين اوتوردوقلاري جوغرافيايي ايکي قيسما آييرير : بونلارين بير قوروپو بولغاريستان ياخينلاريندا ، باشقاسي اوغوز ائلييله سينيرداشدير .
ک.ميللئرين آچيقلامارينا توجّوٍه ائديرسک ، موزقار داغلاري گونوموزدهکي آدييلا موغوجارين عئينيسيدير و اورالين گوٍنئيه دوغرو دواميني تشکيل ائدير . بو تثبيتي اساس قبول ائديرسک ، « کتاب روجار »دا يئر آلان بيلگيلرين بير قيسمي آنلاشيلماز قالاجاقدير . بللي ائتديگيميز کيمي ، ادريسي ، موزقارين باشلاري هر زامان قار و بوزلارلا اؤرتولودور دئمکدهدير . او ايسه ، بو موغوجار اوٍچون گئچرلي دئييلدير . آيريجا ادريسينين آنلاتديقلاري آراسيندا ، موزقارين ۸۰۰ ميل ( مايل ) اوزونلوغوندا اولدوغو ايدّيعاسي دا جاليبدير . اوْرتالاما بير حسابلا ۱ مايلين ۵/۱ کيلومئتير اولدوغونو قبول ائديرسک ، بو ۱۲۰۰ کيلومئتير ائدير کي موزقارين اؤز اوزونلوغو اولان ۴۰۰ کيلومئتيرين چوخ داها اوٍزريندهدير .
ک.ميللئرين موزقارين موغوجارلا عئيني اولدوغو شکليندهکي ايدّيعاسي ، ادريسينين اثرينين دواميندا دورور . « کتاب روجار »ﺎ گؤره ، قايناغيني موزقاردان آلان ايرقيز نهري ، خارزم گؤلونه تؤکولمک اوٍزره بير چوخ قولا آيريلميشدير . بو قوللار ايرقيزين ساحيللرينده قالان « يوکسک داغ ذيروهلريندن » آيريليرلار . ايرقيز ، اؤز قايناغيني بو داغلارين بيريندن آلماقدادير .
« يوکسک ذيروهلري اولان » داغلار ، ادريسينين خريطهسينده چوخ بؤيوک اولمايان سيرا داغلار بيچيمينده گوٍنئي باتيدان قوزئي دوغويا دوغرو گوستريلميشدير . بو داغلارين باتي قولو ، آرال گؤلونون باتي ساحيلي ايستيقامتينده بللي ائديلميشدير . داغين دوغو ياماجلاريندان گئچن چوخ ساييداکي نهير ، ايرقيزا تؤکولمکدهدير . مووجود اوْروقرافيک و هيدروقرافيک بيلگيلره گؤره ، ادريسينين آنلاتمايا چاليشديغي داغلار موغوجارين عئينيسيدير . بو دوروم ، آدي گئچن موزقار داغينين موغوجار اولماياجاغيني اورتايا چيخارتماقدادير .
بللي اولدوغو کيمي ادريسي ، موزقارين باشي قارليدير عيبارتي قوللانير . گوٍنوموزده اوٍستو هر زامان بوز و قارلارلا اؤرتولو اولان داغ ، سادهجه قوطب و قوزئي اورال داغلاريدير . قوطب اورالينين مرکز بؤلومو , يعني کونستانتينوو داشيندان سابليا ( قيليچ ) و نرئيکا داغلارينا قدر اولان قيسيملار بوٍتون ياي بويونجا دا بوز و قارلارلا اؤرتولودور . بورادا ـ ۵۶ سانتيقراد اوٍزرينده سوغوقلوق اولور ، گوٍنوموزده ايسه بوز باغلاميش اراضي ۱۵ کيلومئتير موٍربّع اوزونلوغوندادير . اورالين ان يوکسک قيسيملاري قوطب اورالي اولوب يوکسکليگي ۱۶۰۰ ـ ۱۵۰۰ مئتير دير . نه وار کي ، قوطب اورالي ذيروهسينين بوز و قارلارلا اؤرتولو اولدوغونو ادريسينين بيلمهسي چوخ موٍمکون گؤزوکمهيير , چوٍنکو وئريلن بيلگيلر سون دؤنملرده آچيغا چيخاريلميشدير . داها منطيقلي اولورساق ، او ، موزقار داغلاري ايله قوطبو دئييل ده گوٍنئي اورال داغلاريني منظور ائتميش اولماليدير . رطوبت نيسبتينين يوکسلديگي دؤنملرده گوٍنئي اورالين ذيروهسينده قارلارين قالماسي ديقّت چکيجيدير . ۱۸ . جي يوٍز ايله عاييد بير بيلگييه گؤره يايلاري دا يامانتاوين باشلاري قارلا اؤرتولويدو . بو دوروم ، موزقار داغلاري اولاراق گوٍنئي اورال داغلاريني دوٍشونمهميزه اساس اولور . بو نظري دستکلهيير صيفتده ، ادريسينين « موزقار داغلاري ، باشقير ايله اوغوز ائلي آراسينداکي سينيري اوْلوشدورور » شکيليندهکي آچيقلاماسي دا تمل آلينماليدير . حقيقتاً ، ۱۰ ـ ۹ . جو يوز ايللرده باشقيرلار ، گوٍنئي اورال بولگهسينده اوتوروردولار . بوتون بونلارا داياناراق ، « موزقار » آدييلا گوٍنئي اورال داغلاريني دوٍشونمهميزي دييهبيلريک .
اورتا آسيا وايرانين موغوللار طرفيندن ضبط ائديلمهسي ، بو اؤلکهلرين کوٍلتورل ياشامينا بؤيوک ضربه ووردو . آنجاق بو تنزّوٍل بير نئچه اون ايل سونرا دورموش ، گوٍنئي وباتي ايران بؤلگهسينده بيليمسل ساحهلرده بير سيرا اينکيشافلار ساغلانميشدير . ۱۴ ـ ۱۳. جوٍ يوٍزايلده ، ايلخانلي سارايينين دا يارديمي سايهسينده ، فارس تاريخچيليگي ذيروهيه چيخميشدير .اؤزلليکله ، مئديترانه ـ آسيا تيجارتي نتيجهسينده فئودال رَوابيطين اينکيشافي ، اکونوميک ساحهده موشاهيده اولونان يوٍکسهليش ، دؤنمين کوٍلتورهل ياشامينين جانلانماسيندا اؤنملي بير عاميل اولموشدو . بونونلا بيرليکده ، موغول ايمپيراتورلوغونون دوٍزهلمهسي و خاچلي سفرلري ، فارس تاريخچيلرينين اوفوقونو آچدي . موغول خانلاري ، آدلارينين يوٍکسلديلمهسينه حدسيز علاقه گؤسترير و بو اوٍزدن ده تاريخچي و شاعيرلره يارديم ائديرديلر .
۱۴ ـ ۱۳ . جوٍ يوٍز ايللر اورتا آسيا و فارس تاريخچيليگي ، اؤنجهکي دؤنملرين اوسلوبوندا اولماسينا باخماياراق ، اؤزونه مخصوص بير سيرا يئنيليکلر ده ساغلاميشدي . بو دؤنمده عرب ادبي ديلينين تامامييله اورتادان قالخديغيني ، بونون يئرينه فارس و تاجيک ديللري اساس اولاراق يئرهل تاريخ اوخوللارينين اورتايا چيخديغيني گؤروروک . محدود ساييدا اولان ساراي تاريخچيليگي و خاندان مرکزي تاريخ يازما فعاليتلري ، زامانلا يئريني عومومي تاريخ کيتابلارينا وئردي . بو طرزين عنعنهوي (يئرينه دوٍشموش) بير دوروما گلمهسي ، دوغو تاريخچيليگينده ايلک دؤنه دوٍنيا تاريخي ساحهسينين دوٍزهلمهسييله سونوجلاندي .
عطاملک جوينينين (۱۲۸۳ ـ ۱۲۲۶) « تاريخ جهانگشا » آدلي اثري ، موغول ايستيلاسي سونراسيندا يازيلان ايلک تاريخ اثرلريندندير . موٍلّيف ، اوزون ايللر موغول خانلارينين خيدمتينده اولموش و حاياتينين سون ايللريني باغداد شهري حاکيمي اولاراق گئچيرميشدير .
اثريني ۱۲۶۰ ايلينده تاماملايان جويني ، چنگيز خانين ايلک سفرلريندن باشلاياراق موغول تاريخينيده کيتابيندا يازير . بونا باخماياراق « تاريخ جهانگشا »نين بير چوخ بؤلومونده .
سلجوقلو و خارزمشاهلار تاريخي ده يئر آلير . جويني ،مقامينا گؤره اولدوغو ايختيارلارينيدا قوللاناراق يازديغي دؤنمين گئرچک اولايلارينا نوفوذ ائدهبيلميشدير . بو اثر ، او دؤنمين گئنل دورومونون و توٍرکمنيستانين موغللار طرفيندن ايشغال ائديلمهسينين سونوجلارينين اؤيرهنيلمهسي باخيميندان فووقالعاده اؤنمليدير .
۱۴.جوٍ يوٍز ايل فارس و تاجيک تاريخچيليگي ، ايلخانلي دؤنمي ايرانيندا بؤيوک موفّقيّتلره التاپدي . اورتاچاغ دوغو تاريخچيليگينين ان موٍکمّل اثرلريندن اولان « جامعالتّواريخ » بو دؤنمين باشلاريندا قلمه آلينميشدير و دوٍنيا تاريخچيليگينده بو قيمتلي اثرين يازاري فضلاللهرشيدالدّين (۱۳۱۸ ـ ۱۲۷۴) دير . اثرين قطعاً ان بؤيوک موٍفّقيّتي ، ايسلام تاريخچيليگينده ائتگين اولان دوٍنيا تاريخي حاقّيندا اسکي و گئريچي (موحافيظهکار ـ سوٍنّتي) دوٍشونجهلري ييخماسيدير . « ايلليکلر کوٍلّيات »يندا ، « اينسانليق تاريخينين بؤيوک دنيزينده ، فارس و عرب تاريخي ، سادهجه بير چاي اولاراق قالماقدادير » ايدّيعاسي اينجه و قيرميزي بير خط کيمي گئچير . بو سببله « جامعالتّواريخ » آدلي اثرده ، اوزاق دوغودان باشلاياراق باتي اوروپا ياخاسينا قدهر بوٍتون خالقلارين تاريخينه اؤنم وئريلير . اثرين گئنلينده ، اوغوز بويلاريدا داخيل اولماق اوٍزهره موغول ـ توٍرک اولوسلارينين تاريخي اساس آلينميشدير . « جامعالتّواريخ »ين بعضي يازمالاري آراسيندا ، « تاريخِ ـ اوغوز » آدلي اؤزل بير بؤلوم يئر آلير . افسانهوي اوغوز خان ريوايتلرينين تام متني ، نهيازيق کي هله ده عئلمي آراشديرمالارا شاميل اولماييبدير . همده ، بو ريوايتلري رشيدالدّينين آنلاتديقلارييلا موقاييسه ائتديگيميزده ، جاليب تاريخي و ائتنوقرافيک ائپيزودلارا راستلانيلير . ريوايتين داها گئنيش بير وئرسيونو ، ۱۴. جوٍ يوٍزايل توٍرکمن تاريخچيلريندن ساليربابا طرفيندن « جامعالتواريخ »ين جاغاتايجا ترجوٍمهسينده واردير .
رشيدالدّين ، « اوغوز تاريخ »ينين اؤنسؤزونده ، آنونيم تاريخچي و ريوايتچيلردن فايدالانديغيني بيلديرهرکن قايناق گؤسترمهميشدير . آنلاشيلان ، يازار ، تاريخ اثرلريندن و شيفاهي ادبّياتدان فايدالانميشدير . دابليو . رادلوفا گؤره ، رشيدالدّين قايناغيني « اوغوز خاقان حاقّيندا ريوايتلر »ين اويغور وئرسيونو و توٍرکمن خالق ريوايتلري اوْلوشدورور . آنجاق ، آراشديريغيميز نوٍسخه ، اويغور وئرسيونوندان داها چوخ ايسلام اورتودوکسياسينين تأثيري آلتينا گيرميشدير . بورادا اوغوز و اونون سويو ، ايسلام دينينين ايفراطي مودافيعلري اولاراق تانيديلير . بو دا اسکي اوغوز تاريخي ريوايتلرينين زامانلا بؤيوک دَييشيمه اوغراديغيني گؤسترير . دابيلو . بارتولدا گؤره ، « اوغوز نامه »نين سون دَييشيکليکلري ، موغول دؤنمينده ياپيلميشدير . بو نظر ، رشيدالدّينين « زينالخبار » و « مجملالتّواريخ »دن الده ائتديگي بيلگيلرله دستکلهنير . بو قايناقلاردا اوغوزون ايسلامي قبول ائتمهسينه دايير هئچ بير بيلگي يوخدور . ترسينه اوغوزون افسانهوي آتاسي ، سيحيرلي داش و ياغمور ياغديران بوْتپرست اينانجلارلا موخاطبدير .
تخمينيميزجه ، رشيدالدّينين « اوغوز تاريخي »نين تملينده تاريخي و حماسي خاراکترلي « اوغوزنامه » وئرسيونلاري ياتماقدادير . ابوبکر بن عبدالله بن آيبکين « درّالتّيجان » آدلي اثرينده ، ۱۳. جوٍ يوٍزايلين سونلارييلا ۱۴. جوٍ يوٍزايليلن باشلاري آراسيندا ، « اوغوزنامه » آدي وئريلن بير اثرين اوغوزلاردا چوخ يايقين اولدوغوندان بحث ائدير . اونا گؤره ، بو اثرده تپهگؤز آدي وئريلن بيريندن بحث ائديليرکن ، بو ، اونلارين ايلک شاهي اولوب ، « دهده قورقود » ناغيليندا دا مطرح اولونور . « اوغوز تاريخي »نين بير نوٍسخهسي ده توٍرکمن بويلاريندان آغ قويونلو بَيلري طرفيندن قورونوردو . ۱۵. جي يوٍزايل عوثمانلي يازارلاريندان ماحمود اوغلو حسن باياتلينين « تاريخِ ـ آلِ ـ سلجوق » و « تاريخِ ـ تراکمه » اثرلري ده ، قونو اعتيبارييلا « اوغوزنامه »يه دايانماقدادير .
هم رشيدالدّينين « اوغوز تاريخي »نده ، هم ده باشقا اورتاچاغ تاريخچيلرينين اوغوزنامهيه ايليشگين اثرلرينده بير چوخ افسانهوي حيکايهلر يئر آلير . اؤزلليکله ده ، اوغوزخانين هله اوشاقليق چاغي ايسلاما يؤنهلمهسييله ايلگيلي آنلاتيلانلار ، چوخ يئکه بير خيال دئمکدير . آيريجا بو يازمالاردا قوللانيلان سوسيال و بنزري دئييملر ، شوٍبههسيز اؤز دؤنملرينين موْدئرن باخيش آچيسيني گؤستريرلر . بو سببله ، « اوغوز تاريخي »نده يازيلانلارين هاميسيني ، ميکانيکسل اولاراق اسکي اولايلارلا بير يئرده قوْيا بيلمهريک . آراشديغيميز « اوغوزنامه » وئرسيونلاري هرهسي بير « تاريخ حيکايهلري » صيفتينده اولوب ، واجيب و گرهکلي گؤرونن يئرلرينده بير سيرا تاريخي بيلگيلر ده يئر آلماقدادير . « اوغوز تاريخي » آدلي اثرده نظري ان چوخ جلب ائدهن قيسيملارين باشيندا ، سلجوقلو فوتوحاتي و سيردريا اوغوز يابقولارينين حاکيميّتينه ايليشگين آنلاتيلانلار گلير . کرونولوژيک اولاراق دوٍشونهجک اولورساق ، اولايلارين گئرچکلشديگي تاريخله ، رشيدالدّينين اثري قلمه آلديغي تاريخ آراسيندا ۲۵۰ ايل فاصيله واردير . آنجاق ، اوغوزلارين تاريخ صحنهسينده سرگيلهديکلري روْلا دايير اسکي دؤنمه مربوط اولان خاطيرهلر ، آنلاشيلان ، خالقين حافيظهسيندن سيلينمهميشدير . « اوغوزنامه » ريوايتلرييله ايلگيلي شاييعهلري مئتوديک اولاراق آناليز ائتمک اوٍچون ، بونلاري اورتاچاغ قايناقلاريندا يئر آلان دؤنمه عاييد بيلگيلرله قياسلاياراق تنقيد ائتمک گرهکير . تاريخ قايناقلاريندا بحث ائديلن اوغوز ريوايتلريني ، او دؤنمه عاييد حيکايهلره باشووراراق تأييد ائديريک . داها ايلگينچ و موٍحتوالي اوريژينال خالق ريوايتلري ايسه ، قورقو باخيميندان گؤرسل بير حالا گتيريلمکده دير .
۱۴ ـ ۱۳.جوٍ يوٍزايللر فارس تاريخچيليگي ، دوغو آسيا توٍرک ـ موغول ميلّتلرينين تاريخ و ائتنيک دوٍزهنينين اؤيرهنيلمهسينه اؤنملي بير علاقه گؤسترمکده ايديلر . « جامعالتّواريخ » سايهسينده ، بو اولوسلارين تاريخينه ، دوٍنيا تاريخينين بير پارچاسي اولاراق باخماق ايمکاني ساغلانميشدير . اثرده ، اوغوز و توٍرکمنلرين بوي ـ شجره سيستئمينه و ائتنيک کيمليگينه بؤيوک اؤنم وئريلميشدير . يوٍزايللر سونراسيندا ايلک دؤنه مرکزي و اورتا آسيا توٍرک و موغول اولوسلارينين اسکي تاريخينه عومومي بير پرسپئکتيف ايچينده باخيلماسي تجروٍبه اولونموشدور . قايناقلارداکي ريوايتلرين ، بويلارين حماسي آنلاتيما دايالي سوْي کؤتوکلرينين و خالق حيکايهلرينين بير آرادا ايلک تئوريسل ترکيبي ايله چاليشيلميشدير . بو قدهر بؤيوک بير پروژه شوٍبههسيز اکسيز اولا بيلمزدي ؛ بير سيرا اکلئکتيزم علامتلر آرايا قويوب ، آچيقلاما و تنقيد ائتمه اسگيکليگي اؤزونو گؤسترهجک ايدي . آنجاق بو اسگيکليکلر ، اورتا آسيا توٍرک خالقلارينين تاريخينين آراشديريلماسيندا بؤيوک آدديملار آتان تاريخ بيليمي اؤنونده مانئع دوٍزهلتمهيير . بورادا سادهجه بير اسگيکليگي بيلديرمک گرهکير : ۱۴. جوٍ يوٍزايل فارس قايناقلاريندا يئر آلان اسکي اوغوز و توٍرکمن تاريخييله ايلگيلي زنگين بيلگيلره باخماياراق ، موغول ايستيلاسي سونراسيندا اونلارين دورومونا مربوط اولان ندنسه چوخ آز بيلگي وئريلميشدير .
مملوکلو دؤنمي ميصر تاريخچيليگي
۱۴ ـ ۱۳. جوٍ يوٍزايللرده موٍسلمان دوغو کوٍلتورونو ميصر مملوکلاري ايله ايران ايلخانليلاري تمثيل ائديرديلر . اؤزلليکله ، سون دؤنم مملوکلو حوٍکومدارلاري دؤنمينده تاريخ بيليمي ساحهسينده بؤيوک اوغورلارا ال تاپيلدي . ميصر ، تقيالدّين المکريزي (اؤل . ۱۴۴۲) ، ابن تاقريبردي (اؤل . ۱۴۶۹) ، جلالالدّين السّيوطي (۱۵۰۵) کيمي بيربيرلرينين چاغداشي چوخ ساييدا مشهور تاريخچينين اورتايا چيخديغي بير اؤلکه اولموشدور . اورتاچاغ ان آدليم تاريخچيلريندن اولان ابن خلدون دا (۱۴۰۶ ـ ۱۳۳۲) اوزون موٍدّت ميصرده ياشاميش و بير چوخ اثر يازميشدير . مشهور « مقدّمه »سيني قاهيرهيه کؤچ ائتمهدن اؤنجه ۱۳۸۲ ايلينده مغريبده بيتيرميش اولماسينا باخماياراق ، تاريخه دايير اکلريني ميصرده تاماملاميشدير . ابن خلدون ، ميصر تاريخچيلريني دريندن ائتگيلنديرميشدير و حقيقتاً مکريزي اونو اوستاد اولاراق قبول ائدير .
ابن خلدون ، اثري ، اسکيتاريخ ، فلسفه و حوقوق قونولارينين بير ترکيبي اولوب ، موٍحتوالي اولاراق عرب تاريخچيليگينده يئني بير تشکّوٍله ندن اولموشدور . او ، گئرچکدن ده توپلوملارين و آناياسال دوٍشونجهنين اينکيشافيندا عاميل ساييلان بير عئلمين ، تاريخ سوسيلوژي سينين تمللريني قوروموشدور . ابن خلدون ، توپلوملارين تاريخسل اينکيشافينا مادّهسل بير باخيش آچيسيندان ياخينلاشماغي سيناميشدي . هم دوغو ، هم ده باتي اورتاچاغ تاريخ بيليمي ، ابن خلدونون تاريخ و فلسفي اثري « مقدّمه »يه ائشيت دهيرده باشقا بير قايناق تانيمايير . ابن خلدونون اثري ، اورتاچاغ توٍرکمن ياشاميندا اکينچي و حئيوانچيليغين قونومونون اؤيرهنيلمهسي باخيميندان سون درجه اؤنملي بير قايناقدير . بو باخيمدان ، « مقدّمه »ده عرب و کوٍردلردهکي قونار ـ کؤچر ياشامدان بحث ائديلرکن ، توٍرکمن حئيوانچيليغينا دايير وئريلن بيلگيلر ده جاليب ـ توجّوٍهدور . ابن خلدون ، قونار ـ کؤچرلرده طبقاتي بير آييريمين اولدوغونو ، يعني حئيوان سوٍرولرينين بؤيوکلوگونه گؤره بويلارين سويهسل بير دوٍزهن ايجاد ائتديکلريني بيلديرير . « مقدّمه » ده يئرلهشيک (ساکين اولموش) توپلوملارلا کؤچمنلر آراسينداکي ايليشگيلره ده توجّوٍه اولونور .
۱۴ ـ ۱۳. جوٍ يوٍز ايللره عاييد فيلولوژي اثرلري
ميصر تاريخ اوخولو ، سرگيلهديگي موفّقّيتلره باخماياراق ، يينه ده يئرهل تاريخ قونولاريني يازييا آلماقلا محدود ايدي . بو ندنله مملوکلو دؤنمي قايناقلاريندا ديگر اؤلکه و توپلولوقلارلا ايلگيلي چوخ آز بيلگييه راستلانيلير . آراشديرديغيميز قونو اوٍزهرينده اؤنه چيخان پروبلئملرين حلّ ائديلمهسي آچيسيندان ، ميصر و سوريهده يازيلميش عربجه ـ توٍرکجه تفصيللي سؤزلوکلرين اؤنمي ، اؤزلليکله بيلديريلمهليدير . ۱۴ ـ ۱۳.جوٍ يوٍزايللره اورتايا چيخان بو سؤزلوکلر ، اورتا آسيا ، قافقاز ـ اؤتهسي و دوغو اوروپادا بوي گؤسترن توٍرک ـ مملوکلارين بو دؤولتين تاريخينده ده بؤيوک روْل اويناديغيني ايثبات ائديرلر .
۱۳. جوٍ يوٍزايل مملوکلو بحري خاندانليغي دؤنمينده ، قيبچاق و توٍرکمن لهجهلريني اساس آلان ايلک عربجه ـ توٍرکجه سؤزلوک اورتايا چيخدي . يازاري بللي اولمايان بو سؤزلوگون ايلک صحيفهسينده کيتابين آدي « کتاب مجمع ترجمان توٍرکي و عجمي و مغولي و فارسي » اولاراق قئيد ائديلميشدير . اثرين يازيلديغي تاريخ ، وئريلن رقمه گؤره ۱۲۴۵ ايلينه عاييددير . سؤزلوگون موٍلّيفي ، چوخ يئرده توٍرکمن سؤزلريني بيلديرهرک اونلارين قيبچاق و باشقا شيوهلردهکي فرقيني گؤسترمهيه چاليشميشدير.
۱۵ ـ ۱۴. جي يوٍزايللرده ميصر و سوريهده عربجه و توٍرکجه قارشيلاشديرمالي اولاراق بير سيرا يئني لوغتشوٍناسليق اثرلري يازيلميشدير . بونلارين آراسيندا ابوحيوانين (۱۳۴۵ ـ ۱۲۵۶) « کتاب الادراک لالّسان الاتراک » اثري اؤزلليکله دئمهليدير . ۱۴۲۳ ايلينده ميصر و يا سوريهده يازيلان « تحفه الزّکيه في الّغه التّورکيّه » آدلي اثري ده بيلديرمهليييک . بو سؤزلوکده قيبچاق لهجهسي اساس آلينماسينا قارشيليق توٍرکمن ديلي آراسينداکي فرقلر ده مطرح اولموشدور .
آراشديرديغيميز ديلشوٍناسليق اثرلري آراسيندا توٍرکمن و اوغوز ديللري حاقّيندا ديل بيلگيسي باخيميندان دهيرلي بيلگيلر سايهسينده اوغوزلارين توپلومسال دوٍزهني ، اکين و حئيوانچيليق ، مادّي و معنوي کوٍلتور قونوملاريني دهيرلنديرمه فوٍرصتي اليميزه گلير . سؤزلوکلرده يئر آلان بيلگيلر اوغوز و توٍرکمن قونوسوندا سوسيال و ديگر وجههلرينين اؤيرهنيلمهسينده اؤنملي بير دستک ساغلايير . کاشغارلي ماحمود طرفيندن ۱۰۷۴ ايلينده حاضيرلانان توٍرک ديللري سؤزلوگو بو اثرلرين موقاييسهلي تحليلينه اهميّتلي بير يول آچير . کاشغارلي ماحمودون « ديوان لغات التّورک » آدلي اثري ، ۱۱. جي يوٍزايل اوغوز و توٍرکمن تاريخينين و ائتنيک قورقوسونون آنلاشيلماسيندا ان اؤنملي قايناق دوروموندادير . آنجاق ، بوموٍکمّل فيلولوژي چاليشماسي چوخ ياخشي بيلينديگينه گؤره ، بوردا اوٍزهرينده دورولماياجاقدير .
بونلاردان ساوايي آنادولودا يازيلان سلجوقلو اثرلري آراسيندا جلالالدّين رومي و سولطان وَلَدين توٍرکجه مثنويلري ده قئيد ائتمهيه دهير . بوٍتون بو قايناقلارين آرشديريلماسي سونوجوندا اوغوز و توٍرکمن بويلارينين توپلومسال قونومونو و بنزر يؤنلريني آچيغا چيخارتماميز موٍمکون اولور .
۱۵ ـ ۱۴ جي يوٍز ايللرده يازيلان عرب ـ توٍرک سؤزلوکلرينين ديل بيلگيسي آچيسيندان اينجهلنمهسي ، بورادا قونوموزدان ائشيکده دورماقدادير . اساساً بيزيم قونوموز آچيسيندان دا بو اثرلر بيرينجي درجهلي قايناقلار اولماييب ، ۱۳. جوٍ يوٍز ايل اوغوز و توٍرکمن توپلومسال قورقوسونون ، اکين و حئيوانچيليق ياشامينين اؤيرهنيلمهسي آچيسيندان فرعي بيلگيلر سونورلار .
عوْثمانلي دؤنمي توٍرکيه تاريخچيليگي
۱۶ ـ ۱۵. جي يوٍز ايللر ايسلام تاريخچيليگينده اوغوز و توٍرکمن تاريخينين اؤيرهنيلمهسي ، توٍرکيه قايناقلاريندا دا علاقه گؤرموشدور . عوثمانلي دؤولتينين قورولماسيندان سونرا توٍرکلرين اؤز تاريخلرينه ، اوزلليکله ده ائتنيک دوروملارينين اؤيرهنيلمهسينه بؤيوک اهميّت وئريلمهيه باشلاندي آنادولودا يازيلان فارسجا تاريخ اثرلرينين يئريني سلجوقلارلا بيرليکده تاريخ کيتابلاري آلدي . عوثمانلي تاريخچيليگينين ارکن دؤنم اثرلرينين باشيندا يازيچي اوغلو علينين « اوغوزنامه » و « سلجوقنامه »سي گلير . اثر ، ۱۴۲۳ ايلينده سولطان II . مورادا (۱۴۵۱ ـ ۱۴۲۱) خيطاب اولاراق يازيلميشدير و بئش بؤلومدن عيبارتدير . اثرده رشيدالدّينين « ايلليکلر کوٍلّياتي » ، ابن بيبي و رواندينين اثرلرينين ائتگيسي گؤرولور . يازيچي اوغلو علي ، اثريني يازارکن تاريخي اوغوز ريوايتلريندن و اوغوزنامهنين اويغور وئرسيونوندان يارارلانميشدير . ۱۵. جي يوٍز ايل عوْثمانلي يازارلاريندان ماحمود اوغلو حسن باياتلي طرفيندنده اوغوز خاقانلارييلا ايلگيلي بير اثر حاضيرلانميشدير . موٍلّيف اثرينده ، باشقا هئچ بير يئرده راستلانمايان افسانهوي اوغوز خاقانلارينين آدلاريني آچيقلايير . باياتلينين بو اثري ، II . بيازيد دؤنمينين يازارلاريندان محمّد نشري طرفيندن يازيلان « کتاب جهاننما » آدلي اثره قايناق اولموشدور . اثرين بير بؤلومو اوغوز خانا ، اونون سويونا و توٍرکلرين ايسلامي قبول ائتمهسينه ايختيصاص تاپميشدير . ف.آراکا گؤره ، نشري بو اثرين يازيلماسيندا باياتلينين اثريندن ساوايي بير ده « شجرة تراکمه »دن فايدالانميشدير . سلجوقلاخانيندا محصور اولان « کتاب جهاننما »نين يارانماسيندا يازيچي اوغلو علينين اثرينين روْلو بؤيوکدور . نشري ، اثرين يازيلماسيندا اوروج بَييين ، آشيق پاشانين و ديگر موٍلّيفلرين اثرلريندنده فايدالانميشدير .
عوثمانليلار دؤنهنمينده آنادولوداکي اوغوز و توٍرکمن بويلاريآراسيندا دهده قورقود حاقّيندا آنلاتيلان حماسي ريوايتلر چوخ راييج ايدي . دهده قورقود ناغيلينين ايلک وئرسيونلاري اورتا آسيادا اورتاياچيخينجا ، ۱۲ ـ ۱۱ جي يوٍز ايللرده سلجوقلو آخينلارييلا قافقاز ، آذربايجان و آنادولويا ياييلميشدير .
عوثمانلي قايناقلاري ، اورتا و کوٍچوک آسياداکي اوغوز و توٍرکمن بويلاري تاريخينين اؤيرهنيلمهسينه چوخ يارديم ائتمکدهدير . قايناقلاردا ، اونلارين بوي تشکيلاتينا ، آداب و روسومونا ، ائتنيک قونومونا بؤيوک اهميّت گؤستريلميشدير . طبيعي کي ، بورادا عوثمانلي يازارلارينين اثرلرينه قونو توتدوقلاري افسانهوي اوغوز ريوايتلرينه تنقيد گؤزويله باخماديقلاريني و موخاليف نظرلري ديقّته آلماديقلارينيدا بيلديرمهليييک . بو اؤزلليکلر ، يازيچي اوغلو علينين اثرينده ، عوثمانلي خاندانينين گلديگي کايي (= قايي ، اوغوز توٍرکلرينين ۲۴ بويوندان بيري) بويو حاقّيندا آنلاتديغي ريوايتلرده داها چوخ نظري جلب ائدير .
۱۸ ـ ۱۶. جي يوٍز ايللر اورتا آسيا تاريخچيليگي
۱۶. جي يوٍز ايلده اورتا آسيا ، اؤزبک کؤکلو شئيباني خاندانيندان خيوه و بوخارا خانليقلارينين ايدارهسي آلتيندايدي . بو فئودال دؤولتلرين اورتايا چيخيشي ، يئرهل تاريخچيليکده توٍرکجه دانيشان توپلولوقلارا قارشي ايلگينين آرتماسيندا ائتگيلي اولدو . اورگنج حاکيمي علي سولطانين ايدارهسي سيراسيندا (اؤل . ۱۵۶۵) شخصاً اونون امري يؤنونده سالير بابا آدلي بير آدام ۱۵۵۶ ايلينده ، « جامعالتّواريخ »ي فارسجادان ترجوٍمه ائتدي . بئلهليکله توٍرکجه دانيشان يئرهل توپلولوقلارين تاريخي گئچميشي ، دوٍنيا تاريخينين بير پارچاسي اولاراق ايدراک ائديلمهيه باشلاندي . « ايلليکلر کوٍلّياتي » آدلي اثرده توٍرک و موغول ميلّتلرينين ـ بونلار آراسيندا اوغوز وتوٍرکمن بويلاري دا گؤستريلميشدير ـ تاريخي اساس آلينميشدير .
۱۷. جي يوٍز ايلده خيوه تاريخچيسي ابوالقازيبهادورخان (۱۶۶۳ ـ ۱۶۴۶) طرفيندن حاضيرلانان « شجرة ـ تراکمه » غيري ـ موٍستقيم و يا دوغرودان رشيدالدّينين قوللانديغي قايناقلاردان يارارلاناراق يازيلميشدير . ابوالقازي ، اثرين حاضيرلانماسيندا « اوغوزنامه » آدييلا مشهور توٍرکمن بوي ريوايتلريندنده فايدالانميشدير .
ايلک دؤنه ابوالقازي ، توٍرکمن خالق ريوايتلريني توپلاميش ، يازيلي قايناقلاردا يئر آلان بيلگيلرله ده دستکلهيهرک بير آرايا گتيرمهيي تجروٍبه ائلهميشدير . اولايلارا تنقيدله ياناشميشدير . آنجاق ، يازارين يازيلي قايناقلارلا توٍرکمن خالق ريوايتلري آراسيندا ، ترکيب ائتمه بير تجروٍبهسي ساغلاماغا چاليشديغي چوخدا اوغورلو اولماميشدير . ابوالقازينين اثري ، توٍرکمن تاريخي ساحهسينده دوٍنيا تاريخچيليگينه سونولموش اؤزل بير قايناق اولاراق دَيَر قازانميشدير . نهيازيقکي ، ابوالقازينين قوللانديغي « اوغوزنامه »نين يازمالاري گوٍنوموزه قدهر گليب چاتماميشدير . بونا گؤره ده ، بورادا « شجره تراکمه »يي تاريخي بير رهبر اولماقدان داها چوخ ، اوغوز بويلاري حاقّيندا ريوايتلر احتيوا ائدهن بير قايناق اولاراق قوللاناجاغيق .
باتي اوروپا و روسيا تاريخچيليگي
اوغوز و توٍرکمن تاريخييله ايلگيلي اولاراق سادهجه دوغودا يوخ ، بلکه ، ۱۷. جي يوٍز ايلدن باشلاياراق باتي اوروپادا دا آراشديرمالار باشلانميشدير . اوروپالي بيلگينلر آراسيندا بو قونونون ايلک اوزماني (موٍتخصيّص) اولاراق فرانسهلي شرقشوٍناس هئربئلوت قبول ائديلير . « دوغو کيتابخاناسي » آدلي اثرينده يازار ، عرب و فارس قايناقلاريندا گئچن اوغوز و توٍرکمنلرين منشأيي و تاريخييله ايلگيلي نظرلري بيليمسل آنلامدا دهيرلنديرمهيه چاليشميشدي . هئربئلوتدان سونرا اوغوزلارين ائتنيک و سياسي تاريخينه مربوط اولان چاليشمالاري . ۱۸. جي يوٍز ايل مئديئواليست ژ . دو ژون سوٍردورموشدو . اونون « هونلارين ، توٍرکلرين ، موغوللارين عومومي تاريخي » آدلي اثرينده سلجوقلو تاريخينه گئنيش بير يئر آيريلميش ؛ سلجوقلو دؤولتينين دوٍزهلمهسينده ان اؤنملي رولو اوغوز و توٍرکمن بويلارينين اويناديقلاري قئيد ائديلميشدير .
بولشئويک اينقيلابي اؤنجهسي روس تاريخچيليگينده ، اوغوز و توٍرکمن تاريخينين اؤيرهنيلمهسينه ايلک دؤنه ۱۸. جي يوٍز ايلده باشلانميشدير . بو ساحهده ايلک آدديملاري و.ن. تاتيشئو ، آرديندان دا م.ن.کارامزين آتميشديلار . و.ن تاتيشئو ، دوغو اوروپا خالقلاري تاريخينين آراشديريلماسي سيراسيندا اوغوز قونوسوندا دا بير نئچه ايشارهلري اولموشدور . توٍرک ديللرينه ياخيندان واقيف بيري اولان و.ن تاتيشئو ، چاليشمالاريندا گئنلليکله ابوالقازينين اوغوز بويلاري حاقّيندا توپلاديغي مأخذلري قوللانمايي ترجيح بيلميشدي . روس تاريخ عئلمينين آتاسي اولاراق قبول ائديلن م.ن. کارامزينين اثرلرينده ده بو قونولارا ايشيق توتولمايا چاليشيلميشدير . م.ن. کارامزين روسيانين دوغو سرحدلرينده حوٍکوم سوٍرموش توٍرک ـ اوغوز بويلارينين تاريخي اهميّتينه ايشارت ائدهن ايلک آراشديرماچيلارداندير .
سووئت تاريخچيليگينده قونويا مربوط اولان ايلک جيدّي آراشديرمالار ، دابيلو . بارتولدلا بيرليکده باشلايير . بو بؤيوک شرقشوٍناسين اثرلري ، اورتاچاغ توٍرکمن تاريخي ساحهسينده ان ساغلام قايناق هويّتيندهدير . دابيلو . بارتولدون اسکي توٍرکمن تاريخي اوٍزهرينه چاليشماسي بيزيم اوٍچون اؤزل بير قايناقدير . نهيازيقکي ، سووئت ليتئراتورونده ده بللي اولوندوغو کيمي بارتولدون اثرلريندهده بير سيرا اسگيکليکلر واردير . بونلارا باخماياراق بارتولدون اثرلري هرهسي گئرچک بير قايناق اؤزلليگينده چاليشمالار اولوب ، گوٍنوموزه قدهر بيليمسل دهيريندن هئچ بير شئي آزالماميشدير .
سونراکي دؤنم سووئت تاريخچيلري آراسيندا و.آ. قوْرد لئوسکي ، آ.يو. ياکوبووسکي ، س.پ. تولستوف ، ب.ن. زاهودئر و آ.آ روسلياکوفون آدلاريني دييهبيلريک .
خارزم آرکئولوژي و ائتنوقرافي انيستيتوسو (HAEE ) و گوٍنئي توٍرکمنيستان آرکئولوژيک قازي هيأتينين توپلاديغي بيلگيلرده قونوموز آچيسيندان چوخ اؤنمليدير . اؤزلليکله ، HAEE نين قازي راپورلاري سونوجوندا سيردريا نهرينين آشاغي آخيملاريندا اوغوزلارا عاييد اسکي شهر خرابهلري حاقّيندا وئريلن بيلگيلر شاياني ـ تقدير دير .
آراشديرديغيميز قونويا مربوط اولان توٍرکمن تاريخينه دايير موٍنظّم ايمکانات ، آيري بير اؤنم داشييير . بونلار آراسيندا ايلک اولاراق « اوچئرکي / آراشديرمالار » و ايکي جيلدليک « TSSR تاريخي » ني گؤستره بيلريک . بو گئنل مؤحتوالي اثرلرين يايينلانماسي جومهوريّت تاريخچيليگينين اؤيرهنيلمهسينده بؤيوک اؤنمه صاحيبدير . « TSSR تاريخي »نين ايلک جيلدينده توٍرکمنيستانين اسکي و اورتاچاغ تاريخي ساحهسينده اوزون ايللردن بري سوٍردورولن عئلمي آراشديرمالارين سونوجلاري يايينلانميشدي . اثرين ايلگيلي بؤلوم و قيسيملاري ، ۱۳ ـ ۹. جوٍ يوٍز ايللر اوغوز و توٍرکمن تاريخينين سوسيال و اکونوميک جهتلرينه ايشيق توتور .
۱۳ ـ ۹. جوٍ يوٍز ايللر اوغوز و توٍرکمن تاريخينين پروبلئملري
سون اوٍچ يوٍز ايل ظرفينده ، اورتاچاغ اوغوز و توٍرکمن تاريخينين آراشديريلماسيندا باتي اوروپا ، روسيا و يابانجي دوغو اؤلکهلري آراشديرماچيلاري بؤيوک ايرهليلهمهلره ال تاپميشديلار . آنجاق ، اسکيدن بري سوٍردورولن آراشديرمالارا باخماياراق ، هنوز بير سيرا موٍناقيشهلي و آچيقلاما گؤزلهين مسألهلر ده واردير . بو موباحيثهلي مسألهلردن ساوايي ، سلجوقلو دؤولتينين قورولوشو اؤنجهسينده اوغوز بويلارينين اوتوردوقلاري بؤلگهلرين تام اولاراق هانسي جوغرافيايا شاميل اولدوغو مطرح اولور . سووئت و خاريجي تاريخچيليکده قونويا ايليشگين چئشيدلي آراشديرمالار ائديلميشدير . بو آراشديرمالار آراسيندا ، تماماً موٍتناقيض نظرلرين مودافئعلريده اولموشدور . قونويا دايير آراشديرمالار آراسيندا ، اؤنجهليکله خريطه چاليشمالاريني بيلديرمک گرهکير . بو جوٍر آراشديرمالارين باشيندا ايسپونئرمئنکهنين اورتا آسيا و دوغواوروپا تاريخي و جوغرافياسي اوٍزهرينه چاليشماسي گلير . اونون حاضيرلاديغي خريطهلرده آرال اطرافي ، آشاغي پوْووْلژه ، اورال جيواري و خزرين دوغو ساحيلينده يئر آلان گوٍرکن نهرينه قدهر اولان ساحه ، اوغوز ائلي اولاراق گؤستريلميشدي . ايسپونئرمئنکهنين ۱۱ ـ ۱۰ جي يوٍز ايللر موٍسلمان دوٍنياسيني گؤسترهن بير باشقا خريطهسينده اوغوزلارين (اوزلارين) وولقا و اورال نهيرلري آراسيني ، آزاقي ، دوْنون آشاغي آخيملاريني ، خزر دنيزينين دوغو ساحيللريني ، نيسا جيواريني ، ابيورد ، دارقان و قورکنتي توتدوقلاري آنلاشيلير . خاچلي سفرلري سيراسيندا اوروپا و آسيايي گؤسترن بير باشقا خريطهده ايسه ، اوغوزلار ايلک بللي ائتديگيميز بؤلگهلرده گؤستريليرلر . بو دؤنمده قيبچاق ايستيلاسي نتيجهسينده اونلارين جوغرافياسال قونوموندا دا بؤيوک دَييشيکليکلر اولموشدو .
باتي اوروپا تاريخچيلريندن ک.ميللئرين تاريخ و ائتنوقرافيک چاليشماسيدا دهيرلي اثرلر آراسيندادير . اثرينده عرب جوغرافيا خريطهلريني اساس آلان ک.ميللئر ، اورتا آسيا و قازاخيستانداکي اوغوز يئرلهشيم ساحهلرينين خريطهسيني چيخارميشدير . ک.ميللئر بورادا ادريسينين شهر ، چاي ، داغ و دنيزلرينه دايير نقل ائتديگي بيلگيلردن يارارلانميشدير . اثرده ، « نزﻫﺔالمشتاق »دان آلينميش بير سيرا جاليب جوغرافياسال آچيقلامالارا يئر وئريلميشدير . آنجاق يازار ، اورتايا قويدوغو نظر و ايدّيعالاريني ، تاريخسل و آرکئولوژيک بيلگيلر ايشيغيندا ثابيت ائلهيه بيلمهديگينه گؤره ، چوخ واختلار ادريسينين اثرينه موٍتضاد دوٍشهجک آچيقلامالارا دا سبب اولموشدور .
تاريخ و جوغرافي ليتئراتؤرونده اورتاچاغ اوغوز بويلارينين ياييلديقلاري ساحهلر ، موٍختليف شکيللرده گؤستريلميشدير . بونلاردان م.رئينود ، ۱۱ ـ ۹ .جي يوٍز ايللر آراسيندا اوغوزلارين آرال گؤلونون دوغو ، قوزئي و قوزئي باتيسيندا اوتوردوقلاريني سؤيلهيير . رئينودا گؤره ، اوغوز بويلاري ، اورتا آسيانين گئنيش صحرالارينين يعني قارلوقلارين ياشاديغي يئدديسو ايله دوغو اوروپاداکي خزر خاقانليغينين سينيرلاري آراسينداکي بؤلگهلرين سادهجه قوناقلاري قبول ائديلهبيلر . يينه اونا گؤره ، بير قوروپ اوغوز بويلاري ، آزاق جيوارينداکي صحرالارا قدهر گلميشديلر . ۱۱ ـ ۱۰. جي يوٍز ايللر دوغو قايناقلاريندا اوغوز ائلي حاقّيندا يئر آلان بيلگيلر ، و.ف. مينورسکي طرفيندن « حدودالعالم »ين اينگيليزجه ترجوٍمهسينين آچيقلامالار قيسميندا بير آرايا گتيريلميشدير . و.ف. مينورسکي ، سلجوقلو ايمپيراتورلوغونون اورتايا چيخيشيندان اؤنجه اوغوزلارين ، ايرتيشدن وولقا قدهر ، خزر دنيزي ايله ماورأالنّهر آراسيندا قالان بؤلگهلرده اوتوردوقلاريني قئيد ائدير . اوغوزلارين يئرلهشيم ساحهلري آرال جيواري ، قوزئي خزر اطرافي ، اوٍست يورد ، سيردريانين آشاغيلاري و ائمبا نهرينين باتي ياخاسينا قدهر اولان اراضيلري شاميل اولوردو .
اينجهلهديگيميز دؤنمده اوغوزلارين اوتوردوقلاري بؤلگهلرين جوغرافياسال دورومونا مربوط اولان پروبلئملر ، ديگر بير سيرا تاريخچيلرينده علاقهسيني چکميشدي . و.و.قريقوريئو ، دابيلو.بارتولد ، آ.يو. ياکوبووسکي ، س.پ.تولستوو و آ.آ.روسليا کووون چاليشمالاريندا سلجوقلو دؤولتينين قورولوش اؤنجهسينده اوغوزلارين سيردريانين آشاغي و اورتا آخيملاري جيواريندا ، خزر جيواري ، آرال اطرافي و پووولژهنين باتيسي بويونجا اوزانان توپراقلاردا حوٍکوم سوٍردوکلري ذيکر ائديلير . اوغوزلار ، خوراسان و ماورأالنّهر زيراعت ساحهلرييله گوٍرکن چايينين آشاغي آخيملاري اوٍزهرينده اولان چينکنت شهرينه قدهر اوزانان ساحهيه قونشو اولموشدولار . دهئربلوتون آراشديرمالاريندان بري تاريخچيلر ، اورتاچاغ اوغوز و توٍرکمن بويلارينين اطرافي پريشان ائدهن کؤچ فعاليتلرينه ايشاره ائلهميشديلر . و.ف.مينورسکي ، مروزينين اثرينين چاپينا يازديغي آچيقلاماسيندا ، ۱۱ ـ ۹.جي يوٍز ايللر آراسيندا دالقالانان اوغوز کؤچلرينه ايليشگين گئنيش بيلگيلر وئرميشدير . اوغوز و توٍرکمن کؤچلرينين سببلري آراسيندا قيبچاق باسقيسي و سلجوقلو حرکتلري گؤستريلير . ۱۱. جي يوٍز ايلده سيردريا و آرال چئورهسينده ساکين اولان اوغوز بويلاري ، دوغودان گلن قيبچاق تضييقي (باسقيسي) سونوجوندا يوردلاريني ترک ائتمک مجبوريّتينده قالميشديلار . اي.مارکو آرت ، کومانلار (=قيبپچاقلار) اوٍزهرينه آراشديرمالاريندا ، باشقا تاريخچيلردن فرقلي اولاراق ، قيپچاق ـ اوغوز ووروشمالارينا ايشارت ائدهرک ، بو ساواشلار سونوجوندا اوغوزلارين گوٍنئي روس بوزقيرلاريندان گئچهرک بالکانلارا سيغينديقلاريني وورقولايير . اي.مارکوآرت ، بو کؤچلرين سببلريني قيپچاقلارين قوزئي چيندن دوغو اوروپايا قدهر يئتيشن حرکتلرينده آختارماقلا موٍستدلّ بير قرارا گلميشدير . آنجاق ، اي.مارکو آرت ، اوغوز صحراسي آدينين ۱۳. جوٍ يوٍز ايلده دشتي ـ قيپچاق اولاراق دَييشديگيني دوٍشونمکله ايشتيباه ائتميشدير . او حالدا کي ، دابيلو. بارتولد بو دَييشيکليگين داها ۱۱. جي يوٍز ايلده گئرچکلشديگيني ايثبات ائتميشدير .
سووئت و يابانجي تاريخچيليکده ، ۱۱. جي يوٍز ايلين اورتالاريندا اوٍز وئرن قيپچاق ايستيلاسي سونراسيندا ، اورتا آسيا اوغوز بويلارينين تاريخي چوخ آز تدقيق ائديلميشدي . سادهجه ، بير سيرا چاليشمالاردا اونلارين اوتوردوغو بؤلگهلرين آدينين دَييشديگينه و گئرچک آدلارينين تثبيتينه ايلگي گؤستريلميشدي . بونلار آراسيندا ت.بانقو اوغلونون اوغوزلار اوٍزهرينه اؤزل چاليشماسي داها جاذيبدير . ت.بانقو اوغلونا گؤره ، ۱۰. جو يوٍز ايلده اوغوز بويلاري سيردريا ، اوٍست يورد ، ايرتيش و وولقا آراسيندا قالان بؤلگهلرده اوتوروردولار . ۱۱. جي يوٍز ايلين ايلک ياريسيندا ايسه قيپچاقلار ، اوغوزلاري باتي آرال جيوارينا گئتمهيه مجبور ائتميشايميشلر . بعضي اوغوز قوروپلاري دا بالخاش ايله آرال ساحيللرينده ساريسويا ، سيردريانين اورتا آخيملارينا و قاراتاوداغي اتکلرينه چکيلميشدير . ۱۱. جي يوٍز ايلين ايکينجي ياريسيندا « اوغوز ائلي » اولاراق تعريف ائديلن بؤلگه ، سيردريا چايي چئورهسيني شاميل اولوردو .
۱۳ ـ ۹. جوٍ يوٍز ايللر آراسيندا اوغوز بويلارينين اوتوردوقلاري جوغرافيايا دايير حلّ ائديلمهميش مسألهلرين ساييسي چوخ چوخدور . مووجود تاريخ و جوغرافيا قايناقلاريندا ، اوغوزلارين سلجوقلو و قيپچاق کؤچلري اؤنجهسيندهکي ان ياخشي و بؤيوک بؤلگهلرييله ايلگيلي صحيح بيلگيلر واردير . چاليشمالاردا گؤرولن ان بؤيوک اسگيکليک ايسه ، توٍرکمن قوروپلارينين اوغوز ائليندهکي نوفوسو حاقّيندا بيلگيلرين يئر آلماسيدير . تاريخچيلرين چوخو ، سادهجه ادريسينين وئرديگي جوغرافياسال بيلگيلره داياناراق ، اوغوز جوغرافياسيني آچيقلامايا ايقدام ائتميشديلر . او ايسه ، « نزﻫﺔالمشتاق »ين اينجهلهمهسي سونوجوندا ۱۰. جوٍ يوٍز ايلده اوغوز کؤچريلرينين بالخاش جيواريندان دوغو اورال بؤلگهسينه قدهر ياييلديقلاريني گؤروروک . اوغوزلاري ۱۰ . جوٍ يوٍز ايلده ساريسو نهري حوضهسي ايله اولوتاو داغي اتکلرينه محدود توتماق ، چوخ موباحيثهلي بير قونودور . آنلاشيلان ، بورايا قيماقلارلا ياخشي گئچينن کوٍچوک بير اوغوز قوروپو کؤچ ائتميشدير . آرکئولوژيک آراشديرمالار ، مرکزي قازاخيستانين صحرا کمربندينده اله گئچيريلن ۱۳ ـ ۹. جوٍ يوٍز ايللره عاييد هئيکللرين قيماق و قيپچاق بويلارينا مخصوص اولدوغونو گؤسترير .
اوغوز و توٍرکمنلرين توپلومسال دوٍزهنينه دايير پروبلئملر
اهميّتلي سورونلار آراسيندا ، ۱۳ ـ ۹. جوٍ يوٍز ايللر اوغوز و توٍرکمن بويلاريندا حئيوانچيليق و توپلومسال دوٍزهنه مربوط اولان مسألهلرين حلّ ائتمهسيده اؤنملي بير يئر توتماقدادير . اوروپالي شرقشوٍناسلار ، اوغوز و توٍرکمنلرين سوسيو ـ اکونوميک تاريخيني آراشديرمايا چوخ آز توجّوه ائلهييبلر . قونونون بيليمسل يؤندن آراشديريلماسيندا سووئت تاريخچيلري ده داها جيدّي ايشلهميشديلر . و.آ. قوردلئوسکي ، آ.يو.ياکوبووسکي ، آ.آ.روسلياکوو ، ۱۱ ـ ۹.جي يوٍز ايللرده اوغوز و توٍرکمن بويلارينين آنامشغوليّتلرينين کؤچري حئيوانچيليق اولدوغونو وورقولاييرلار . س.پ.تولستوو ، سيردريا و آرال جيوارينداکي بؤلگهده اوتوران اوغوز قوروپلارينين حئيوانچيليغا باخمالارينين آلتيني ايمضالاييرلار . اوغوز بويلاري ، حئيوانچيليقدان ساوايي زيراعت ، باليقچيليق ، ال صنعتلري و تيجارتلهده ايلگيلنميشديلر . س.پ.تولستوو ، دابيلو. بارتولد و آ.يو.ياکوبووسکينين نظرلرينه قارشيليق ، ۱۰. جوٍ يوٍز ايل و ۱۱. جي يوٍز ايل باشلاريندا سيردريا بؤلگهسي شهر نوفوسونون اؤنملي بير قيسمينين اوغوزلاردان تشکيل تاپماسيني آچيقلايير . اونا گؤره ، يئنگيکنت ، جند و ديگر شهرلرين اهاليسيني « موٍسلمان » تجمّوعاتي دئييل ، يئرهل اوغوز توپلومو اولوشدوروردو .
سووئت تاريخچيلرينه گؤره ، ۱۳ ـ ۹. جوٍ يوٍز ايللرده اوغوز بويلاري قبيله ـ بوي دوٍزهنينه اويغون اولاراق تشکيل تاپميشديلار و بو توپلومسال تشکيلاتلانما بيچيمي ، موٍحتوالي اولاراق کلاسيک بير اؤزلليک داشيييردي . ۱۰. جوٍ يوٍز ايل اوغوز بويلاري آراسيندا توپلومسال ايليشگيلرين اينکيشاف ائتديگينه ايلک ديقّت وئرن و.آ.قوردلئوسکي اولموشدور . آ.يو. ياکوبووسکي ، ۱۱ ـ ۱۰.جي يوٍز ايللرده اوغوز و توٍرکمن بويلارينين ، اينکيشاف حاليندا اولان ايلکل توپلومسال دوٍزهنينين ايلک مرحلهلرينده اولدوقلاريني بللي ائدير . س.پ.تولستووون آچيقلاماسينا گؤره ، اوغوزلار آراسيندا بؤيوک حئيوان سوٍرولري اولان وارليقلي بيلر واريدي . آ.آ. روسلياکوو ، اوغوز بوي قورقوسوندا آتا ارکيل سوي زنجيرينين سوٍرعتله آرادان گئتمهسيني و بونون يئرينه فئودال قورقونون ايجاد اولدوغونو بيلديرير . اوغوز و توٍرکمن آريستوکراسيسي ، زامان بويو ، بويلارين موٍشترک ساحه ساييلان مرتع و سو قايناقلاري اوزهرينده حاق ايدّيعا ائتمهيه باشلاميشدي . زنگينلشن اوغوز بيلري ، تدريجي صورتده کوٍچوک حئيوان سوٍرولرينه صاحيب آزاد اينسانلاري ايطاعت آلتينا آلديلار .
ترتيب ائديلن چاليشمالار , سؤزونو ائتديگيميز دؤنمده اوغوز و توٍرکمن توپلولوقلاري آراسينداکي توپلومسال قورقونون تدقيقينه اؤنملي يارديملار ساغلاماقدادير . آنجاق مووجود ليتئراتورده ، بويلار آراسينداکي توپلومسال قونوما ايليشگين هئچ بير بيلگي يوخدور . ان اؤنملي سورغولارين باشيندا ايسه ، اوغوز بويلاري آراسيندا فئودال سيستئمين ايلکل آنلاييشيمي يوخسا ايلکل فئودال توپلوم دوٍزهنيمي راييج ايدي (؟) سورغوسو گلير . سووئت تاريخچيلرينين آراشديرمايا ياناشماديقلاري باشقا بير قونو ايسه ،۱۳ ـ ۹. جوٍ يوٍز ايللر آراسيندا اوغوز و توٍرکمن توپلونون سويه و درجه دوٍزهنينده اورتايا چيخان دَييشيملر ، توپلوم دوٍزهنينين تحرّوک عاميلي و ايلکهلري کيمي مسألهلردير . موباحيثه يارادان قونولاردان بيري ده ، اوغوز يابقولارينا عاييد سيردريانين آشاغي آخيملاريندا يئر آلان شهر توپلوملارينين هانسي ائتنيک اؤزلليکلر داشيديغيدير . مسکون ياشام طرزيني منيمسهميش اوغوز قوروپلارينين اولدوغونا دايير نظرلر ، عرب جوغرافياچيلاري طرفيندن تأييد اولونمور .
سيردريا اوغوز دؤولتينين تشکّوٍلو سورونو
اورتا آسيا اوغوز بويلارينين تاريخينده سيردريا يابقو دؤولتينين تشکّولو اؤنملي بير يئر توتور . آنجاق ، بو قونودا هم يورد ايچي ، همده يورد ائشيگي تاريخچيليکده ترتيب ائديلن آراشديرما ساييسي ، بير الين بارماقلاري قدهر بئله دئييلدير . اورتاچاغ اوغوز بويلارينين بير دؤولت دوٍزهنينده تشکيلاتلانماسينا دايير قونونون اوٍزهرينده اؤنه چيخان پروبلئملرين اؤنملي بير قيسمي ، سووئت تاريخچيلرينين آراشديرمالاري سونوجوندا برطرف ائديلميش کيميدير . دابليو. بارتولدون آراشديرمالاريندا ، هله ۱۰. جوٍ يوٍز ايلده سيردريانين آشاغي آخيملاريندا اوغوزلارين سياسيبير گوٍج دؤورهسينده ييغيشمالارينا ايشارت ائديلميشدير . اونا گؤره ، اوغوز يابقولاري قيشي يئنگيکنت گئچيريرديلر . آمّا بو يابقولارين حاکيميتي کافي درجهده گوٍجلو دئييلدي و ساغلام بير تمله اوتوردولماميشدي .
تاريخ ليتئراتؤرونده قونايا ايليشگين بير نظرده وار . بو نظره گؤره اوغوزلارين دؤولتي اولماميشدي . بو نظرين مودافئعلرينين آراسيندا يئر آلان آ.يو. ياکوبووسکييه گؤره سيردريا يابقولارينين اوغوز بويلاري اوٍزهرينده گئرچک آنلامدا هئچ بير ايقتيداردان بحث ائديله بيلمز . ۱۰. جوٍ يوٍز ايلده ضعيف اوغوز گوٍجونون ان اؤنملي اؤزلليگي ، بويلار آراسيندا بير ايتّيفاقين يوخلوغودور . آ.يو. ياکوبووسکي ، سلجوقلو ايمپيراتورلوغوندان اؤنجه اوغوز بويلاري آرسينداکي سياسي تشکيلاتينين تملي اولاراق هر بويون اؤز بَييي طرفيندن ايداره اولونماسينا مربوط اولان دوٍشونجهيه تأييد ائدير . اورتاچاغ اوغوز دؤولتينين وارليغينا ايليشگين پروبلئملر ، س.پ.تولستوو و آ.آ. روسلياکوون آراشديرمالاريندا مطرح اولموشدو . س.پ.تولستوو ، ۱۰. جوٍ يوٍز ايلده اوغوزلارين اؤز ايلکل دؤولتلريني قوردوقلاريني بيلديرير . اوغوز دؤولتي ، ۸ . جي يوٍز ايلده آرادان گئدهن گؤکتوٍرک خاقانليغينين قالينتيسيدير . اوغوز بويلارينين سياسال بيرلشيمينده داخيلي توپلومسال و اکونوميک عاميللرده اؤنملي رول اويناميشدي . گوٍنلوک حاياتين ان بؤيوک قايناغيني تشکيل ائدهن حئيوانچيليغين ، تيجاري آنلامدا اينکيشاف ائتمهسي بوزقير آريستوکراسيسينين دوٍزهلمهسيني ساغلادي . زنگين اوغوز بيلري ، حئيوانچيليغي اؤز معاشلارينين قايناغي اولاراق گؤردوگو اوٍچون اوغوز اينسانلاري ايله سيردريا شهرلرينده اوتوران توپلومو اؤز ايدارهلري آلتينا آلديلار . فئودال ايليشگيلر زهرينين ياييلماسي اؤنجهسينده اوغوز دؤولتينين ان پارلاق دؤنمي ، ۱۰. جوٍ يوٍز ايلين ايکينجي ياريسي اولاراق گؤستريلير . بو تاريخلرده سيردريا يابقولارينين حاکميّت بؤلگهسي ، گوٍنئي دوغودا اينديکي جامبول و تاشکنت ويلايتلرينه ، گوٍنئيده کوواندريا ايله جاندريا حوضهلرينه ، قوزئيده ساريسو ، جئلقارا و ايرقيزا ، باتيدا ايسه اوٍستيوردون يوخاريسيندا اولان اورالداغي اتکلرينه قدهر اولاشيردي .
آ.آ. روسليا کوو , اوغوز بويلارينين ۱۰. جوٍ يوٍز ايلده فئودالي شکيلده اولمايان بير دؤولت چرچيوهسينده بيرلشديگيني دوٍشونور . سيردريا يابقو دؤولتي ، اوغوز بيلرينين سياسال تشکيلاتييلا باغيمسيز بويلارين و آزاد کيمسهلرين بير آريا توپلانماسييلا اولوشموشدور . ۱۰.جوٍ يوٍز ايلين سونويلا ۱۱. جي يوٍز ايلين باشلاريندا دؤولت ايچينده ايقتيداري اللرينه سالان يئنگيکند حاکيملري ايله کؤچري قوروپلاري اؤز سياسي ائتگيسي آلتيندا توتان وارليقلي بوي بيلري آراسيندا پوليتيک بير آنلاشمازليق آريا گلميشدي . سيردريا يابقولارينا قارشي عوٍصيان ائدهنلر ، سلجوقلولارين آتالاري اوغوز قينيک(= قينيق) بويونون اؤنده گلنلرييدي .
اورتاچاغداکي اورتا آسيا اوغوز بويلارينين سياسال قونومونا مربوط اولان پروبلئملر قونوسوندا او. پريستاکين دا بير مقالهسي واردير . اونا گؤره ، سيردريا يابقو دؤولتينين ييخيلماسيندا ، ايچريدهکي سياسي فاکتورلار عاميل اولموشدو ، پريستاک همده ، اوغوز دؤولتينين تشکّولو ايله باتي گؤکتوٍرک خاقانليغينين ديزه چؤکوشو آراسيندا بير باغلانتي آختارير . پريستاکا گؤره ، ۷۶۶ ايلي حودودينده سيردريا بؤلگهسيني اله گئچيرهن اوغوزلار ، اورتا آسياداکي اؤز دؤولتلرينين تمللريني قورموشدولار . پريستاک ، اوغوز دؤولتينين مرکزي بؤلگهسيني سيردريا و آرال يان ـ يؤرهسيني توتان بوزقيرلار اولدوغونو دوٍشونور . دؤولتين باتي سينيرلاري ايله ، خزر خاقانليغي ايله محدود اولوردو . خزر و اوغوز دؤولتلري آراسينداکي سينيري ، ائمبا نهري بيلينديريردي . اوغوزلارين قوزئي قونشولاري قيماقلار ، گوٍنئي قونشولاري ايسه خارزم ايله ماورأ النّهر سامانيلر دؤولتيايدي . اوغوز دؤولتينين سينيرلاري ، دوغودا اوترار و تارازا قدهر اوزانيردي . سيردريا يابقولارينين ائتگين اولدوغو توپراقلارين چئورهسي ، ۶۰۰ ايله ۸۰۰ کيلومئتير اولاراق حساب ائديليردي . بو رقم ، بيرينجي دوٍنيا ساواشي اؤنجهسينده آلمانيانين تامامي قدهر ايدي .
چاغداش تاريخچيليکده ، ۱۱ ـ ۱۰. جي يوٍز ايل اوغوز بويلارينين دؤولت دوٍزهلتمه مسألهسييله
ايلگيلي پروبلئملرين آرادان گؤتورولمهسينده ايکي موٍتقابيل نظر مووجوددور . بير قيسيم آراشديرماجيلارا گؤره ، سلجوقلو ايمپيراتورلوغونا قدهر اوغوزلارين اؤزلرينه خاصّ بير دؤولتي اولماميشدير . گئري قالان داها بؤيوک بير تاريخچي قوروپو ايسه ، بئله بير دؤولتين سيردريا و آرال چئورهسينده وار اولوغونو قبول ائديرلر . منفي دوٍشونجهلره اوغرايانلار ، ۱۱ ـ ۱۰. جي يوٍز ايل باشلاريندا اوغوزلار آراسيندا خان و خاقان کيمي يوٍکسک عونوانلارين اولماديغيني بللي ائديرلر . بيزجه بو نظر ، ساغلام بير دليل اولاراق قبول ائديله بيلمز . چوٍنکو اورتاچاغ توٍرک حوٍکومدارلاري چئشيدلي عونوان و آدلار داشيميشديلار . عونوانلار آراسينداکي درجه فرقي ، آتا ارکيل فئودال سيلسيله ـ مراتيب دوٍزهنينين اينکيشافينا گوٍواه دير . ۱۱ ـ ۱۰. جي يوٍز ايللرده اوغوز بويلاري آراسينداکي دؤيوشلرين و گوٍجلو بوي بيلرينين وارليغي بو منفي دوٍشونجهلري برطرف ائتمکدهدير . بؤيوک و ائتگيلي بوي بيلري ، اورتاچاغ کؤچري دؤولتلري اوٍزهرينده هرزامان سؤز صاحيبي اولموشدولار . سايي باخيميندان حئيوان سوٍرولرينين چوخالماسي ، چوخ واختلار بوزقيردا فلاکتلره يول آچيردي . کؤچري بوي بيلرينين ايتّيفاقي سونوجوندا ايجاد اولان عسگري قوروم و بوي شجره سيستئمي ، دؤولت تشکّولونون ايلک مرحلهسينده ائتگيلي اولموشدور .
بورادا آچيقلامايا قابيل بير باشقا خوصوص ، باتي گؤکتوٍرک خاقانليغينين چؤکوشونون بيلافاصيله سونراسيندا ، يعني ۸ . جي يوٍز ايلده ، آرال ساحيل بؤلگهسي و قوزئيخزر چئورهسينده دوٍزهلن يابقو دؤولتينين قورولوشويلا ايلگيلي موباحيثهلي پروبلئمدير . مووجود قايناقلاردا ، اورتا آسيا اوغوز بويلاري تاريخينده حاديث اولان اولايلارين کسگين تاريخيني بللي ائدهن کافي درجهده بيلگيلر يوخدور . اؤنجهکي و داها دوغرو بيلگيلره گؤره اوغوز يابقو دؤولتي ، ۹. جوٍ يوٍز ايلين سونويلا ۱۰. جوٍ يوٍز ايلين باشلاريندا قورولموشدور . سيردريا اوغوز دؤولتينين اولاشديغي سينيرلارين ، ان پارلاق دؤنم اولاراق گؤستريلن ۸ . جي يوٍز ايلين سونويلا ۱۰. جو يوٍز ايلين باشلاريندا قورولموشدور . سيردريا اوغوز دؤولتينين اولاشديغي سينيرلارين ، ان پارلاق دؤنم اولاراق گؤستريلن ۸ . جي يوٍز ايلين ايکينجي ياريسينا تقابول ائتمهسي ايمکانسيزدير .
تاريخ ليتئراتورونده ، ۱۱ ـ ۹. جي يوٍز ايللر آراسيندا اوغوز دؤولتينين قورقوسونا و توپلومسال قونومونا ايليشگين هئچ بير بيلگي يوخدور . بو ساحهده ايکي نظر ايرهلي سوٍرولموشدور . ايلکي ، اوغوز دؤولتينين فئودالليقدان آيري بير اؤزلليکده اولدوغو ؛ ايکينجيسي ايسه ، ايلکل فئودال دئييلهبيلهجک بير قورقويا صاحيب اولدوغودور . سيردريا يابقو دؤولتي اوٍزهرينده نظر فرقليليکلرينين سببي , چکيلن قايناق سيخينتيلاريدير . آنجاق بو مسألهنين حلّ ائتمهسي اوٍچون مووجود قايناقلاردا يئر آلان بيلگيلرله اورتاچاغ اثرلري وتاريخي ريوايتلر آراسيندا موقاييسهلي بير آناليز ترتيب وئريليرسه , اوغوز دؤولتينين فئودال دؤنم اؤنجهسي قورقودان تدريجاً ايلکل فئودال قورقويا گئچديگي گؤرولهجکدير .
بيرينجي بؤلوم
اوغوز ائلينين ۱۱ ـ ۱۰ . جي يوٍز ايللر تاريخي ـ جوغرافيايي اؤزلليکلري
سلجوقلو ايمپيراتورلوغو قورولوشو اؤنجهسينده قالاباليق اوغوز بويلارينين اوتوردوقلاري جوغرافيا , تاريخ آراشديرمالاريندا
ان آز ايلگي گؤرهن قونولارين باشيندا گلير . بونون باشليجا ندني , اورتاچاغ قايناقلاريندا اوغوز ائلي حاقّيندا وئريلن بيلگيلرين تيکه ـ پارچا اولماسيدير . بو قايناقلار آراسيندا بير تک ادريسينين اوغوز ائلي حاقّيندا جوغرافياسال چاليشمالاري موٍنظّمدير . عوضينه ادريسينين اثريني تحليل ائتمک چوخ چوخ چتيندير . اثردهکي بيلگيلرين آنلاشيلماسي اوٍچون آنالوژيک مئتوددان فايدالانماق صورتييله ياپيلاجاق ياخشي بير آناليزه و سنتئزه احتياج دويولور . بو يؤنده حرکت ائدهرک ، ادريسينين سوندوغو بيلگيلري ، باشقا اورتاچاغ يازارلارينين اوغوز ائلي ايله ايلگيلي نقل ائتديکلري بيلگيلرله موقاييسه ائدهجهييک .
آراشديرديغيميز اثرلردن « کتاب روجار » , موٍستقيم ويا غير ـ موٍستقيم ادريسينين اثرلرينده يئر آلان بيلگيلرله بنزرليک ايحتيوا ائدير . بو , بيزيم , ادريسينين اوغوز ائلي حاقيندا وئرديگي بيلگيلر ايشيغيندا تفصيل ائده بيلمهگيميزه و کسگين بيلگييه التاپماميزي ساغلايير . داها آيرينتيلي تنقيد و تحقيق اوٍچون اورتا آسيا ، پووولژه و گوٍنئي اورالين تاريخي و فيزيکي دورومونا ايليشگين جوغرافيا متنلرينه باش ووراجاغيق . بو آماجلا , ادريسينين دوٍزهنلهديگي جوغرافيايي آدلار تابلوسوندا يئر آلان بؤلگه و يئر آدلاريني چاغداش جوغرافيا مأخذلري ايشيغيندا بير به بير قارشيلاشديرماق گرکلي اولاجاقدير . بئلهبير اوسلوب ايرهلي توتماقدا « نزﻫﺔالمشتاق » و باشقا اورتاچاغ يازارلارينين اثرلريندهکي خريطه بيلگيلرينين ساغلاياجاغي دستکلريده وورقولاماق گرهکير . « کتاب روجار »دا يئر آلان بيلگيلرله خريطه بيلگيلري آراسيندا قارشيميزا چيخابيلهجک تضادلاري ، داها مؤعتبر قايناقلار يولداشليغيندا آرادان آپارماغا چاليشاجاغيق . اورتايا چيخاجاق قارشيلاشديرمالاردا اولويّت ترتيبي ايله ادريسينين خريطه چاليشمالاري آراسيندا يئر آلان و ۱۱۵۴ ايلينده حاضيرلاديغي آنلاشيلان اطلسينين تانيناجاغينيدا بيلديريک . بو اطلسلرده وئريلن بيلگيلرين اعتيباري ، « نزﻫﺔالمشتاق » آدلي اثره باغليدير . ادريسينين اثرينين متن تفسيري اوٍچون اساس آلينماسي لازيم گلن تمل مئتوديک ايلکلهلر سيخجا بونلاردان عيبارتدير .
ادريسييه گؤره اوغوز ائلي
ادريسي ، بئشينجي ايقليمين سککيزينجي تقسيميني آنلادارکن ، بورانين اوغوزلارا عاييد توپراقلار اولدوغونو تصريح ائدير . اونا گؤره ، اوغوز بويلاري ، دئمک او دؤنمده خارزم ويا جند گؤلو دئييلن آرال گؤلو اطرافيندا اوتوروردولار . « نزﻫﺔالمشتاق »دا بو گؤلون اطرافيندا داغلارين يئر آلديغي بللي ائديلير . بو بيلگيدن يولا چيخاراق ، آ . ژوبئرت و س.ل. وولين ، مذکور داغين جافراقون اولدوغو قناعتينه گلميشديلر . او ايسه ، بيزيم يارارلانديغيميز « کتاب روجار » يازمالاريندا آدي گئچن داغين چاقرااوغوز و يا جاقرااوغوز اولدوغو آنلاشيلير .
« نزﻫﺔالمشتاق »دا چاقرااوغوز داغي اتکلرينده « سويون بوز باغلاياراق بوٍتون ياي دوندوغو » يازيلميشدير . ادريسينين ديله گتيرديگي بو خوصوص ، ابن حوقلين نقل ائتديکلرينين عئينيسيدير . اؤته ياندان استخرينين اثريندهده چاقرااوغوز اتکلرينده اولان سويون قيشدا دوندوغو و بوزلارين يايا قدهر قالديغي عيبارتي يئر آلير . وئريلن بيلگيلرين آراشديرماسي سونوجوندا ، منظورو بورادا قميشليکله اؤتورلو گؤل و يا باتلاغين اولدوغو آنلاشيلير . گئرچکدن ، استخري و ابن حوقل ، چاقرااوغوز اتکلرينين قميشليکلرله باسيلي اولدوغونا ديقّت چکيرلر . وئريلن بيلگيلره علاوه اولاراق ، ابنالويردينين کاييناتين آسترونوميک قورقوسونو مطرح ائدهن اثرينده ، ايلگينچ بيلگيلره يئر وئريلميشدير . يازار ، خارزم گؤلونو آنلاديرکن ، گؤلون ساحيلينده چاقرااوغوز آدي وئريلن داغين اولدوغونو بيلديرير . اونا گؤره ، داغ اتکلريندهکي سو قيشدا دونور و بؤلگه خالقي بورادان دوز چيخاريردي .
چاقرااوغوز و سولطان اووئيس داغلاري
ادريسي و عربجه يازان باشقا جوغرافياچيلار , چاقرااوغوزون خارزم گؤلو جيواريندا اولدوغو خوصوصوندا موٍتّفيقديرلر . استخري و ابن حوقلين بيلگيلري ، بو داغين اتکلرينده قميشليکله باسيلي بير باتلاق و يا گؤلون اولدوغونو تأييد ائدير . ابنالويردينين سوندوغو بيلگيلر ايشيغيندا ، چاقرااوغوز اتکلرينده بؤيوک دوز گؤلونون اولدوغو نظري دوغرولايير . عرض اولونان بوٍتون بو بيلگيلر ، ادريسينين آراشديرديغيميز اثرينين تحليل ائديلمهسينده بؤيوک اؤنم داشييير .
اينديده آرال گؤلو چئورهسينده بوْل ميقداردا قميشليکلرله باسيلي گؤللر واردير . بونلارين بير چوخدندان يوٍکسک نيسبتده دوز چيخاريلير . داها بؤيوک دوز ياتاقلاري آرال گؤلونون قوزئي دوغو ساحيلينده يئر آلير : جوانتوٍبه ، ساپاق ، چاميشکول ، جاقسيقيليچ و جامانقيليچ .
گؤل و چوراق ( لم يزرع ) اراضيلرين بؤيوک بؤلومو ، آرال گؤلونون گوٍنئي دوغو ياخاسيندا يئر آلير . اوٍست يوردون دوغو و داغ اتکلري ياخاسيندا دنيز سويو سويهسيندن آشاغيدا اولان چوخ ساييدا چوخورلار آمودريانين چيخينتيلاريني انگللهيير . چوخورلوغون قوزئيينده آرال ، دوغوسوندا سولطان اووئيس اتکلرييله قيزيلقوم صحراسي ، گوٍنئيده قاراقوم تپهلري يئر آلير . اووا ، باتيدا اورتا چاغين اوجسوز ـ بوجاقسيز بؤيوک ساريقميش گؤلونه اولاشاراق اينديکي ساريقميش چوخورونا آچيلير . گؤل و دوز باتلاقلاري ، هاردانسا آرالين ان گوٍنئي ساحيليندن باشلاياراق بير زنجير حالينده سيرالانميشدير . بونلارين ان بؤيوگو اولان ايلقينشور ، سولاريني موٍرتّباً ساريقميش گؤلونه اينتيقال وئرير . ايلقينشور ياخينيندا اولان ساريقميش گؤلو ، برک و يئمکلرده قوللانيمايا موساعيد دوزويلا مشهور دور . آرالين گوٍنئي ساحيلي آچيقلاريندا و اوٍست يوردون دوغو اوجو سيراسيندا آشاباش دوز گؤلو يئر آلير . يئرلي خالق ، کئيفيّت باخيميندان خارزم حوضهسينين ان ياخشي دوزونون بو گؤلده اولدوغونو سؤيلهيير . يايدا گؤل سولاري قورويور و اورتا قيسيملاريندا آنجاق يئمکلرده قوللانيلير برک دوز لايهسي آچيغا چيخير .
قميشلرله باسيلميش دوزلو و دوزسوز گؤللره ، آمودريانين آشاغي آخيملاري بويونجا دا راستلانيلير . قميشليک مئشهلرينين آرتماسييلا باتلاق ساحهسي قوزئيه ، بؤرلوتاو بئلينه قدهر ياييلميشدير . بو قميش مئشهلري ساحهسينده چوخ ساييدا وحشي دوغوز و جناوارلار ياشاييرلار . سولطانيوٍز سيراداغلارينين باتي ياخاسينين اوج نوقطهسينده بؤيوک بير گؤل چوخورو واردير . آنلاشيلاجاغي کيمي ، تدقيق ائتديگيميز قايناقلاردا آدي گئچن گؤلون بونلاردان بيري اولماسي گرهکير .
« کتاب روجار » يازمالاريندا چاقرااوغوز داغلارينين اولدوغو يئر ، کسگين اولاراق بللي ائديلمهميشدير . بو جوٍر بير آچيقلامايا ادريسينين اثرينده راست گلمک اولار . ادريسييه گؤره , داغين باتي قولو ، آرال گؤلونون گوٍنئي دوغوسونا تقابول ائدير . وئريلن خريطه بيلگيلري ، « نزﻫﺔالمشتاق » يازماسينداکي بيلگيلرله موطابيقت ائلهيير . بورادا ، چاقرااوغوز داغلاري ، خارزم گؤلو ساحيلينده گؤستريلير . بوٍتون بونلاري گؤز اؤنونه آلاراق ، ادريسينين خريطهسينده گؤستريلن داغين باتي اوجلارينا ايليشگين بيلگيلره اينانماق اوٍچون ايستيدلاللاريميز واردير . ادريسينين خريطه بيلگيسينه صاديق قاليرساق ، چاقرااوغوز داغلاريني آمودريانين آشاغي آخيمي بويلاريندا آختارماق گرهکهجکدير .
ايندي ده ، آرالين گوٍنئي دوغوسوندان باشلاياراق تپهلر وسيرا داغلار باشلاماقدا و قيزيلقوم صحراسينين درينليکلرينه دوغرو اوزانماقدادير . بو داغلار و تپهلر آراسيندا يوٍکسکليگي ۴۸۵ . مئتير اولان سولطان اووئيس سيلسيلهلري تئز سئچيلير . بو داغين ان اؤنملي يوٍکسک نوقطهلري باتيدا جوميرتاو و طاقِ ـ آتش دير . سولطان اووئيس داغي ، آمودريايا شئيخ جليل و قويانجيق يوٍکسکليکلريني آشاراق يئتيشير . سولطان اووئيس داغينين دوغوسونا قيزيلقوم صحراسي اوٍزهريندن اوزانماقدا اولان داغينيق تپهلر ( آياز قالا ، جانباز قالا ، کؤکچه و باشقالاري ) ژئولوژيک سيرانيشلاري باخيمدان اساساً بير تک خط اوٍزهريندن نوراتاو و قاراتاو داغلاريني آشيب تيئن ـ شان يوٍکسک داغ سيلسيلهلرينه موٍلحق اولور . اگر ، هنوز ادريسينين بيلگيلرينين طرفداري اولورساق ، چاقرااوغوز داغلاريني سولطان اووئيس داغي اولاراق دوٍشونمهميز گرهکهجکدير . بو نظري دستکلهين بير گئرچک داها وار : ۱۶ ـ ۱۴ . جي يوٍز ايللره عاييد قايناقلاردا سولطان اووئيس داغي ، چاقرا آديني داشيييردي . شهابالدّين عمري ، چاقرا داغلاريني آرال گؤلونون اورتاسينا ، جورجاني ايسه خارزم گؤلو ساحيلينه اوتوردور . بو داغا مربوط اولان بير باشقا ايلگينچ معلوماتا ۱۶ . جي يوز ايله عاييد « ديکوونيکي ايستوريا » آدلي اثرده راست گليريک . اثرين يازارينا گؤره ، چاقرا داغلاري جئيهون ايله خارزم بؤلگهسينده يئر آلير . اونون آنلاتديغينا باخيليرسا ، آمودريادان چينه قدهر اوزانان بو بؤيوک داغ سيلسيلهسي دوغو توٍرکيستاندا اولماليدير . چاقرا داغلاري حاقّيندا عئيني نووعده بير باشقا بيلگي ، ميرخوندون جوغرافيا اثرينين ذئيليندهدير . « روحنهالصّفا » دا بئله يازيلير : « چاقرا داغلاري خارزمين جئيهون سينيرلاريندادير . جئيهونون سولاري بورادان گئچرکن بير چوخ يئرده بو داغ قوللاري طرفيندن انگللهنير . بو داغلار چين دؤولتينين سينيرلارينا قدهر اوزانان بؤيوک بير داغدير . » . خيوه تاريخچيسي « بياني » ده اثرينده بو داغلا ايلگيلي بيلگيلر وئرميشدير . يا.ق. قولياموو ، بيانينين بيلگيلريني اساس توتاراق ، چاقرا داغلارينين آلت طرفلرينده سولطان اووئيس داغلارينين اولاجاغيني تخمين ائتميشدير . بو نظر ، يوخاريدا آدي گئچن ۱۶ ـ ۱۴ . جي يوز ايللرين جوغرافياچيلاري طرفيندن دستکلنمکدهدير . اصلينده قايناقلارين آنلاتماق ايستهديکلري چاقرا داغلارينين آمودريانين آنا سويا موٍلحق اولدوغو چيخينتيلاري ياخينيندا اولدوغو دور . نهير سولارينين چاقرا داغلاري طرفيندن انگللهنديگي نظري ، بير دفعهده سولطان اووئيس داغ ايله آنلاتيلماق ايستهنيلن داغين عئني اولدوغونو اورتايا چيخارير .
آنجاق بورادا اؤزلليکله بير خوصوصو بيلديرمکده فايدا گؤروروک : قايناقلار آشيکار بير خطايا دوٍشهرک بو داغين چينه قدهر اوزانديغيني مودافيعه ائديرلر . بونا بنزر بير يانليشليق دا ادريسينين خريطه بيلگيلري آراسيندا يئر آلير .
« کتاب روجار » آدلي اثرده ، يوخاريدا دا بللي ائتديگيميز کيمي ، چاقرااوغوزون خارزم گؤلونون ساحيلينده اولدوغو بيلديريلير . آمّا ، ادريسينين خريطهسينده بو داغين قوللاري آرال گؤلوندن سيردريايا پارالئل ( مووازي ، موطابيق ) اولاراق اوزاق دوغويا دوغرو اوزانير . بللي ائديلن داغلارين سيراسي خفيفجه اَيري اوزون بير زنجير بيچيمينده اولوب ، خارزم گؤلونون گوٍنئي باتيسيندان گوٍنئي دوغوسونا دوغرو يؤنهلمکدهدير . ادريسينين اطلسينده چاقرااوغوز داغلاري ، شاش ، ايسفيجاب و تاراز بؤلگهلرينه قدهر اولاشماقدادير . بو داغين دوغو قوللارينين هندسي دوٍزهني سيردريا جيوارينداکي قاراتاو داغلارينين دوٍزولوشويله موعاديل گلير . ابنخلدونون بيلگيلريده ادريسينين اثريندن يولا چيخاراق يازيلميشدير . اونا گؤره ، چاقرااوغوز داغلاري بئشينجي ايقليمين سککيزينجي تقسيميندن باشلاييب ، سيردريا نهرينين گونئيدوغو ايچ آخيملاري بويوندا ايرهليلهيير . بو ايقليمين آنا قيسميني گئچديکدن سونرا ، داغ قوللاري سانکي شاش بؤلگهسينين چئورهسيني محصور ائدير . نهيرله چاقرااوغوز داغلاري آراسيندا فاراب بؤلگهسي يئر آلير . ۱۶ ـ ۱۴ . جي يوٍز ايللر جوغرافيا موٍلّيفلرينين بللي ائتديگي کيمي ، « چاقرا داغلاري چينه قدهر اوزانماقدادير » نظري بورادان قايناقلانير .
آرال گؤلوندن تيئن ـ شانا قدهر اوزانان داغ سيلسيلهلري ، ادريسينين خريطهسينده يانليشليغا کسينتيسيز و اوزون بير چيزگي ايله گؤستريلميشدير . يازار ، بورادان يولا چيخاراق ، اينديکي سيردريا قارتاو ايله اووئيس داغلاريني بيرلشديرميش ، اوندان سونرا گلن موٍسلمان يازارلاردا ، اوتوماتيکسل عئيني خطايي تيکرارلاميشديرلار . حتّي ۱۶ . جي يوٍز ايلده سولطان اووئيس داغين جئيهون بولگهسيندن باشلاياراق دوغودا چين سينيرينا قدهر اوزانديغيني دا وار سايميشديرلار . بو يانليشي گؤرمهمزليگه توتورساق ، ادريسي و ديگر اورتاچاغ جوغرافياچيلارينين بيلگيلري يولداشليغيندا چاقرا اوغوزون آلت قيسيملاريندا سولطان اووئيس داغينين يئر آلديغيني دوٍشونمک لازيم اولاجاقدير .
مارقيز ـ ايرقيز نهري
ادريسي ، اوغوز ائليني آنلاديرکن خارزم گؤلونه تؤکولن بؤيوک نهيرلر آراسيندا جئيهون ، شاش و باراک و يا پاراکي گؤسترير . بونلاردان ساوايي دوغرو اوخوندوقلاري صورتده روزا ومارقا آدلاريني داشييان ايکي نهرين داها اولدوغونو خاطيرلادير . بيزيم قوللانديغيميز يازمالاردا و ادريسينين خريطهلرينده بو نهيرلرين آدلاري ـ شوٍبههسيز بو آدلار زامانلا دَييشميشدير ـ چئشيدلي شکيللرده يازيلميشدير . آدي گئچن ايکينجي نهر اوٍچون بو طرزده آدلار قئيد ائديلميشدير : مارا ، مارقا ، ماقرا و مارقز . ک.ميللئر ، آدي گئچن جوغرافي بؤلگهلري تدقيق ائتمهيه چاليشارکن ، بو آدلار آراسيندا ايرقيز نهري آدينين گيزلي اولدوغونو ايرهلي سوٍرموشدور . اگر بو خوصوصو اساس آليرساق ، ايرهلي سوٍرولن آچيقلاما ، تامامييله قبول ائديله بيلر . محمّد نسوينين اثرينده ايرقيز آدي مارقز اولاراق قارشيميزا چيخيرکي ، ديقّتهدهير بير نوٍکتهدير . خارزمشاه علاءالدينمحمّدين توٍرک خانليغي حوٍکومدارينا قارشي ۱۲۱۲ ايلينده دوٍزهنلهديگي سفريندن بحث ائديلرکن ماآرقز نهريندن سؤز ائديلير ( ؟؟ )
و.ف.مينورسکي ، بو آدلار آراسيندا ايرقيز نهرينين آدينين گيزلي اولدوغونو کسگين بيلگيلرله ايثبات ائتميشدير . ابنفدلانين رسالهسيندن آنلاشيلاجاغي اوٍزره ، بو نهر ۱۰ . جو يوٍز ايلده هله ايرقيز آدييلا مشهورايدي . بوٍتون بونلار ، ک.ميللئرين توضيحييله ادريسينين آنلاتمايا چاليشديغي مارقا ( و يا داها دوغروسو ماايرقيز ) نهري ، کلمهنين تام آنلامييلا گوٍنوموزده ايرقيزا تقابول ائدير . ادريسينين سؤزلرينه گؤره ، ايلين معيّن مئوسيملرينده ، ايرقيزين سولاري آرتير ، آمّا آرديندان سوٍرعتله قورويور . « نزﻫﺔالمشتاق »دا دا بللي ائديلديگي کيمي ، نهرين آنا سويا قاريشديغي قيسيملاردا خاليص قيزيل دانهجيکلري تاپيلميش ، ديبيندن ايسه ـ احتيمالاً سولارين چکيلديگي سيرادا ـ لازوريت داشلاري چيخاريلميشدي .
باهار مئوسيملرينده سو داشقينلاري ، ايرقيز و باتي قازاخيستانين ديگر بوزقير نهرلرينه مخصوص بير دورومايدي . باهاردا اوٍز وئرن نهير داشقينلاري ، چوخ داواملي اولماز . همده يايدا ايرقيزين سولاري سورعتله آزالير ، اؤزلليکلهده نهرين اورتا و آشاغي مجراسي بويونجا دالبادال اولاراق سو ايتيريمي اولور . نهر چؤلو ، بللي يئرلرده گؤلجوکلر ، آخينتي و سو ياتاقلاري اولوشدورور . آنجاق ، ايرقيزدا نه معدن ، نه ده تؤکمهقيزيلا راستلانيلمير . احتيمالا گؤره ، ادريسي بير خطا داها ائدهرک ايرقيزي قوماق و يا اوْر نهيرلرينين بيرييله قاريشديرميشدير . بو نهيرلر ايرقيز کيمي سولاريني موغوجاردان آليرلار . احتيمالي چوخدور کي ، ادريسينين قوللانديغي قايناقلارين موٍلّيفلري ، بو نهيرلري اورالين يوخ کي ايرقيزين قوللاري اولاراق دوٍشونموشدور .
ايرقيز قايناغيني ، گوٍنئي اورال ايله ژنتيک باغي اولان موغوجار داغلارينين دوغو قوللاريندان باشلادير . بونا باخماياراق قيزيل دانهجيکلرينه فقط گوٍنئي اورالين دوغو ياماجلاريندا راستلانيلير . بورانين ان بؤيوک قيزيل ياتاقلاريندان بيري قوشکار معدن اوجاقلاريدير . قيزيل توپراقلار بؤيوک « ايرهمل »ين قولو تاشقوتارقان نهري چئورهسيندهدير . قيزيل ياتاقلاري ـ خاليص دوغال اونلاري دا داخيل ـ موغوجار داغلارينا قونشو اور بؤلگهسينده يئر آليرلار . قيزيلتوپراقلاري و معدن دامارلاري اورون قوللارينا ياييلميشدير . بوندان ساوايي باتي قازاخيستانين بوزقير بؤلگهلرينده ده قيزيل معدنلرينين اولدوغو بيلينير . قيزيل ياتاقلاري قايراقتيدان قوزئيه قوماق نهرينه قدر لايهلايه داش بير خطده يئر آليرلار . آنا مرکزين اسکي استيحصال يئرينين , چيليکساي چوخورونون گوٍنئيينه ۱۰۰ . م فاصيلهده اولدوغو بللي اولور . بولگهنين هر طرفينده قارشيميزا سپيلي و ياتاق حالينده قيزيل چيخير . قيزيل طبقهلري قوماقين يوخاريسيندا ، سويوندوکون سول قولو اوروس ـ کيسکن حوضهسينده ، کاييندي حوضهسييله آيديرلي و بايتوک نهيرلري آراسيندا يئر آليرلار .
سپيلي قيزيلا اورون آشاغي آخيملاريندا کيلگيلدي نهري حوضهلرينده ده راستلاماق موٍمکوندور . اورسک بؤلگهسينين خاليص قيزيل ياتاقلاريني تشکيل ائدن يوخاري لايهلري اسکيدن بري صنعتچي و قيزيل آختارانلارين ديقّت مرکزينده اولموشدور . بؤلگهنين هر طرفينده ، اؤزلليکله چؤللرين بؤيوک چوخورلاريندا ، ياماجلاريندا و اور نهري قوللارينين گئچيتلرينده ، سپيلي قيزيلا راستگلمک اولور . بولگهنين هر طرفينده اوکسيدلهنن پيريت ، مارکازيت ، گؤيميس و ياشيلميس معدنلري واردير . خاليص قيزيل ، کووارس ـ آپاتيت و ديگر کاناللاردا بوغدا دانهلرينين قيرينتيلاري حالينده مووجود دور . آراشديرماچيلارا گؤره ، داها ۱۲ ـ ۸ . جي يوٍز ايللر آراسيندا گوٍنئي اورال بؤلگهسينده سو آخينتيلاريندا گليب قوُيلانميش ( رسوبي ) قيزيل چيخاريلديغي معلوم دور .
« نزﻫﺔالمشتاق »دا ايرقيز نهري بويلاريندا لازوريت داشي چيخاريليردي . لازوريت ، طبيعتده آز راستلانان و قات ـ قاريشيق معدني مادّهلره شاميل اولان ، عوموميّتده قليايي گودازه پوٍسگورتمهلرينده و کربوناتلي توپراق لايهلرينده اولوردو . اسکيدن بو کانينين بويوک ياتاقلارينا بدفشان بولگهسينده راستلانير و بورادان الهگلن لازوريت قوزئي خوراسان و باشقا دوغو اؤلکهلرينه آپاريليردي .
اورتاچاغ موٍسلمان دوولتلرينده لازوريته ، احتيمالاً پسودومورفوز لابيس ـ لازور آزوريت و ملاهيت دئييلردي . ابورئيحان بيرونييه گؤره ، لازوريتين مينئرال ايله قاريشان فيسديق ياشيلي رنگينده بير نووعو داها واريدي . بو ، کربونات ميسينه قاريشاراق اونا اؤز اؤزلليکلريني وئريردي . ابنسينايا گؤره ايسه ، ملاهيت و يا ائرمني داشي دا دئييلن بو مادّه « لابيس ـ لازوردان بير شئيلر احتيوا ائديردي . »
اؤزلليکله ، گؤيميس و يا آزوريتله ملاهيتين قاريشيمي ، رنگ باخيميندان لازوريته بنزهييردي . « لازوريت حاقّيندا اورتايا چيخان چوخ تضادلار ـ دييه بيلديرير آکادئميسين آ.ائ. فئرسمان ـ بو داشلا ايلگيلي بير چوخ يانليش بيلگدن قايناقلانير . چوٍنکو لازوريت , ميسين موٍختليف فرعي ترکيباتي ( کوواس ، بويالي آزوريت ) ايله قاريشتيريلير . اساساً چوخ واخت ، بونون آلاي داغلارينين زرافشان چؤلونده چيخاريلان سوداليتدن هئچ بير فرقي يوخدور . يئدديسو و کؤلچه بؤلگهسي اهاليسي ، قايناق يئرلرينده راستلانيلان ميس اوکسيدلريندن منشاء آلاراق بول ميقداردا لازوريتين اولدوغونو سؤيلهييرلر . »
بونا بنزر مينئراللره ، دوٍنيا سويهسينده مشهور ملاهيت و لازوريت ياتاقلارينين اولدوغو اورالين هر طرفينده راستلانيلير . ميسگؤيو و ميسياشيلي ياتاقلار ، موغوجار داغليق بولگهلرينده ده مووجود دور . بعضاً ده گوٍنئي اورالدا چيخاريلان خاليص قيزيل آراسيندا پيريت و آزوريته راستلانير . بوٍتون بونلارا داياناراق ، ادريسينين آراشديرديغيميز کيتابيندا مطرح اولان مادّهنين لابيس ـ لازور اولماييب ، گؤرونوشو باخيميندان لازوريته بنزهديلن و گوٍنئي اورال و موغوجار داغليق بولگهلريندن چيخاريلان آزوريت و ملاهيت اولدوغو دوٍشونولمهليدير .
« نزﻫﺔالمشتاق »ﺎ گؤره ، ايرقيز ساحيل خطّي بويونجا وئشه بيتگيلري اوزانير . بورادا قيزيل ساريسي رنگينده تولکو و قوندوزلار واردير . ادريسي ، بو قوندوز دريلرينين چوخ کيفيّتلي اولدوغونو و بيزانس ايله ائرمنيستانا آپاريلديغيني قئيد ائدير . ايرقيز مئشهلرينده ياشايان قيزيل ساريسي رنگينده تولکو دريلرينهده بؤيوک قيمتلر بيچيلردي . بو دريلردن دوٍزهلن پالتارلاري سادهجه « او اؤلکهنين حوٍکومدارلارينين گييمه حاقلاري واريدي » . بو سببله تولکو دريلرينين ديگر اؤلکهلره آپاريلماسي ياساقايدي .
« کتاب روجار »ين ايرقيز چؤلوندهکي حئيوان و بيتگي نووعلري حاقّيندا آنلاتديغي بيلگيلر , گوٍنوموزده بؤلگهنين حئيوان وبيتگي اؤرتوسو حاقّينداکي بيلگيلرله موطابيق دئييل . آنجاق ، اورتا چاغلاردا قوندوزلارين اولدوغو اوراسيا مئشهليک خطّي گوٍنوموزده آشيکار اؤلچوده گوٍنئيه دوغرو چکيلميشدير . داها ياخين بير گئچميشده مئشه ساحهسينين امبا و اورالين اورتا آخيملارينا قدهر اوزانديغي بلليدير . اور ، ايلک ، تئمير و ديگر نهيرلرين اوٍست قيسيملاريندا هنوز آغمئشه آغاجي ، تيترهک قاواق ، قارا و آغ قاواق آغاجلارينين اولدوغو مئشهليک ساحه يئر آلماقدادير . نهيرلرين ساحيلي بويونجا يئر به يئر توْم ( انبوه ) سؤيود مئشهلرينه راستلانير . مئشه ساحهسي اور و ايرقيزين يوخاري مجرالارينداکي تپه باشلارينا قدهر ياييلميشدير .
گوٍنوموزده چوخ بير يئر توتمايان مئشه اراضيلري گئچميشده گئنيش بير ساحهني ايچينه آلديقلاريندان ، نهير کنارلاريندا قوندوزلارين ياشاديغي تخمين ائديلهبيلير . ۱۸ . جي يوٍز ايلين ايکينجي ياريسيندا ياييق شهري جيواريندا و اورال نهير بؤلگهلرينده قوندوزلار ياشاييرديلار . قوندوزلارا ، امبا و اونون قولو تمير نهري آغيزلاريندا دا راستگلمک موٍمکونايدي .
۱۸ . جي يوٍز ايلده موغوجار بؤلگهسينده قاواق و بياض آغاج مئشهلري گئنيش بير ساحهني شاميل اولوردو . قاواق و بياض آغاجلارين اولوشدوردوغو مئشهليک ساحهلر ايندي سادهجه دره و داغ اتکلرينده واردير . بورالاردا چوخ ساييدا کورساق و قاراقان تولکولري دولاشيرلار . ۱۹ . جو يوٍز ايل سونويلا ۲۰ . جي يوٍز ايل باشلاريندا دالبادال مصرف و استيحصال سونوجوندا مئشهليک ساحهلر گوٍنئي اورال طرفلرينه چکيلميشدير .
شيکار و دري حئيوانلارينين سوْيو ، ديقّتسيز اوولانمالارا گؤره بؤيوک اؤلچوده آرادان گئتميشدير . سون يوٍزايللرده قازاخيستان ، باشقورديستان و تاتاريستاندا اولان قوندوز نووعلرينين هاردانسا تامامي اوولانميشدير . ساييسي بير نئچه يوٍزو گئچمهين قوندوزلارا ، آنجاق اورتا اورال و باتي سيبريانين خلوت مئشهلرينده ، سوْسوا ايله کوْندا نهيرلري حوضهسينده بلکه راستلاماق اولار .
ق.ي. قروم ـ قرژيمايلو ، بير زامانلار موغوجار داغي چئورهسينين توْم مئشهلرينده قوندوزلارين اولدوغونو بيلديرير . او ايسه ل.س.بئرگ ، کسگين دليللرين اولماديغيني ايرهلي سوٍرهرک بو نظري ردّ ائدير . بونلارا داياناراق ، « کتاب روجار » يازارينين ايرقيز نهرينين يوخاري آخيملاري حاقّيندا آنلاتديغي بيلگيلرده يانليشلارين اولدوغونو دييهبيلريک . آنلاشيلان ، ادريسينين وورقولاديغي ، قوندوزلارين اولدوغو مئشه ساحهلري امبا ايله اورال نهيرلرينين قوللاري اوٍزرينده آختارماليدير . يوخاريدا دا بللي ائديلديگي کيمي ، اسکيدن قوندوز سوٍرولرينين آنا يوردو تمير و اورال ساحيليندهکي مئشه ساحهلرييدي . ادريسينين « ايرقيز نهريندن خاليص قيزيل و لازوريت چيخاريلير . » شکليندهکي ريوايتي ، بو نظرلري دستکلهيير . آنلاشيلان ، ادريسينين قوللانديغي قايناقلاردا نهرين يوخاري قيسيملاري حاقّيندا کسگينبيلگيلر يوخايدي . بوندان ايرهلي گلميش اولاجاق کي ، « کتاب روجار »ين يازاري ، موغوجاردان گئچن و امبا ايله آرالا قاريشان نهيرلري ايرقيزين قوللاري اولاراق گؤسترميشدير .
« کتاب روجار »دا مارقيزين خارزم گؤلونه تؤکولدوگو يازيليدير . گوٍنوموزده ايسه تورقاي نهرييله بيرلشن ايرقيز ، سولاريني بول دوزلو چالخار ـ تنگيز گؤلونه آخيتماقدادير . باتي آسياداکي گؤللرين آراشديريلماسي اوٍچون سون نئچه يوٍزايلده صرف ائديلن تلاشلار ، گؤللرين چکيلمهيه ( سوسويهسي دَييشيمي ) اوغراديقلاري بير دؤنم گئچيرمهلريني اورتايا چيخارميشدير . رطوبت نيسبتينين آرتماسي و آزالماسي ، گؤلون سوٍرهکلي اولاراق گئنيشلهمهسينه و گئريلهمهسينه سبب اولوردو . چالخار ـ تنگيز گؤلوده بير چوخ دفعه سو سويهسي و مساحهسي قونوسوندا دَييشيکليگه اوغراميشدير . سويون بول آخديغي مئوسيملرده ايرقيز و تورقايين آشاغي بويلاريندا شيدّتلي داشمالار موٍشاهيده اولونموشدور . اؤرنهگين ، ۱۸ . جي يوز ايلين ايلک ياريسيندا گؤلون اوٍز اؤلچومو ۲۰۰ فرسخه قدهر گئنيشلهميشدي . آمّا بير يوزايل گئچديکن سونرا چالخار ـ تنگيزين سولاري سورعتله چکيلمهيه باشلاميش ، گؤل کنالاريندا زنجيربيچيمينده سو گؤلجوکلري دوٍزهلميشدير .
۱۲ ـ ۸ . جي يوز ايللر آراسيندا اورتا آسيانين ، رطوبت نيسبتينين يوٍکسک اولدوغو ايقليم شراييطينه صاحيب بير دؤنم گئچيرديگيني اونوتماماق گرهکير . بو دوروم ، ادريسينين ايرقيز نهرينين خارزم گؤلونه تؤکولدوگونو آچيقلاماسينا ندن اولموشدور . بو دؤنمده بؤلگهنين رطوبت نيسبتلرينده موٍشاهيده اولونان يوٍکسهليش ، احتيمالاً چالخار ـ تنگيز سو سويهسينين سورعتله گئنيشلهمهسينه ائتگي بوراخميشدير . بير زامانلار تا سيردريا حوضهسينه قدهر اوزانان ايرقيز و تورقاي نهيرلرين سيردريايا آخديغينا ايليشگين ريوايتلر ، ياخين تاريخه قدهر تورقاي قازاخلارينين آراسيندا مووجود ايدي . طبيعي کي بوٍتون بو دليللرين ايشيغيندا ادريسينين ايرقيزين خارزم گؤلونه تؤکولدوگو حاقّيندا بيلگيلرينيده آراشديرماق گرهکير .
موزقار ـ گوٍنئي اورال
ادريسييه گؤره ايرقيز ، قايناغيني بؤيوک و يوکسک داغلاردان آلير . « نزﻫﺔالمشتاق » يازماسيندا بو داغ سيلسيلهسينين آدي دييشيک بيلديريلميشدير : مورقا ، موزقار ، مورقاب . آنلاشيلان ان چوخ قبول ائديلني موزقار دير . بو آدا ،۱۱۵۴ ايلينده حاضيرلانان اطلسين ک.ميللئر اوخوماسيندا و محمّدالاثري ايله جواد علي طرفيندن يايينلانان ادريسينين خريطهسينده راستلانيلير .
ادريسينين خريطهسينده موزقار اوزون داغ شريدي ( خطّي ، ناواري ) بيچيمينده خزر دنيزينين قوزئيينده گوستريلميشدي . « نزﻫﺔالمشتاق »ين موٍلّيفينه گؤره ايسه ، موزقار داغلارينين باشي هر زامان بوز و قارلارلا اؤرتولودور . بو ، بيزه ، ابن خلدونون موزقار « قار داغي » آنلامينا گلير بيلگيسيني خاطيرلادير . ادريسييه گوره ، موزقار داغلاري اوغوز ايله باشقير [ باشقورد ] اولکهلري آراسينداکي سينيري تشکيل ائدير . بير باشقا يئرده ايسه يازار ، باشقيرلارين اوتوردوقلاري جوغرافيايي ايکي قيسما آييرير : بونلارين بير قوروپو بولغاريستان ياخينلاريندا ، باشقاسي اوغوز ائلييله سينيرداشدير .
ک.ميللئرين آچيقلامارينا توجّوٍه ائديرسک ، موزقار داغلاري گونوموزدهکي آدييلا موغوجارين عئينيسيدير و اورالين گوٍنئيه دوغرو دواميني تشکيل ائدير . بو تثبيتي اساس قبول ائديرسک ، « کتاب روجار »دا يئر آلان بيلگيلرين بير قيسمي آنلاشيلماز قالاجاقدير . بللي ائتديگيميز کيمي ، ادريسي ، موزقارين باشلاري هر زامان قار و بوزلارلا اؤرتولودور دئمکدهدير . او ايسه ، بو موغوجار اوٍچون گئچرلي دئييلدير . آيريجا ادريسينين آنلاتديقلاري آراسيندا ، موزقارين ۸۰۰ ميل ( مايل ) اوزونلوغوندا اولدوغو ايدّيعاسي دا جاليبدير . اوْرتالاما بير حسابلا ۱ مايلين ۵/۱ کيلومئتير اولدوغونو قبول ائديرسک ، بو ۱۲۰۰ کيلومئتير ائدير کي موزقارين اؤز اوزونلوغو اولان ۴۰۰ کيلومئتيرين چوخ داها اوٍزريندهدير .
ک.ميللئرين موزقارين موغوجارلا عئيني اولدوغو شکليندهکي ايدّيعاسي ، ادريسينين اثرينين دواميندا دورور . « کتاب روجار »ﺎ گؤره ، قايناغيني موزقاردان آلان ايرقيز نهري ، خارزم گؤلونه تؤکولمک اوٍزره بير چوخ قولا آيريلميشدير . بو قوللار ايرقيزين ساحيللرينده قالان « يوکسک داغ ذيروهلريندن » آيريليرلار . ايرقيز ، اؤز قايناغيني بو داغلارين بيريندن آلماقدادير .
« يوکسک ذيروهلري اولان » داغلار ، ادريسينين خريطهسينده چوخ بؤيوک اولمايان سيرا داغلار بيچيمينده گوٍنئي باتيدان قوزئي دوغويا دوغرو گوستريلميشدير . بو داغلارين باتي قولو ، آرال گؤلونون باتي ساحيلي ايستيقامتينده بللي ائديلميشدير . داغين دوغو ياماجلاريندان گئچن چوخ ساييداکي نهير ، ايرقيزا تؤکولمکدهدير . مووجود اوْروقرافيک و هيدروقرافيک بيلگيلره گؤره ، ادريسينين آنلاتمايا چاليشديغي داغلار موغوجارين عئينيسيدير . بو دوروم ، آدي گئچن موزقار داغينين موغوجار اولماياجاغيني اورتايا چيخارتماقدادير .
بللي اولدوغو کيمي ادريسي ، موزقارين باشي قارليدير عيبارتي قوللانير . گوٍنوموزده اوٍستو هر زامان بوز و قارلارلا اؤرتولو اولان داغ ، سادهجه قوطب و قوزئي اورال داغلاريدير . قوطب اورالينين مرکز بؤلومو , يعني کونستانتينوو داشيندان سابليا ( قيليچ ) و نرئيکا داغلارينا قدر اولان قيسيملار بوٍتون ياي بويونجا دا بوز و قارلارلا اؤرتولودور . بورادا ـ ۵۶ سانتيقراد اوٍزرينده سوغوقلوق اولور ، گوٍنوموزده ايسه بوز باغلاميش اراضي ۱۵ کيلومئتير موٍربّع اوزونلوغوندادير . اورالين ان يوکسک قيسيملاري قوطب اورالي اولوب يوکسکليگي ۱۶۰۰ ـ ۱۵۰۰ مئتير دير . نه وار کي ، قوطب اورالي ذيروهسينين بوز و قارلارلا اؤرتولو اولدوغونو ادريسينين بيلمهسي چوخ موٍمکون گؤزوکمهيير , چوٍنکو وئريلن بيلگيلر سون دؤنملرده آچيغا چيخاريلميشدير . داها منطيقلي اولورساق ، او ، موزقار داغلاري ايله قوطبو دئييل ده گوٍنئي اورال داغلاريني منظور ائتميش اولماليدير . رطوبت نيسبتينين يوکسلديگي دؤنملرده گوٍنئي اورالين ذيروهسينده قارلارين قالماسي ديقّت چکيجيدير . ۱۸ . جي يوٍز ايله عاييد بير بيلگييه گؤره يايلاري دا يامانتاوين باشلاري قارلا اؤرتولويدو . بو دوروم ، موزقار داغلاري اولاراق گوٍنئي اورال داغلاريني دوٍشونمهميزه اساس اولور . بو نظري دستکلهيير صيفتده ، ادريسينين « موزقار داغلاري ، باشقير ايله اوغوز ائلي آراسينداکي سينيري اوْلوشدورور » شکيليندهکي آچيقلاماسي دا تمل آلينماليدير . حقيقتاً ، ۱۰ ـ ۹ . جو يوز ايللرده باشقيرلار ، گوٍنئي اورال بولگهسينده اوتوروردولار . بوتون بونلارا داياناراق ، « موزقار » آدييلا گوٍنئي اورال داغلاريني دوٍشونمهميزي دييهبيلريک .
اوييل نهري و آرالسوْر گؤلو
« کتاب روجار »ﺎ گؤره ، موغوجار داغينين اتکلرينده ايکي قالا شهري واردير . بو قالالارين آدلاري نوٍجاه و باداگاه اولوب ، آرالارينداکي فاصيله ايکي گوٍنلوکدور .
ادريسي ، بورادان باتي يؤنونده بؤيوک بير نهرين آخديغيني و چوخ ليغ بير باتلاق ساحهسينده يوخ اولدوغونو خاطيرلادير . بونون آشاغيسيندا اولان دادلي ( شيرين ) سو گؤلونون گئنيشليگي ايسه ۵۰ مايلدير . بؤلگهنين اوٍزري سو چاييرلارييلا اؤرتولودور و توٍرکلر سوٍرولريني يايدا اوتارارلار . « کتاب روجار »دا بو بؤلگه ، خارزم گؤلونون قوزئيينه آلتي گوٍنلوک فاصيلهده اولماقدادير . موزقار داغينين قوللاري ، بورادان بئش گوٍنلوک اوزاقليقدا ايدي . بو داغلارين و آدي گئچن نهيرلرين آشاغي آخيملارينين توٍرکلره مخصوص اوتلاقلار اولدوغو بيلينير . آ.ژوبئرت طرفيندن قوللانيلان يازمالاردا ، بويوک گولون قوزئيينده اولان باتلاقلاردان بحث ائديلير . گولدن قوزئيه دوغرو اوزانان يوللار ، موزقارين قوللاري توسّوطويله چوخ ديک ـ چوخورلارا دوٍشوب قالخيردي .
ک.ميللئر ، « نزﻫﺔالمشتاق » ين بللي ائديلن قيسيملاريندا ايرقيز گولوندن بحث ائديلديگيني آچيقلايير . آنجاق ، اونون آچيقلاماسي اوغورلو قبول اولونا بيلمز . ادريسينين خريطهسينه گؤره ، بو گول ، خارزم گولونون قوزئي باتيسينا اوزاق بير مسافهدهدير . « کتاب روجار »دا ايسه بورانين آرالا آلتي گوٍن اوزاقليقدا اولدوغو قئيد ائديلير . ۱۱۵۴ ايلي اطلسينده آدي گئچن گول ، گئريلميش بيضي شکلينده گوستريلمکده و آدي بللي اولونمايان داغلارلا موغوجار آراسيندا موٍشکول ايجاد ائتديگي آچيقلانماقدادير . گؤستريلن قيسيمدا بير ده کوٍچوک بير نوْت واردير : « توٍرکلردن اوغوز بويلارينين يوردو » . صوفيه يازماسيندا يئر آلان خريطهنين آلتيندا ايسه بئله بير آچيقلاما واردير : « دادلي سو » . آنلاديغيميز قدرله ، خريطهده گول ايله آدي گئچن داغلار آراسيندا بير باشقا بؤيوک داغ سيلسيلهلري واردير . ادريسينين خريطهسينه گؤره ، گؤله گوٍنئي دوغو سمتيندن بؤيوک بير نهير اوزانير . بو نهير قايناغيني نوٍجاه و باداگاه قالالارينين اولدوغو داغلاردان آلير . نهير ، سولارين بو داغلارين باتي ياماجلاريندان آلديغينا گوره ، بورا گوٍنوموزده کي موغوجارا موطابيق دوٍشور . ادريسينين آنلاتديغي دادلي سو گولونون ، موغوجار داغلارينين باتي ياخاسيندان آخان بؤيوک نهرين آشاغيسيندا اولدوغو آچيغا چيخير . ۱۱۵۴ ايلي خريطهسينده نهرين آخيش بويو ، کوچوک بير اَيرييله قووس ( ياي شکلينده ) دوٍزلدهرک قوزئي باتي يؤنوندهيدي .
قايناغيني اورال ـ موغوجاردان ، آلان اوييل نهرينين آخيش يؤنونده ده عئيني بنزرليک گؤرولور . نهرين ساحيللري اسکيدن ياخشي اوتلاق ساحهسي اولاراق مشهور ايدي . اورتاچاغين سونلارينا راستلايان جوغرافيايا دايير مشهور بير روس حيکايهسينده بئله دئييلير : « دوز تپه »نين قارشيسي و « سونقورلوک »ون اوٍست قيسيملاري اوييل نهري و پالا اوييل نهرينه قايناقليق ائديرکي ، بو يئرلر ياييق نهرينه قدر يئتيشمز . نهرين آغزيندا ايسه سککيز گول واردير . بونلاردان بيري قاراگؤل اولوب ، بيزه گؤره قارا دنيزدير . پ.اي. ريچکوو ، گئنيشليگي ۵۰ فرسخ اولان تازقان ـ قاراگول نهرينه تؤکولن نهيرلردن بيريده اوييل دير ، دئيير . اوييلين آشاغيسيندا چوخ ساييدا قميشلرله اؤرتولو گؤللر يئر آلير . بو گوللرين ساحيللري اوردايا تابيع اولان قازاخ بويلارينين حئيوان سوٍرولرينه برکتلي اوتلاق يئري اولاراق خيدمت ائتميشدير .
گوٍنوموزده ، اوييل نهري ، بؤيوک سوباسقينلاري ( سئيلاب ) سونوجوندا باتلاق سو گياهلاري آراسيندا يوخ اولماقداير . نهرين آشاغي قيسيملاريندا خزر ـ اؤتهسي چوخورلوغونون ان بويوک گوللريندن اولان آرالسوْر يئر آلير . آرالسور ، دوغو يؤنونده اوزانان نال بيچيمينده انلي بير گؤرونتو اولوشدوروردو . ياز دؤنملرينده دوٍزهلن بويوک سو قابارمالاري ( مدّ )نين نتيجهسينده گؤلون چئورهسي سولار آلتيندا قاليردي . اوييل نهرينين آنا قيسيملاري گئنلده اوزونلوغو ۳ ، گئنيشليگي ايسه ۶ ـ ۵ کيلومئتير آراسيندا دهييشن آخينتيلي بير زنجير تشکيل ائديردي . بو قيسيملاردا سولار دوزلانميشسا دا گوٍنلوک ياشامدا قوللانيلير . ۱۹ . جو يوز ايلده اوييل نهري بويوک سو تراکوٍمونه صاحيب اولوب ، اطراف توپراقلارين سولاماسيني باشارميشدي . زامان بويو نهرين داشيديغي سولار ، گونئيباتي ياخاسيندا اولان گؤللره قدر يئتيشمکده و اورال ايله بيرلشمکدهيدي .
اوغوزائليني آنلاديرکن موزقار داغلاري اتگينده چوخ بويوک اولمايان ايکي شهرين يئر آلديغيني بيلديرن ادريسينين بيلگيلرينه داياناراق ، ک.ميللئر ، آ.ژوبئرت و س.ل.وولين بو آدلاري داراندا و دارکو اولاراق اوخوموشدورلار . يازمالاردا و ادريسينين خريطهسينده دارنوه ( Darnuh ) ، دارراندا و دارمو بيچيمينده قئيدلره راستلانيلير . بو قالالارا ايليشيگين بيلگيلره ابنسعيد و ابوالفدانين اثرلرينده ده راستلاماق موٍمکوندور . قئيد ائتمهيه دهير بير خوصوص اولاراق ، هر ايکي يازارين دا ايلک شهرين آديني دئندئرا اولاراق آچيقلامالاريدير .
« کتاب روجاردا »دا داراندانين دارکونون باتيسيندا اولدوغو و ايکيسي آراسينداکي فاصيلهنين ايسه اوٍچ گوٍنلوک اولدوغو قئيد ائديلميشدير . يئر آلديقلاري بؤلگه شراييطييله ايقليمي سرت و سوغوق اولان هر ايکي شهرين ايشغال اولونماسي هاردانسا ايمکانسيزيدي . داغلاردا و نهيرلرين مجراسي بويونجا ياقوت ، فيروزه و باشقا دهيرلي داشلار واريدي . دارکو شهريندن دوغويا دوغرو دؤرت گوٍنلوک يول گئديلديکدن سونرا ايرقيز نهرينين قايناغينا يئتيشيليردي .
ابنسعيد . ابوالفدانين اثرلرينده داندئرا و دارکو حاقّيندا بيلگيلر ده واردير . ابنسعيده گؤره ، قالالار ، آسکارون داغلارينين يوٍکسکلرينده ، يئددينجي ايقليم تقسيمينده يئر آليرلار . ابنسعيدده ، آسکاروندان ايتيل نهرينه تؤکولن سولارين باشلاديغيني بيلديرير . بو ، يئددينجي ايقليم تقسيميني شاميل اولان ، گئنيش بير نهيردير . بورادا ، آسکارون آدييلا چوخ احتيماللا گوٍنئي اورالين قوللاريني بيلديرمک ايستهميشدير . ک.ميللئر ، اورتاچاغ جوغرافيا قايناقلاريندا اورال داغلارينين موختليف آدلارلا ذيکر ائديلديگيني اورتايا چيخارميشدير . بو آدلاردان بيري ده آسکاستا اولوب ، ادريسييه گؤره ايتيل ، باشلانقيچ سولاريني بورادان آلير . بوٍتون بيلگيلردن چيخاريلاجاق سونوج بو دور کي ، آسکارون ، « کتاب روجار »دا بحثي گئچن آسکاستا داغييلا عئينيدير .
آراشديريلان جوغرافياسال بيلگيلر ، ادريسينين اثرينه ايلگينج اؤلچوده اک بيلگيلر اولاراق گلمکدهدير . ابنسعيد و ابوالفدايا گؤره ، دارکو ، « اوغوز حوٍکومدارينا عاييد ايدي و بورادا اؤز خزينهسيني موحافيظه ائديردي » . اوغوزلار بورادان بورتاسيا وديگر قونشو اؤلکهلرهده سالديرديلار . آشاغيدادا گؤرهجگيميز کيمي ، اوغوزلارلا بورتاسلار آراسينداکي قونشولوق ، بيزيم اله گتيرهجگيميز نتيجهلرين طرفليليگينده دليل اولوشدوراجاقدير .
ک.ميللئر ، داراندا و دارکونون اسکي کوٍچوک قالا ائمبا ياخينلاريندا اولا بيلهجگي احتيمالي اوٍزرينده دورور . آمّا ، بو احتيمال ادريسينين خريطه و اثرلرينين ترسينه دير . ابنسعيد و ابوالفدانين آنلاتديقلاري دا بو احتيمالي ردّ ائدير . ۱۱۵۴ ايلي خريطهسينده داراندا و دارکو ، موزقار داغلاري اوٍست ياماجلاريندا گؤستريلميشدير . ادريسينين ايلک خريطهسينده دارکو ، موزقار داغلاريندان چيخان بويوک نهرين يوخاري قيسيملارينين ياخينليغيندا گوستريلميشدير . قالانين گوٍنئي باتيسيندا ، اينديکي جوغرافياسال بيلگيلريميزه گؤره ، موغوجار داغلاري يئر آلير ، داراندا قالاسي ايسه موغوجاردان چيخان و عئيني آدي داشييان نهرين دوغوسوندا . ظاهيراً ، داراندا و يا دئندئرا ، گونئي اورال ياخينلاريندا ، اورال نهرينين دوغوسوندا اولماقدادي . دارکو شهري ايسه ، احتيمالا گؤره موغوجارين قوزئي دوغو ياخاسييلا گوٍنئي اورال آراسيندا اوتوردولا بيلر .
داراندا و يا اورال نهري
« نزﻫﺔالمشتاق » ، خزر دنيزينين قوزئيينده عربجه « ن » حرفي بيچيمينده داغلارين يئر آلديغيني سؤيلهيير . بو هاله بيچيميندهکي داغلارين ياخينيندا بويوک بير گول واردير . گول قيراقلاري ، کوچري تورک بويلارينين حئيوان سورولري اوٍچون اوتلاق اولاراق قوللانيردي . گولون گونئيينه دوغرو آخماقدا اولان بير کانال آچيلير کي , سولاري داراندا نهرينين قوللارينا قدر اوزانير .
ک.ميللئر ، ادريسينين بعضي خريطهلرينده داراندانين اوٍست قيسيملاريندا اورال داغلارينين باشلاديلديغيني بيلديرير . بونا باخماياراق او ، داراندايي اينديکي امبا نهرييله بير توتماقدادير . اويسا امبا ، سولاريني اورال داغلاريندان دئييل ، موغوجارين باتي ياماجلاريندان آلير . ادريسينين خريطهسينه گؤره ، داراندا امبايا دئييل ، اورال نهرينه تقابوٍل ائدير . ۱۱۵۴ ايلي خريطهسي ، نهرين باشلانقيجيني موزقار اولاراق گؤسترير . داراندا نهري ، بوروق بوروق ياتاغا صاحيبدير ؛ قوزئي دوغودان باتييا دوغرو آخير و خزره تؤکولور . ابنسعيد ، ادريسيدن فرقلي اولاراق بو نهري دندراب اولاراق آدلانديرير . ابنسعيد ، جوغرافيا اطلسينده بو نهري بورتاسلارين اوتوردوغو توپراقلار آراسيندا گؤسترير . دندرانين آدي ، ياخين گئچميشه قدر اورال نهرينين توْپونيمي اولاراق قورونموشدو . ۱۸ . جي يوز ايل روس بلگهلري ، دندرانين دوغال سينيرلاريني اورال نهري اولاراق رسم ائديرلر . آکادئميسين « فالک » ﺎ گؤره ، ايندئرسکي گولونون قازاخجا آدي دييودئر اولموشدو . بوتون بونلار ، داراندا و يا دندرانين اورال نهري اولدوغونو ايثبات ائتمکده ديرلر .
آسکاروز ويا تيئن ـ شان داغلاري
ادريسي ، اوغوز ائليني آنلاديرکن آسکاروز آدلي داغلاردان بحث ائدير . ادريسي بئله دئيير : « بو موٍعظّم بويوکلوکدهکي داغلار ، گونئيدن قوزئي دوغويا دوغرو اوزانير . داغ اتکلري بويونجا مئشهليک اراضيلر يئر آلير و بو اوْرمانلاردا چوخ ساييدا شيکاري حئيوانلار واردير . »
ک.ميللئر ، آسکارونون تورقاي ايله ساريسو آراسيندا تک باشينا تيکيليب دوران اولوتاو داغييلا عئيني اولا بيلهجگيني بيلديرير . اويسا ، ادريسينين سؤزونو ائتديگي داغ ، مرکزي قازاخيستاندا اولان بو يئره هئچ بنزهمهيير ؛ چوٍنکو ساريسو نهري ده سويونو بورادان آلير . ادريسينين وئرديگي آسکاروز داغلارينين اوروقرافيک اؤزلليکلري ده قازاخيستانين قيوريملي جوغرافياسال دوٍزهنينه اويغون دوٍشمهيير . هر شئيدن اؤنجه بورالاردا قار اولماز . حتّي قازاخيستانين ان يوٍکسک داغ ذيروهلري اولان اولوتاو ، قيزيليار و چنگيزتاو دا بئله هئچ زامان قار اولماز . ک.ميللئرين دئديکلرينه قارشيليق ، آسکاروزون سيرالانيشي دا بيزه گئرچگي آنلادير . ادريسينين خريطهسينه گؤره ، آسکاروز داغلارينين قوللاري خارزم گولونه اوزاق بير يئردن باشلاييب ، گونئي باتيدان قوزئيدوغويا دوغرو سيرالانيب و آزقيشلارين اؤلکهسينه قدر اوزانير . ۱۱۵۴ ايلي خريطهسينه گؤره آزقيشلار ، آسکاروز داغلارينين گونئي دوغوسوندا اوتوروردولار . آراشديريلان خريطه بيلگيلري سونوجوندا ، ادريسينين جوغرافيا اثريني قوللانان ابناياسين دا عئيني عقيدهيه گلديگي اورتايا چيخير . موٍلّيفه گؤره ، اوغوزلارين اوتوردوقلاري بؤلگهلر آزقيش اؤلکهسينين باتيسيندا يئر آليردي .
وئريلن بيلگيلره باخيليرسا ، آسکاروز ايله قازاخيستان آراسيندا بير باغلانتي قورولا بيلمز . ادريسينين « آسکاروز داغلاري آزقيش اولکهسينه قدر اوزانيردي » يازديغي دا بو نظرين ترسينه اولاجاقدير . توٍرکجه دانيشان آزقيش بويلاري ، ۱۰ ـ ۸ . جو يوز ايللر آراسيندا زايسان ياخينلاريندا و ايسسيک گؤلونون گونئي باتيسيندا اوتوروردولار . آزقيش حوٍکومدارينين ايقامتگاهي ، يئدديسوداکي ايلي نهري چؤلونده اولان ايکا شهرييدي . ک.ميللئرين اؤزوده ، ادريسينين اثرينده آزقيش اولکهسينين اينديکي بالخاش گولو جيواريندا اولدوغونو آچيقلايير . يينهده ايصرارلا آسکاروزو مرکزي قازاخيستان اولوتاو داغلارينين اولدوغو بؤلگهيه اوتورتماقدان واز گئچه بيلمير .
ادريسينين اثرينه و خريطهسينه گؤره ، آسکاروز داغلاري ، موعظّم بويوکلوکده و اوٍزري قارلارلا اؤتورلو تيئن ـ شان داغلارييلا عئيني دير . « نزﻫﺔالمشتاق » ، آسکاروزون گونئيدن قوزئيدوغويا دوغرو سانکي ياي شکلينده اوزانديغيني دئيير . ادريسينين خريطهسينده بللي ائديلن داغ يؤنو ، گونئي دوغودان قوزئي باتييا اوزانان تيئن ـ شانين سيرالانيشينا اويغون گلير .
ادريسي ، بيزيم تئزيميزي تأييد ائدر کيمي عقيدهسينده ، آسکاروز اتکلرينده مئشهليک بير اراضينين اوزانديغيني دئيير . تيئن ـ شانين بويوک داغ اتکلرينده گئرچکدن ده ديک تارچا ـ کوشاق بيتگيلري و اورمانلار واردير . تالاس ، قيرقيز ، کونقئي ، تئرسکئي ـ آلاتاو داغ قوللاريندا آغ چام آغاجلاري ، لادن ، قاواق ، ديشبوداق ، قئيسي و آلما آغاجلاري سيرالانماقدادير .
اورمان بيتگيلري اوقام ، پسکئمس و چاتقال داغلارينين ياماجلاريني اؤرتمکده دير . تيئن ـ شانين بيتگي اؤرتوسو چئشيدلي ساييدا حئيوانلارين سيغينماسي و ياشاماسي اوٍچون ده الوئريشليدير . اورمانين ايگنه ياپراق و ياپراقيلارلا اؤرتولو قيسيملاريندا وحشي دوغوزلار ، قاراسارلار ، گئييکلر ، ماراللار ، قاقيملار و گلينجيکلر دولاشيرلار . يايدا بولگهده هينديستان ساريآسمالاري و ديگر قوش چئشيدلري گؤرونورلر .
هله يوٍزلرجه ايل اونجهسينده تيئن ـ شان اورمانلاري ، گئنيش اراضيلري قاپساييردي . جويزلي ، آقچا آغاجلي ، قئيسيلي ، وحشي آلمالي اورمانلار ، ۱۰ ـ ۸ . جو يوز ايللر آراسيندا فرقانه چؤلونون قوزئي اوجلارينا قدر اوزانيردي . سون ايکي عصيرده « زاييلي آلاتاو » اورمانلارينين سوٍرعتلي بير بيچيمده يوخ ائديلديگينه شاهيد اولوروق . نتيجهده ، ادريسينين « آسکاروز اتکلري اورمانلارلا اؤرتولموشدور » آچيقلاماسي دوغرولوغونو ايثبات ائدير .
قايناقلاردا آسکاروز ايله تيئن ـ شان داغلارينين عئيني اولدوغونو ايثبات ائديجي داها بير سيرا بيلگيلره ده راست گليريک . آسکاروز داغلاري حاقّيندا ان جاليب بيلگيلري ابنسعيدين « جوغرافيا » اثرينده گؤروروک . بو اثرين لئنينقراد دا اولان يازماسيندا ، آسکاروز يوکسک و اوزون داغ سيلسيلهلرينين اوٍزري هر زامان قارلي اولوب ، گونئيده قوْرويوجو کالاس دووارلارينا دايانماقدادير » شکلينده بير آچيقلاما يئر آلير . بو دووارلار ، تورکجه دانيشان بويلارين سالديريسيندان قورونماق اوٍچون موٍسلمانلار طرفيندن تيکيلميشدي . ابنسعيد ، اثرينين چاپ اولموش باسقيسيندا ، دووارلارين سيردريادان ووْروتا ، فضلان بن يحيي داغلارينا قدر اوزانديغيني بيلديرير .
ابنسعيد ، کالاس دووارلارينين ، کئلئس بوزقيرلاريندا عربلر طرفيندن تيکيلديگيني و سايليق داغلاريندان سيردريا
نهرينه قدر اوزانديغيني بيلديرير . چيرچيق بولگهسينين قوزئيباتي سينيرلارينا تيکيلن دووارلارين قالينتيلارينا بوگوٍن ده راستلاماق موٍمکوندور . کالاس دووارلاري ، چاتقال داغلاريندان سيردريايا قدر اوزانيردي . بو بولگهده چئشيدلي تورک بويلاري اوتوردولار . ها بئله فضلبنيحيي گيريشينين راشتا قدر اوزانديغي بيلينير . بو ساوونما دووارلاري سايهسينده تورک بويلارينين ايسلام اولکهلرينه حملهلرينين اؤنونه چيخيلميشدير .
يوخاريدا بيلديريلن بيلگيلر ايشيغيندا ، آسکاروز داغلارينين چاتقال داغلارينين قوزئيينده و سيردريانين اورتا آخيمينين قوزئي دوغوسوندا يئر آلديقلاري آنلاشيلير . بو داغلارين گونئيينده چيرچيق چؤلو ، کئلئس بوزقيري و قاراتگين داغلاري يئر آلماقدادير . بورادان ، يوکسکلري موٍداويم ( سوٍرکلي ) قارلا اؤرتولو اولان آسکاروزون اصلينده تيئن ـ شان داغلاري اولدوغو آنلاشيلير . اسکي اؤزبک ناغيلي « آلپاميش »ين آناليزي ده بيزيم يئتيشديگيميز سونوجو تأييد ائتمکدهدير . ناغيلدا ، آستارداغ داغينين آدي آلاتاو اولاراق گلميشدير . بو آد تيئن ـ شان داغينين قيرقيزجا آدي اولان « آلاتو »نون آنلامداشيدير .
اورتا آسيانين تورکجه دانيشان توپلولوقلاري آراسيندا « آلاتاق » ، « آلاتااو » و « آلاتو » دئييملري « سوٍرکلي قارلا اؤرتولو و يا ديک کمرلي داغ » آنلامينا گلير . آراشديرماسي ائديلن قايناقلاردا آسکاروزدان بحث ائديلرکن ، اونون قارلا اؤرتولو بير داغ اولاراق آنلاديلماسي جاليب ـ توجّوٍهدور . بونا باغلي اولاراق ، موغول ايستيلاسي اؤنجهسي جوغرافيا اثرلرينده ، آسکاروزون سوغوق داغ ايقليم مداريندا يئر آلديغي بيلديريلير . بونلاردان « صورالا قاليم »ده آسکاروز ذيروهلرينين سورکلي قارلا اؤرتولو اولدوغو يازيلير . بولگهده سرت سوغوقلارا عادت ائلهميش وحشي حئيوانلار ياشاييرلار . بولگه خالقي ، قيشدا آلتي آي بويونجا ، سوٍرکلي ايستيلهنن ائولرده اوتورور . اونلار ، سرت سوغوقلاردان قورونماق اوٍچون ائولرينين ايچينده بير يئر قازاراق بورادا اوْد يانديريرميشلار . ائولرين چئورهسينه دووارلار تيکيلمک صورتييله ، ايستي عاييقليگي ساغلانيردي . بو بولگهنين خالقي بويوک قويون سورولرينه صاحيب ايدي . خالق ، قيش بويونجا يئمک قازانلاريني سوٍرکلي اوْدون اوٍزرينده توتاردي سيجاق يئمک سايهسينده سوغوقدان و آيازدان موحافيظه اولارديلار .
بئلهجه ، اورتاچاغ قايناقلاري ، آسکاروز داغلارينين تيئن ـ شان داغلارييلا عئيني اولدوغونا شهادت ائديرلر . بو دا بيزه ، « کتاب روجار »داکي اوغوز ائلينه مربوط وئريلن بيلگيلري آنلاماميزي ساغلاماقدادير .
روزا و يا چو نهري
ادريسييه گؤره ، آسکاروز يوکسکلريندن روزا نهري آخاراق دوغودا خارزم گولونه تؤکولور . بويوک روزا نهري ، سيلديريم قاياليقلاردان گئچهرک آرال گولونه تؤکولوردو . ادريسينين ايلک خريطهسينده ، خارزم گولونه تؤکولن روزا نهريندن بحث ائديلير .
آ.ژوبئرتين قوللانديغي يازمالاردا روزانين آرال گولونه توکولدوگو بيلديريلير . اويسا ، صوفيه و لئنينقراد يازمالارينا روزانين خارزم گولونه توکولدوگونه دايير قطعي بير بيلگييه راستلانيلمايير .
ک.ميللئره گؤره ، روزا ايله ساريسو نهري عئينيدير . آمّا بو نظر دوغرو اولا بيلمز . روزا ايله ساريسونون عئيني اولدوغو نظري ، ادريسينين اثرينده گلن بيلگيلرين ترسينه دوٍشور . « نزﻫﺔالمشتاق » ﺎ گؤره روزا نهري ، سولاريني آسکاروز داغلارينين يوکسکلريندن آلير . روزا نهري سولاريني اولوتاودان دئييل ، تيئن ـ شان يوکسکلريندن آلديغي اوٍچون ، نتيجهده اونو ، ساريسو نهري اولاراق دوٍشونمهميز اوٍچون بير ندن يوخدور . اؤته ياندان قايناغيني تيئن ـ شاندان آلان چو نهري ايله روزا نهرينين عئيني اولدوغو دوٍشونوله بيلير . چو نهري سولاريني ، سوٍرکلي قارلا اؤرتولو تئرسکئي ـ آلاتاو ايله جوُمقوْلتاو داغلارينين ياماجلاريندان آلاراق ، کونقئي ـ آلاتاوين بوْآم بوغازيني دليب گئچديکدن سونرا گئتديکجه گئنيشلهين بير چؤله آچيلير . چو ، سيردريانين آشاغي آخيملارينا يئتيشمهدن آشي ـ کوْل و سايمان ـ کوْل کيمي سولاري دوزلو گوللرين اولدوغو بولگهلرده سونا چاتير .
ژئولوژيک تاپينتيلارا گؤره ، اسکيدن چونون بير قولونو دا تالاس تشکيل ائديردي . آشاغي قيسيملاريندا ايسه نهير ، ساريسو ايله بيرلشهرک سيردريايا قدر اوزانيردي . تاريخين چئشيدلي دؤنملرينده چو و ساريسو نهيرلري دفعهلرجه داشاراق سولاريني سيردريايا قدر آپارميشديلار . ۱۸۹۸ ايلي حودودينده تلهکول گؤلو [ تؤلئس گؤلو ] نون آرتان سولاري سيردريايا قدر چاتميش ، قارا ـ کمير بويونجا اؤنونه چيخان هر شئيي قوپاراراق يولونا دوام ائتميشدي . دؤنمين رطوبت نيسبتي موٍرتفع ايقليم شراييطيني ده حسابا قاتارساق ، بوتون بو بيلگيلر ، آ.ژوبئرتين قوللانديغي يازمادا يئر آلان « روزا ، خارزم گولونه توکولور » آچيقلاماسينا آيدينليق قازانديرير .
ادريسينين قوللانديغي قايناقلاردا ، محتميلاً چو نهرينين سيردريانين بير قولو اولاراق آرالا توکولدوگو بيلگيسي واردير . نئجهکي ، « نزﻫﺔالمشتاق »دا شاش و پاراکين خارزم گولونه آخديغي بيلديريلير . بو آرادا بونو دا بيلديرک کي ، سيردريانين بير قولو اولان چيرچيق هئچ بير دؤنمده آرال گؤلونه آخماميشدير . آنلاشيلان ، ادريسي ، فقط آرال گولونه آخان نهيرلري ديقّته آلميشدير . بو دا ، ادريسينين شاشين بير قولو اولاراق دوٍشونولن روزانين خارزم گولونه توکولدوگو شکليندهکي بيلگيسيني دوغرولايير .
ادريسينين خريطهسينده ، آسکاروز داغلاريني آشديقدان سونرا چوخ بويوک اولمايان روزا داغلاري يئر آلير . بو داغلار ، ياي بيچيمينده سيرالانيب ، گونئي باتيدان قوزئي دوغو يؤنونه اوزانيردي . داغين تپهسينده خييام قالاسي واريدي . ۱۱۵۴ ايلي خريطهسينده خييام قالاسي ، موزقار داغلاريندان چيخان ايکي آدسيز نهير آراسيندا گوستريلميشدير . بونون عکسينه ، « نزﻫﺔالمشتاق »دا خييام ، خارزم گولو دوغوسوندا دئييل ده ، قوزئيينده گوستريلير .
ادريسينين بير باشقا خريطهسينده خييام قالاسي ، کوٍچوک داغلارين ياماجلاريندان آخان نهرين گونئيينه اوتوردولور . نهرين و داغين آدلاري خريطهده بللي ائديلمهميشدير . خريطهيه گؤره ، خييامين قوزئيينده قيماقلارين اولکهسي يئر آلير . صوفيه يازماسيندا يئر آلان خريطهده خييام قالاسي ، روزا ايله ايرقيزين اولدوغو يئرين گونئي دوغوسونا اوتوردولور . لئنينقراد يازماسيندا اولان خريطهده ، نهير ، سولاريني موزقار داغلارينين ذيروهسيندن آلير و تام يانيندا ايسه خييام قالاسينين اولدوغو داغ گوستريلير .
باغداددا چاپ اولان ادريسي خريطهسينده ، روزا ، نهرين قوزئي دوغوسوندا گوستريلير ؛ آشاغيسيندا ايسه خيروات شهري يئر آلير . خييام قالاسي ، اَيري خطلي داغ يوکسکلرينده دورور . بو خريطهلرين بيرينده خييامين جوغرافياسال قونومونا ايليشگين وئريلن بيلگيلر ، ۱۱۵۴ ايلي خريطهسينه اويغون گلير . آنجاق باشقا خريطهده خييام ياخينلاريندا اولان سو ياتاقلاري ايله موزقار داغي آراسيندا هئچ بير باغلانتي يوخدور . اگر ادريسينين خريطهلرينين موقاييسهسيني ائديرسک ، خييامين يئري قونوسوندا بويوک بير تناقوضلا قارشيلاشاريق . بو خوصوصدا داها گوٍوهنملي اولان « نزﻫﺔالمشتاق » آدلي اثره باش وورولاجاقدير . ادريسييه گؤره ، روزا نهري « اوغوز ائليندن گئچهرک » دوغودان باتييا دوغرو آخماقدادير .
ادريسي ، روزا کناريندا داغلارين اولدوغونو بيلديرير . بو داغلارين تپهسينده خييام قالاسي يئر آلير . قالا ، روزانين قوزئييندهکي يوکسک سيلديريم قاياليقلار اوٍزرينه يئرلشمشدير .
خييام ، خانداک [ قينداق ] آديني داشييان اوغوز بويونون مرکزييدي . خانداقلارين اولکهسي آرال گولونون دوغوسوندا ، شيدّتلي سوغوق ايقليمه صاحيب بير بولگهده يئر توتوردو . ک.ميللئره گوره خييام قالاسي ، اولوتاو داغليق بولگهسينده اولوردو .
تاريخ ليتئراتؤرونده يئر آلان بير نظره گوره ، ادريسينين اثرينده آدي گئچن يئرلهشيم ساحهسي ، « خييام » و يا قازاخجا آدييلا « کييام » اولاراق بللي اولان يوکسک تپهلرين اوٍزرينده گوستريلير . آمّا ، « نزﻫﺔالمشتاق »دا تپه دئييل ده ، داغ اولاراق قئيد اولموشدور .
خييام ـ عربجه بير کلمه اولوب ، توٍرکلرده بير قالادير ـ عئيناً ترجومه ائتديگيميزده « چاديرلار » آنلاميندا اولور . بو آچيقلامايي ، ابن اياسين نقل ائتديگي بيلگيلرله دستکلهمک موٍمکوندور . ابن اياس ، اينديکي يئدديسو بولگهسيندن بحث ائديرکن ، خييامدان و بورادا چاديرلاردا اوتوران تورک نوفوسوندان سؤز ائدير .
ادريسييه گؤره خييام اوغوز خانداک [ قينداق ] بويلارينين ان اؤنملي مرکزيدير . اونا قولاق وئريرسک ، قالا هر هانسي بير تهليکه سيراسيندا سيغيناق اولاراق دا قوللانيردي . بوٍتون بونلاري حسابا آلديقدا ، خييامين بير آنا قرارگاه مرکزي اولاراق فعاليّت گؤسترديگي سونوجونا يئتيشيريک . اورتاچاغلاردا تورک ـ موغول اولوسلاري آراسيندا بو نووع قرارگاه و يا کمپ مرکزلرينه « اوْردا » ، « اوْردوْ » و « اوْردوُ » آدي وئريليردي . اونلار ، بو آدلا حوٍکومدارلارا مخصوص اولان و قيزيل ، گوٍموش ، قيمتلي اشيالار و قاليلارلا سوٍسلنميش بويوک چاديرلاري قصد ائدرديلر .
عوموميّتده بو قرارگاهلار داييره بيچيمينده قورولان کئچه ( نَمَد ) چاديرلاردان دوٍزهليردي . قرارگاهين مرکزينده حوٍکومدارين و يا اوٍست دوٍزئي يؤنهتيجينين دئوآسا چاديري يوکسهليردي . آ.ن. بئرنشتاما گؤره ، بوزوکانين سول کناريندا اولان اسکي شهر خرابهلرينده ، سايرام شهر قالينتيلاري اوٍزرينده ، کارناق و ديگر يئرلشيم مرکزينده الهگلن تاپينتيلارا داياناراق اوغوز يئرلشيم ساحهلرينين تمل اؤزلليگيني کؤچري کمپلرين چوخ آماجلي ايسکان پلانلاماسي تشکيل ائديردي .
قايناقلاردا ، اطرافي ساغلام دووارلارلا ايحاطه اولموش اوغوز قرارگاهلاري حاقّيندا بيلگيلر واردير . عمادالدّين اصفهاني و ابن الجوزينين اثرلرينده بونلاردان سؤز ائديلير و اونلارا گؤره ، ۱۲ . جي يوز ايله عاييد اوغوز قالالارينين اطرافي دووارلارلا چئوريلي اولوب ، ايچينده چادير شهر يئر آليردي .
ادريسييه گوره ، خييام قالاسي ، روزانين قوزئيينده يئر آليردي . يعني ، چو نهرينين ساغ طرفينده اولوردو . « نزﻫﺔالمشتاق » داکي قالايلا ايلگيلي بيلگيلر ، مقديسينين ۱۰ . جو يوز ايلده تورکمن « چاديري » اوردو قالاسي حاقّيندا آنلاتديغي بيلگيلره بنزهيير . خييام قالاسي ، احتيمالا گؤره اوردو شهرييله عئيني اولوب ، چو نهري چؤلونده يئر آليردي .
« نزﻫﺔالمشتاق » آدلي اثرده اوغوز ائليندن بحث ائديلرکن ، خييامين ائشيگينده « ايچ بولگهلرده » تاراز و باريکت آدلي شهرلرين اولدوغونا مربوط اولان بيلگيلر ده وئريلير . ادريسي ، تارازي شاش بولگهسينين سينيرلاري ايچينده گوسترير . بئلهجه ، شاش بولگهسي سينيرلاري ايچينه تاراز چؤلونون ان بويوک شهرلريندن بيري ده داخيل ائديلير . ادريسينين بيلگيلريني ، ۱۰ . جو يوز ايلين جوغرافيا يازيلاري دا دستکلهيير . بو قايناقلارا گؤره ، شاش بولگهسينين سينيرلاري تارازا قدر چاتيردي .
ادريسي ، تارازلا بيرليکده باريکت شهريني ده شاشين سينيرلاري ايچينده گوسترميشدير . آمّا بو شهرين اولدوغو يئر حاقّيندا قطعي بيلگيلر وئريلمير . بعضي اورتاچاغ يازارلاري دا ادريسي کيمي باريکتي شاش سينيرلاري ايچينده گوستريرلر . بعضيلري ايسه ايلاک اولاراق آچيقلاميشديرلار . احتيمالا گؤره ، باريکت ، ۱۲۵۳ ايلينده کيليکيا ائرمنيستانيندان باشلاييب اورتا آسيا اوٍزريندن موغوليستانا سياحت ائدن ۱ . جي هتومون دا بيلديرديگي کيمي بارکند ( پارکند ) ايله عئيني شهر اولماليدير . شهر , تارازين باتيسيندا بير يئرده , تاراز چؤلوندن گئچيب قارتاو داغلاري اتگيندن گئدن کاروان يولو اوٍزرينده يئر آليردي .
« نزﻫﺔالمشتاق » ﺎ گؤره باريکت ، داهلان شهرينه دؤرت گونلوک بير فاصيلهده يئر آليردي . بورا ساغلام بير قالا شهري اولوب باشيندا بير رييس واريدي . الينده چوخ ساييدا عسگري گوٍجو اولان داهلان حوکومداري ، تئز ـ تئز تاراز و باريکت اوزرينه حملهلر دوٍزهنلردي . ادريسي ، داهلاندان باريکته گئدن يولو آنلاديرکن « اونلار بعضي واختلار دوست کيمي گئچينر ، بعضاً ده قاريشيقليق چيخارماييرديلار » دييه آچيقلايير .
« کتاب روجار »دا ، بير بيريني ايزلهين داغلار و پيس يوللار ندنييله داهلان ايله باريکت آراسيندا گئچيشين ايمکانسيزليغيندان بحث ائديلير . بونا باخماياراق ، ادريسي ، داهلاني روزانين گوٍنئي دوغوسوندا گوسترير . ۱۱۵۴ خريطهسينده داهلان ، شاشين قوزئي دوغوسونا باخان اوٍزونده اولان داغين تپهسينده و يا اتکلرينده گوستريلميشدير . داهلانين قوزئي دوغوسوندا راس داغلاري ، ياخينلاريندا ايسه آزقيشلارين يوردو يئر آلير . ۱۱۹۲ ايلي خريطهسينده ، داهلاني دوغودان باتييا دوغرو اوزانان داغلارين اتکلرينده گؤروروک . « صورةالارض » آدلي اثرده ايسه داهلان ، شاشين قوزئي دوغوسوندا گوستريلميشدير . بونا گؤره داهلان ، چاقرا اوغوز ايله راس داغلاري آراسيندا اولور ، قوزئيينده ايسه آسکاروز داغلاري اوزانير . ادريسينين متن و اطلسينه گؤره داهلان ، تيئن ـ شانين باتي قوللاري ايله قارتاو داغلاري آراسيندا بير يئرده اولوردو . باريکت کيمي داهلانيندان دا هارادا اولدوغونو بللي ائتمک هلهليک تام اولاراق موٍمکون گؤرونمهيير .
ادريسينين سؤزلرينه گؤره , داهلاندان بئش گونلوک اوزاقليقدا قاربيان واريدي . بورادان دا اوٍچ مايل اوزاقليقدا گوٍموش معدنلري واريدي . تاجيرلر , اؤز ماللاريني دَوَهلره يوٍکلهيهرک شهر جيواريندا چيخاريلان گوٍموشله موٍعاوضه ائتمک اوٍچون شاشدان قاربيانا دواملي يولچولوق ائدرديلر . ادريسينين اثرينه گؤره قاربيان ، داهلانين قوزئي دوغوسوندا يئر آلماقدايدي . ۱۱۵۴ ايلي خريطهسينه گؤره قاربيان ، آسکاروز داغلارينين يوکسکلرينده يئر آلير . قاربيان ياخينلاريندا ايسه ، قايناغيني بو داغدان آلان روزا و باشقا نهيرلر آخير . بوتون بونلارا داياناراق ، قاربيانين تيئن ـ شان بولگهسينده يئرلشديگيني دييه بيلريک .
قايناقلار ، ۱۱ ـ ۹ . جي يوز ايللر آراسيندا تالاس آلاتاو بولگهسينده چوخ ساييدا گوٍموش معدنينين اولدوغونا شهادت ائدير . بو دؤنمده شالجي ( چئشمه ) جيواريندا گوٍموش معدن مرکزي واريدي . شالجي ، کئش ( افراسياب ) و سمرقنددن باشلاييب دوغودا قيرقيز اولکهسينه قدر اوزانان گئنيش ساحهدهکي داغ سيراسي ايچينده يئر آلير . بو داغلار بوتتام ايله بيرلشهرک اوسروشانانين فرقانه طرفلريني دولاشديقدان سونرا شالجي ايله تارازا يئتيشيردي . بورالاردا ، داغين آنا قيسيملاريندا و اونونلا بيرلشن قوللاريندا ، شالجيده اولدوغو کيمي چئشمه و معدنلره راستلانيلير . ۱۰ . جو يوز ايلده بورادان گوٍموش چيخاريلاردي . تارازدان دؤرت فرسخ اوزاقليقدا اولان شالجيدن ايسفيجاب بولگهسينه گئديله بيلردي . آرکئولوژيک تاپينتيلار ، شالجينين سادير ـ کورقان يئرلشيم ساحهسينه باغلي کيروْوسک کندينده اولدوغونو ايثبات ائدير . ۱۱ ـ ۹ . جي يوز ايللر آراسيندا تالاس آلاتاوينا باغلي شالجي بولگهسيندن چوخ وئريمله گوٍموش چيخاريلاردي .
گوٍموش چيخاريلان بير باشقا معدن بولگهسيده کوهِ ـ سيم ايدي . بورا آنقرئن چؤلوندن نيشباشساي نهري اوزريندن گئچن کاروان يولو اوزرينده يئر آليردي . اسکي گوموش معدنلري بو نهرين قوللاري اولان لشگرک و لوْياک بويونجا قوُرولموشدو . ۹ ـ ۸ . جو يوز ايللرده شاش بولگهسيندهکي گوموش معدنلري يوکسک وئريمله ايشلهديلردي ، آمّا بونون موقابيلينده سامانيلر حاکيميّتينده اولان کوهِ ـ سيم معدنلري اؤنمين الدن وئرميشدي .
تاريخ و جوغرافيا مأخذلريندن يولا چيخاراق قاربيانين ، باتي تيئن ـ شان و بلکهده تالاس آلاتاوي گوموش معدنلري ياخينيندا اولدوغونو دوٍشونه بيلريک . احتيمالا گؤره قاربيان ، بو گوٍموش معدنلريندن بيرينين آدييلا باغلانتيليدير . بو قونودا ابوريحان بيروني بئله دئيير : « معدنلر آراسيندا قاراب ( گيزلي ) آديني داشييان بير معدن واردير . بو اوجاقلار گيزلي اولدوغوندان بو آدي آلميشدير . »
گؤرگوٍز و يا بالخاش گؤلو
« نزﻫﺔالمشتاق » ﺎ گؤره ، اوغوز بويلاري گؤرگوز گؤلو چئورهسينده اوتوروردولار .
ادريسي ، سولاريني آسکاروزون قوزئي ياماجلاريندان آلان ييرمييه ياخين نهرين گؤرگوزه آخديغيني بيلديرير . گؤله ، قايناغيني موزقار داغلارينين دوٍزهلتديگي اللييه ياخين نهير ده آخيردي . گورگوز ، موٍحيطي دؤرت يوٍز مايل گئنيشليگينده بويوک بير شيرين سو گولودور . گورگوزون گونئيينده ايسه ، ياماجلاريندا هئچ نووع بيتگي اولمايان داغلار يئر آلير .
ابن اياس و ابن خلدونون اثرلرينده بو گؤلدن قيساجا بحث ائديلميشدير . سونونجوسونا گؤره گورگوز ، بئشينجي ايقليمين قوزئي دوغو تيکهسينده ، يعني يئددينجي تقسيمده يئر آلير . اونا گؤره ، « مورقار » داغلاريندان آخان چوخ ساييدا نهير ، سولاريني بو گوله داشيييرلار . « نقشالازهار » ﺎ گؤره ، اوغوز ائلينده گورگوز آدييلا آنيلان بويوک بير گول واردير . گونئيينده ايسه اوزرينده بيتگيلر اولمايان داغلار يئر آلير . ابن اياس ، آدي گئچن داغلاردا گورگوز قالاسينين اولدوغونو و گولون آديني بورادان آلديغيني آنلادير . ادريسيدن فرقلي اولاراق ابن اياس ، بو قالادا اوغوز شئيخي شهابالدّينين اوتوردوغونو يازير .
ک.اي.ميللئره گؤره ، گورگوز گولو ، ايرقيز و يا چالکارلا عئينيدير . آمّا او ، آسکاروز ايله اولوتاو داغلارينين عئيني اولدوغونو حسابا قاتاراق ايشتيباه ائتميشدير . نئجهکي ، ادريسينين اثري گورگوزون چالکار ـ تنگيز گولو اولماسي اوٍچون هئچ بير سبب اولماديغيني گوسترير . « نزﻫﺔالمشتاق »ين يازاري ، گورگوزون شيرين سو گولو اولدوغونو قئيد ائدير . ادريسي ، « گورگوزون ايشغال ائتديگي ساحهيه باخيليرسا ، آرالدان داها بويوکدور » دئيير و اکلهيير : گورگوزه « اوقيانوس کيمي چوخ بويوک گؤل » آدي بوْشونا وئريلمهميشدير .
چالکار ـ تنگيز و يا مرکزي يا دا باتي قازاخيستانداکي هئچ بير بويوک گول ، تاريخسل دؤنم ايچريسينده بو قدر گئنيش ساحهيه ال تاپماميشدير . ادريسينين اثرينده ، آسکاروزون قوزئي ياماجلاريندان آخان چوخ ساييدا نهير ، سولاريني گورگوزه داشيييردي شکليندهکي آچيقلاما ، ک.اي.ميللئرين تثبيتينين ترسينه دير . « نزﻫﺔالمشتاق »دا يئر آلان بير گئرچگه گوره ايسه ، موزقار ( مورقار ) داغلاريندان قايناغيني آلان اللييه ياخين نهيرده سولاريني بو گوله بوراخيردي . آنلاشيلان ، بو دورومدا گوٍنئي اورال و ياخود موغوجار داغلاري مطرح اولونمايير . ادريسي ، قونويو بو طرزده آنلاماميز اوٍچون بيزه هئچ بير دليل گتيرمير .
« نزﻫﺔالمشتاق »دا گورگوز ، بالخاشگولو اولاراق دوٍشونولموشدو . سون دؤنمه عاييد اينگيليز خريطهلريندهکي بيلگيلر ده بونو دستکلهيير . آ.ژوبئرت ، بو خريطهده آرال گولونون دوغوسوندا کؤرگؤس [ خوْرتوْز ] گولونون اولدوغونو خاطيرلادير . بولگهنين جوغرافياسال موٍختصّاتيني ۴۶ ايله ۵۱ اَنلم ، قيرينويچه گؤره ايسه ۷۵ بوْيلام اولاراق گوسترميشدي . کؤرگؤس آدي ، بالخاش گولو حووضهسي هيدرونوميسينده گونوموزه قدر قورونموشدور . ايلي نهرينين قوللاريندان بيري اولان کؤرگؤس ، بيژينتاو و بوْروْهوْروْ داغلاريندان سولاريني آلير . ايلي نهري چؤلونده اولان اورتاچاغ شهرلريندن آلماليق دا کورگوس اولاراق تانينيردي .
بالخاش ايله گورگوزون عئيني گول اولدوغونا ايليشگين باشقا بير ندنه يينه ادريسينين اثرينده راستلانير . اونا گؤره گول ، بويوک بير شيرين سو قايناغيدير . گئرچکدن ده بالخاش گولونون سويو تايسيزدير . ل.س.بئرگه گوره ، « چؤلده بئله بير گولون اولماسي جوغرافياسال بير تضاددير . » اسکي دؤنمه عاييد تارچا ايزلري ، گولون گئچميشده داها بويوک بير ساحهني ايشغال ائتديگينه گوٍواه دير .
تيئن ـ شاندان بالخاش حووضهسينه ايلي ، قاراتال ، آقسو و لئپسا کيمي بويوک نهيرلر آخماقدادير . بو نهيرلر قايناغيني زاييلي آلاتاوي ، کونقئي آلاتاو ، کئتمن داغلاريندان و جونقار آلاتاويندان آلماقدادير . قوزئي دوغودان بالخاشا قايناغيني باتي تارباقاتايين ياماجلاريندان آلان آياقوز نهري اوزانير . تارباقاتاي ، دوغودا قارلارلا اؤرتولو يوکسک سااوُر داغلارينا قدر اوزانير و بو داغين دا ان يوکسک ذيروهسيني موزتاق ( بوزداغي ) تشکيل ائدير .
بو جوغرافيايي بيلگيلر يولداشليغيندا ، موزقار داغلاريندان آخان نهيرلرين گورگوزه توکولدوگونه دايير ادريسينين اثرينده يئر آلان آچيقلامالار بئلهليکله خاليصليگه و آيدينليغا چيخير . آنلاشيلان ، « نزﻫﺔالمشتاق »ين يازاري ، موزقارين آشاغي قيسملاريندا اوزري قار و بوزلارلا اؤرتولو تارباقاتاي و سااوُر داغلارينين اولدوغونو دوٍشونموشدو . بئلهجه ، ادريسينين اثرينده اوغوز ائليندن بحث ائديلرکن ، جوغرافياسال و اوروقرافيک دوروما گوره عئيني آد آلتيندا ايکي فرقلي داغدان بحث ائديلير . بونلاردان ايلکي باتيدا ( گونئي اورال ) ، ايکينجيسي ايسه اوزاق دوغودا ( تارباقاتاي سااوُرلا ) دير . بو دوروم ، آراشديرماجييي ايشتيباها سالماماليدير . چوٍنکو ، تاريخ و جوغرافيا قايناقلاريندان اورتا آسيا تورک توْپوْنوْميکاسيندا بنزر آدلارين يايقين اولاراق قوللانيلديغيني بيليريک .
« نزﻫﺔالمشتاق » ، گورگوزدن بحث ائديرکن ، اونون بالخاش ايله عئيني شئي اولدوغونا ايشارت ائدير . ادريسييه گوره ، گورگوز چئورهسينده بوْل ميقداردا اوتلاق و چاييرلارلا اؤرتولو ساحهلر واريدي . گئرچکدن ده ، بالخاشين گوٍنئي ساحيلينده اوزون و توْم قميشليکله اؤرتولو بير خط اوزانماقدادير . ايلي نهرينين آشاغي آخيملاريني قميشليک و چايير بيتگيلري باسميشدير . نهير آغزي اسکيدن پاييز و قيش مئوسيملرينده حئيوانچيليق اوٍچون کاميل بير وضعيّته صاحيب ايدي . يوخاري بالخاش بوگوٍنکو جوغرافيا قونومو باخيميندان ، ادريسينين ، ابن اياس و ابن خلدونون توصيف ائتديکلري گورگوز گولو گونئيينده اولان داشليق داغ اراضيسينه اويغون گلمکدهدير . اراضي ، بالخاشين گونئي باتي يوکسکلريندن باشلاياراق چو ـ ايلي داغلارينا قدر اوزانماقدادير . بيتگي اؤرتوسو باخيميندان چوخ فقير اولان اراضي ، بولگهيي تيئن ـ شانين گؤبگينده سيرالانان داغلاردان کسگين بير بيچيمده آييرماقدادير . چو ـ ايلي داغلارينين ياماجلاري ، اورمان اؤرتوسوندن محروم اولوب ، سادهجه يازدا مئوسيمليک بوزقير بيتگيلرييله ياشيللانير .
ادريسي و باشقا اورتاچاغ يازارلارينين وئرديکلري جوغرافيايي بيلگيلر سايهسينده ، گورگوزون گونوموزده بالخاش دئييلن گؤلله عئيني اولدوغونو اؤيرهنميريک . گورگوزون گونئيينده يئر آلان داشليق داغ ساحهسي ايسه , چو ـ ايلي داغلارينا تقابوٍل ائدير . آنلاشيلان ، گورگوز قالاسي بو داغليق بولگهده يئر آليردي .
۱۰ . جو يوز ايلده اوغوز بويلارينين يئرلشيمي
« کتاب روجار »دا يئر آلان تاريخ و جوغرافيايا دايير بيلگيلر ، ۱۰ . جو يوز ايلده اوغوز ائلينين سينيرلاريني بللي ائتمهميزه ايمکان ساغلايير . ادريسينين يازديقلارينا گؤره ، اوغوز بويلاري ، گوٍنئي بالخاش ساحيليندن وولقانين آشاغي آخيملارينا قدر اوزانان اينديکي اورتا آسيا بوزقير شريدينده اوتوروردولار . اوغوز کؤچمنلرينين مسکونلاشما يئرلري ايرقيز ، اورال ، امبا ، اوييل و آرالسور گؤلو ساحيللري اولاراق گوستريلير . همده ، آرال جيواري ، سيردريا چؤلو ، سيردريا قارتاوينين اتکلري ، چو چؤلو ، تالاس آلاتاوي ايله ايلي نهري آشاغيسيندا دا اوغوز يئرلشيم ساحهلري واريدي . بورالاردا اوغوز اوبالارينا و چوخ بويوک اولمايان قالالارا دا راستلانيلير . هر بير تهليکه زامانيندا سيغيناق اولاراق قوللانيلان بو قالالار ، اوغوز بيلرينين قرارگاهي ايدي .
طبيعي کي ، بو گئنيش اراضيلرين هاميسيندا نوفوسون چوغونلوغو اوغوز بويلاري اولاراق دئييلهبيلمز . اونلار ، غاليب وجهده آرال جيواريني ، قوزئي خزر چئورهسي و سيردريانين آشاغي آخيملاريني مسکن توتموشدولار . يئدديسودا اوتوران بعضي اوغوز قوروپلاري ايسه ، ۱۰ . جو يوز ايل اورتالاريندا توٍرک ديللي اهاليسي قارلوقلار طرفيندن ايطاعت آلتينا آلينان يئدديسودا ياشاييرديلار . گونئي بالخاش جيواريندا و چو نهري ساحيللرينده ياشايان اوغوز بويلاري ايسه باغيمسيز ايديلر و اؤز بوي بيلرينه تابئع ايديلر .
۱۰ . جو يوز ايلده اوغوز کوچريلرينين دوغو سينيرلاري ، ايلي نهرينين آشاغي ساحيللرينه قدر اوزانيردي . احتيمالا گوره ، اوغوزلارا عاييد بو قالالاردان بيري اولان گؤرگوٍز ، بالخاشين گونئي ساحيلينده يئر آليردي . ساواشچي جهتلرييله تانينيلان يئرلي اوغوز بويلاري « خانقا کيشي » آدييلا مشهور ايديلر .
ايلينين آشاغي آخيملاريندا ، کؤکسو و قارتال چؤللرينده ياپيلان آرکئولوژيک آراشديرمالار ، بو بؤلگهده ۱۰ ـ ۸ . جو يوز ايللر آراسيندا يئرلشيک و ياري يئرلشيک تيپلي شهرلرين مووجود اولدوغونو گوسترمکدهدير . بو يئرلشيم ساحهلرينده اوتوران نوفوسون اؤنملي بير قيسميني تورکلر تشکيل ائديرديلر . تورکلر ، بولگهده اوتوردوقلارينين دليلي اولاراق گئريده چوخ ساييدا مزارلار وقبيرلر بوراخميشديلار .
ابودلف « رساله » سينده سؤزونو ائتديگي اينسانلار ، احتيمالاً ادريسينين هانقاکيشي دئديگي دوغو اوغوز قوروپلاريدير . اونون اوغوزلاري ماورأالنّهر ـ اؤتهسينده چين يولو اوٍزرينه يئرلشديرمهسي ، مووجود دوروملا دا تأييد ائديلمکدهدير . چوٍنکو بو اوغوزلار ، بوگوٍنکو قازاخيستان بولگهسينده ياشايان قيماقلارلا دوغو تورکيستانا کؤچ ائتميش اولان توکوز ـ قوزلار ( دوققوز اوغوزلار ) آراسيندا ياشاييرديلار . ابودلفين ، بو باخيمدان اوغوزلارين چين و هينديستانلا تيجارت ائتديکلرينه دايير آنلاتديقلاري ايلگي چکيجيدير . « رساله »ده ، اونلارين عيبادتگاهي اولان ، آمّا ايچينده بوْت اولمايان بير شهرلري اولدوغو قئيد ائديلير . شهر ، تبعهسيندن وئرگي [ خراج ] توپلايان محلّي بير اوغوز حوکومدارينين قرارگاهي ايدي . ابو دلف ، شهردهکي ائولرين داشدان ، آغاجدان و قميشدن تيکيلديگيني ذيکر ائدير . ابو دلفين وئرديگي گؤزدن گئچيريلن تفصيللري ، قازاخيستان و قيرقيزيستان بولگهسينده اله گئچيريلن آرکئولوژيک وساييلي نيسبتاً آيدينلادير . اؤزلليکله ، مرکزي قازاخيستاندا اورتايا چيخاريلان قيماق ـ قيپچاقلارا عاييد اسکي بير شهر خرابهسي ، چوخ ديقّته شاياندير . خرابهنين چوخ قالين اولمايان موٍستحکم دووارلاري ، کرپيچ ، چيمن و قميشلردن کمرهلر ( باغلار ) آتيلميشدي . احتيمالاً بو باغلار سادهجه ساغلامليق ساغلاماق آماجييلا دئييل ، عئيني زاماندا موٍدافيعه مقصدلي اولاراق ايشلنميشدي . ايستيحکاملارين اؤنونده ايکي مئتير و يا داها چوخ گئنيشليکده سولارلا دولو خندقلر يئر آليردي . شهرين ايچينده اولان آچيق ساحهلرده چادير و کئچهدن تيکيلميش ائولر واريدي . بو جوٍر ايستيحکاملارين داها گليشميش اؤرنکلرينه تالاسين ساغ کناريندا اولان خرابهلر ده راستلانيلير . جامبولون تقريباً ۴۵ کيلومئتير قوزئي دوغوسوندا يئر آلان توُيماکنت ايستيحکامي ، ساغلام کرپيچدن تيکيلميش بويوک دووارلارا صاحيب ايدي . خرابهنين ايچ طرفينده سيّار چاديرلار اوٍچون تخصيص ائديلميش آچيق بير مئيدان واردير . اورتاچاغ قايناقلاريندا بو نووع يئرلشيم مرکزينه « کوري » آدي وئريلير . بو چاديرشهرلرين چئورهسيني قميش باغلاردان دوٍزهلن بير دووار ايحاطه ائديردي . قيساجاسي ، آرکئولوژيک تاپينتيلار ، ابودلفين آنلاتديقلاريني تأييد ائتمکدهدير .
۱۰ . جو يوز ايلده ، اوغوز بويلارينا منسوب بير قوْل ، تالاس آلاتاوي و چو نهري چؤلونده کؤچري بير حايات سوٍردوروردو . ادريسي ، چو چؤلونده اوتوران اوغوز بويلارينا « خانداک » آديني وئرير . بو قبيله ، شوٍجاعتي و باغيمسيزليغييلا مشهور ايدي . « حوٍکومداري » ، چو نهرينين ساغ ساحيلينده يئر آلان خييام قالاسيندا ايقامت ائديردي . « نزﻫﺔالمشتاق »دا خانداک اوغوزلارينين سيميرئيخيلره تئز ـ تئز حمله ائتديکلرينه مربوط بيلگيلر وئريلير . بو قبيلهلرين ، اوغوز ائلينين « ايچ » قيسيملاريندا ياشاديقلاري ديقّت چيکيجيدير .
۱۰ . جو يوز ايلده اوغوز بويلاري ، سيردريا قاراتاو اتکلري ايله سيردريا اورتا آخيملاري بويلاريندا اوتورموشدولار . مؤحتيملاً ، داهلان شهري بو بويلاردان بيرينين « رَييسلرينه » عاييد ايدي . « نزﻫﺔالمشتاق »دا اونون بويوک بير اوردويا صاحيب اولدوغو و تاراز شهرينه سالديريلار دوٍزهنلهديگي آنلاديلير . ساواشلار ، سرحد بؤلگهلرينين تيجارته آچيلماسي قارشيليغيندا باريشلا سونوجلاناردي . شاشلي موٍسلمان تاجيرلر ، بورايا حئيوان و دَوَه آلماغا گلرديلر . شوٍبههسيز , ماورأالنّهر تاجيرلري اوغوز ائلينده اولان قاربان معدنلريندن گوٍموش ده ساتين آلارديلار .
۱۰ . جو يوز ايله عاييد باشقا عرب قايناقلاريدا ، اوغوزلارين سيردريانين اورتا آخيملاري بويونجا يئرلشديکلري تئزيني دستکلهييرلر . ابن حوقل ، شاش نهرينين سابران توپراقلاريندان گئچديگي چؤلده اوغوزلارين اوتوردوقلارينا ايشارت ائدير . سيردريا بولگهسينه يئر آلان اوغوز يئرلشيم واحيدلري حاقّيندا استخرينين اثرينين فارسجا چئوريسينده بيلگيلرين بيرينده بئله دئييلير : « شاش نهرينين سابران سينيرلارينا چاتديغي دؤنمده ، بورادا نهرين دارويه ياخينلاريندا قوزلارين ائولري يئر آليردي .
بللي اولدوغو کيمي ، سابران ، سيردريانين ساغ کناريندا ، تورکيستان شهرينين ۴۸ کيلومئتير باتيسينداکي سااوُران ائلي سينيريندا يئر آلير . مقديسي ، سابراني يئددي طبقهدن تشکيل تاپان توپراق دووارلا ايحاطهلي بويوک بير قالا اولاراق توصيف ائدير . شهر ، سالديرقان قونشو اوغوز و قيماق بويلارينا قارشي سرحد ايستيحکامي ايدي . بو دا ، بير دفعه داها سيردريانين اورتا قيسيملاريندا اوغوز بويلارينين اوتوردوقلاريني ايثبات ائدير .
۱۰ . جو يوز ايله عاييد عربجه جوغرافيا اثرلري ، کؤچري اوغوز بويلارينين سول ساحيللرينه ده چاديرلاريني قورمالارينا ايليشگين بيلگيلر نقل ائديرلر . بو نظري استخرينين اثرينده يئر آلان بيلگيلرده دستکلهيير . اونا گؤره ، کوچري تورک ـ اوغوز چاديرلارينين اولدوغو سوٍتکنت شهري ماورأالنّهير ايله سرحد تشکيل ائديردي .
تاريخ ليتئراتؤرونده ، اوزون بير دؤنم ، سوٍتکنت قالينتيلارينين کاراکوْل گؤلو ياخينلاريندا ، سيردريانين سول يانيندا اولابيلهجگي نظري حاکيم ايدي . آنجاق ، گونئي قازاخيستاندا آرکئولوژي قازيلار سونوجوندا ، ايکي شهر خرابهسينين سوتکنت آديني داشيديغي تثبيت ائديلدي . بيرينجي سوتکنت ، سيردريا نهري ياتاغينين ۲ کيلومئتير قدر آچيغيندا کاراکول سينيريندا يئر آليردي . ايکينجي شهرين قالينتيلاري ايسه ، بيرينجيسيندن ۲کيلومئتير اوزاقليقدا ، اينديکي سوٍتکنت دؤولتي زميسينين اولدوغو توپراقلار اوٍزرينده يئر آلير . آرکئولوژي وئريلرينه گؤره ، ۱ . جي سوٍتکنت ، ۱۶ ـ ۱۵ يوز ايللره قدر وارليغيني قوروموشدور .
سوٍتکنت ، ۱۲ ـ ۱۰ . جي يوز ايللر آراسيندا فاراب بؤلگهسينه داخيل ايدي و کئلئس بوزقيريندا بويوک اينکيشاف گؤسترن حئيوانچيليغين مرکزييدي . فاراب بولگهسي ، « آريس »ين سيردريايا تؤکولدوگو يئرين هر ايکي ياخاسيني دا ايچينه آليردي . فاراب شهري ، سيردريانين ساغ ساحيلينده يئر آلان تيمورمنزيلي ياخينينداکي اوْترار خرابهلرينه تقابول ائتمکدهدير .
اوغوز بويلارينا عاييد بير قوروپ ، فاراب ايله کنجئح آراسينداکي سيردريا بولگهسينده موٍستقّر اولموشدولار . کنجئح ( و يا کنجيده ) بؤلگهسي ، آريسين اورتا آخيمي بويلاريندا يئر آليردي . بولگهنين آنا شهري اولان « سوبانيکنت »ين گوٍنوموزدهکي قالينتيلاري ، جووان ـ تبه اسکيشهر خرابهلرييله موعاديلدير . کنجيدهده ترتيب ائديلن آرکئولوژي چاليشمالاري ، ۱۰ . جو يوٍز ايلده بورادا کوچري و ياري يئرلشيک تورک بويلارينين اوتوردوقلاريني گوسترير . بورادا سيردريانين اورتا آخيملاري بويونجا اوتوران قارلوق ـ اوغوز بويلارينا عاييد سراميکلر چيخاريلميشدي . اله گلن بيلگيلر ، بولگهده اوتوران تورک بويلاري آراسيندا اوغوزلاريندا وار اولابيلهجگي احتيماليني گوٍجلنديرمکدهدير .
يوخاريدا تدقيق ائديلن تاريخ و جوغرافيا چاليشمالاري ، کوچري اوغوز چاديرلارينين گونئي قاراتاو داغي اتکلريندن باشلاييب بوْگن ، چايان و آريسدان چيمکنت سينيرلارينا قدر اوزانديغيني ايثبات ائدير . احتيمالا گؤره , کوچري اوغوز بويلاري شااولدئردن آلکاکوْل ـ قوم صحراسينين دوغو اوجلارينا قدر ياييلميشدي . آيريجا ، اوغوز قوروپلاري اوسروشانانين قوزئيباتي سينيرلاريندا يئر آلان سيردريانين ميرزاچؤل [ قوْلوْدنوْي ] بوزقيريندا دا اوتوروردولار .
۱۰ . جو يوز ايلده شاش و ايسفيجاب بولگهسي سينيرلاريندا اوغوزلارين اوتوردوقلارينا دايير بيلگيلر واردير . ابن حوقله گوره ، اوغوزلاردان بير قوروپ شاشين بيسکنت شهرينه يئرلشميشدي . آرکئولوژي آراشديرمالاري سونوجوندا بيسکنتين آنقرئن نهري چؤلونده اولان اينديکي پسکنته ( pskent ) تقابول ائتديگي بللي اولونموشدور . ابن حوقل بئله دئيير : « بورادا ايسلامي قبول ائدن قارلوق و تورک ـ اوغوز بويلاري اوتورور » . استخرينين اثرينين فارسجا ترجوٍمهسينده بو بيلگييي دستکلهين بير آچيقلاما واردير . « بيسکنت شهري ـ اثرده بئله آدلانير ـ قوزلاردان ، قارلوقلاردان و جهاد عشقييله ساواشان ديگر موٍسلمانلار کيمي چئشيدلي اينسانلاردان موٍتشکيل اهالي ايله مسکون ايدي . » عئيني چئويريده ، شاشين باشکنتي « تونکت »دن ايسفيجاب و تارازا گئدن يول آنلاديلارکن ، کئلئسده آنفاران و اوغوز کندلرينين اولدوغوندان بحث ائديلير . يول ، کندلردن گئچيب ايسفيجاب و بادوخکته ( پاتاق کنت ) يئتيشيردي و تاراز شهري بورادان ايکي گوٍنلوک اوزاقليقدا اولوردو . بادوختک ـ تاراز آراسيندا اوزانان يول اوزرينده هئچ بير شهر و کند يوخدور .
وئريلن بيلگيلر ، ۱۰ . جو يوز ايلده بير قوروپ اوغوز بويونون ، کئلئس بوزقيريندا ، چيرچيق و آنقرئن چؤلونده ، چاتقال داغي اتکلري ايله اوُقام داغلاري آراسينداکي بولگهلرده ياشاديقلاري سونوجونو اورتايا قويور . بو بولگهدهکي اوغوز بويلاري ، قارلوقلار و باشقا تورک قوروپلارييلا بيرليکده اوتوروردولار . ايسلامي قبول ائدن بو بويلار ، بير قيسمي شاش و ايسفيجاب بولگهسينين شهر و کندلرينه ده ياييلميشديلار .
اوغوز بويلاري ، سيردريا نهرينين سادهجه اورتا قيسيملاريندا دئييل ، آشاغي قيسمتلريندهده مسکون ايديلر . بورادا اونلارا عاييد جند ، يئنگيکنت و هارا ( خارا ) شهرلري يئر آليردي . اورتا چاغدا جند ، سيردريانين آشاغي آخيملاري بويوندا اولان اينديکي جانقالا خرابهلرينه تقابول ائديردي . يئنگيکنتين قالينتيلاري ايسه بوگوٍن ، کازالينسک ( kazalinsk ) گونئيينده ، سيردريانين سول ياخاسيندا اولان جانکنتده اولماقدادير . ۱۸ . جي يوز ايلين اورتالارينا قدر جانکنت ، هله اسکي شهردن ( يئنگيکنت ) گئري قالان داش دووارلارلا قورونوردو . يئرلي خالق آراسيندا جانکنتين « ايلان » حملهسي سونوجوندا داغيلديغي ريوايتي راييج ايدي . خارانين اولدوغو يئر تام اولاراق بللي اولونماماسينا باخماياراق ، شهرين سيردريا نهري آغزيندا اولدوغو قطعيدير .
۱۰ . جو يوز ايلده اوغوز بويلاري ، خارزم ، ماورأالنّهير و خوراسانا سرحد تشکيل ائديرديلر . استخري : « بوتون ماورأالنّهير سينيرلاري ، خارزمدن ايسفيجاب جيوارينا قدر اوزانان بولگهلر تورک ـ قوزلارين ، ايسفيجابدان فرقانه اوجلارينا قدر اولان يئرلر ايسه تورک ـ قارلوقلارين عسگري فعاليّت ساحهسي ايدي . » استخري آيريجا ، اوغوز توپراقلارينين دوغودا تاراز سينيرلارينا قدر اولاشديغيني بيلديرير . اوغوز سينيرلاري ، بورادان فراوا ، بيشکنت ، سمرقند سوْغدو ، خارزم و بوخارايي ايچينه آلان بير قووس چکهرک تا آرال گؤلونه قدر اوزانيردي .
خوراسانين اوغوز سينيرلارييلا باغلانتيسيني ، موٍدافيعه خطّينين باشلاديغي فراوا عسگري ساخلوسو ساغلاييردي . اوغوزلارين جوٍرجانلا اولان سرحدّي ، چؤلون ان اوج نوٍقطهسينده اولان ( گلهجک کاراکوْل قونومو ) دئهيستان رباطينا قدر اوزانيردي . آنجاق ، ابن حوقلين ايفاده ائتديگي کيمي ، ۱۰ . جو يوز ايلين ايکينجي ياريسيندا بو قالا ، « کافي درجهده گوٍجلو اولماييب ، بير حملهده ييخيلاجاق دورومدايدي » .
خارزمين اوغوز سرحدّيني قورويان ، جورجان قالالارينين ايلکي ، بويوک بير کند اولان « باراتگين »ده يئر آليردي . خارزم سينيرييلا اوغوز توپراقلاري آراسيندا اورگنجين قوزئي باتيسيندا يئر آلان چؤلده قوُرولموش جيت شهري سرحدّ تشکيل ائديردي . شهر دووارلارلا چئوريلي ايدي . بورادان اوغوز بوزقيرلارينا دوغرو آچيلان کاروان يولو گئچيردي . ۱۰ . جو يوز ايلده باتيدا خزر يوردونا قدر اوزانان بو بوزقيرلارا ، خارزم و يا اوغوز چؤلو دئييليردي . « حدودالعالم »ده بئله يازيلير : چؤل ، « دوغو يؤنونده مرو سينيريندان جئيهانا قدر ؛ گونئي يؤنده ايسه باورد ، نيسا ، فراوايا و دئهيستان ايله خزر گؤلوندن ايتيل حودودلارينا قدر اوزانير . چؤلون باتيسيندا ايتيل نهري ، قوزئيينده جئيهون نهري ، خارزم گؤلو ، قوز اؤلکهسي و بولغار سينيرلاري صحرا ، بلخ بولگهسيندن باشلاييب ، جئيهونون گونئييندن گئچهرک خارزم گؤلونه قدر اوزانير . صحرانين بعضي يئرلرينده سادهجه بير گئچيش خطّي اولارکن ، بعضاً بو يئددييه قدر قالخير .
بو بيلگيلردن ، اوغوز چؤلونون قوزئي خزر ساحيللريني ، مرکزي اوغوز بولگهسيني ، گونئي دوغو قاراقوم و يوخاري آرالين قيزيل قوم بوزقيرلاريني ايچينه آلديغيني دوٍشونه بيلريک .
۱۰ . جو يوز ايلده قالاباليق اوغوز بويلاري ، آرال و خزر گؤلو چئورهسيني ايحاطه ائدن بوزقيرلاردا کوچري بير ياشام سوٍروردولر . مسعودييه گوره ، خزر گولو چئورهسينده قالاباليق قوز کوچريلري واريدي . کؤچمن اوغوز چاديرلاري و عسگري قرارگاهلاري ، آرال گؤلونون باتيسينا ياييلميشدي . ۱۰ . جو يوز ايله عاييد جوغرافيا اطلسلري ، اوغوزلاري خزردنيزينين قوزئي و دوغوسونا يئرلشديرير . اوغوز توپراقلارينين سينيرلاري جوٍرجان و استرآباددان باشلاييب باتيدا خزر يوردونا قدر اوزانيردي . خريطهلرده ، خزر گولو قوزئيينده سياهکوه داغينين اولدوغو بيلديريلير . « حدودالعالم »ده سياهکوهدا اوتوران بويلارين « اوغوزلاردان بير تورک قوروپو » اولدوغو آنلاديلير . سياهکوه داغلاريندا اولان اوغوز « ايستيحکاملاري » ادريسينين خريطهسينده ده گوستريلميشدي .
تاريخ ليتئراتورونده ، سياهکوه آدييلا هانسي بولگهنين دوٍشونولموش اولدوغو قونوسوندا تناقوضلار واردير . بعضي آراشديرماچيلار ، سياهکوهو مانقيشلاق ياريمآداسييلا اوْخشاتماقداديرلار .
عقيدهميزجه ، بعضي تصحيحلرله بو نظري قبول ائتمک موٍمکون اولار . ادريسينين جوغرافيا خريطهسي ، سياهکوهو خزر دنيزينين قوزئي ساحيلينده يئر آلان کوٍچوک بير داغ اولاراق گوسترير . ابن روستا ايسه سياهکوه داغلارينين خارزم گؤلونون باتي ساحيلينده يئر آلديغيني بيلديرير . سون دؤنمين بعضي آراشديرماچيلاري ، سياهکوهون خزر دنيزينين قوزئي ساحيلينده اولابيلهجگي احتيمالي اوٍزرينده دوراراق ، بو داغلارين قوزئيدن باتييا دوغرو سيرالانديغيني وورقولاييرلار . استخرينين خريطهسينه و ابن روستانين شهادتينه باخيليرسا ، ۱۰ . جو يوزايلده سادهجه مانقيشلاق گؤلو دئييل ، اوٍست يوردون ديک ياماجلاري دا سياهکوه اولاراق آدلانديريلير کيمي دير . گوٍمان ائديرم اسکي « قاراداغ » آدي ، مانقيشلاق قاراتاو آدي ايچينده موحافيظه ائديلميشدي .
۱۰ . جو يوزايلده اوغوز اوبا و قالالارينين باتي سرحدلري ، گونئي اورال و آشاغي پوْوولژهيه اوزانيردي . اوغوزلار ، ايرقيز بويلاريندا ، موغوجار اتکلرينده ، امبا تگرهلرينده ، اورالدا ، آرال ساحيللرينده و اوييل جيواريندا کوچري حالدا ياشاييرديلار . موغوجار سيراداغلارينين يئر آلديغي بولگهده نوٍجاه و باداگاه آدلي اوغوز قالالاري واريدي . موغوجارين قوزئيدوغو اتکلرييله گونئي اورال قوللاري آراسيندا کوٍچوک داراندا ( دندئرا ) و دارکو قالالاري يئر آليردي . دارکو شهري ، احتيمالاً اوغوز « خاقانينين » يايليق قرارگاهي ايدي . آنجاق ، شهرده تيجارت و صنعتله مشغول اولان اينسانلاردا داييمي اولاراق ياشاييرديلار .
اوغوزلارين امبا و اورال بولگهسينده اوتوردوقلاريني مسعودينين بيلگيلريده تأييد ائدير . اونا گؤره ، خزر دنيزينه آغ و قارا ايرتيش آدينا ايکي نهير آخيردي . مسعودي بئله دوام ائدير « نهيرلر آراسينداکي يول ، اون گوٍنلوکدور ؛ اورادا قوز و قيماق کؤچمنلرينين قيشلاق و يايلاقلاري واريدي . » مسعودينين آغ و قارا ايرتيش دئديگي نهيرلر اورال و امبا اولماليديرلار .
اوغوزلارين اورال اطرافيندا کوچري بير حايات گئچيرديکلرينه دايير « حدودالعالم »ده ده بير سيرا آچيقلامالار وئريلميشدير . قايناغا گؤره ، ايتيله آرتوش آدلي بير نهير قاريشيردي . و.ف.مينورسکي ، بو نهرين اصلينده اينديکي اورالا تقابول ائتديگيني ايثبات ائتميشدير . اورالين وولقايلا بيرلشمهسي ، ايکي موٍستقيل نهير آخينتيسينين بيربيرينه قاريشديغي شکلينده يانليش بير طرزده آچيقلانيردي .
۱۰ . جو يوزايلده اوغوز بويلاري اورالين بعضي قوللاري اوزريندهده کوچري حالدا ياشاييرديلار . راس آدلي نهيردن بحث ائدن « حدودالعالم » دهکي بيلگيده بو نظري دستکلهيير . بو آدلا منظور اولان يئر ايسه ، اورال نهرينين ساغ قولو ايلَک دير .
کؤچمن اوغوزلار ، ۱۰ . جو يوزايلده اورالدان وولقانين آشاغي آخيملارينا قدر داغيلميشديلار . « حدودالعالم »ده ، اوغوزلارين خزر دنيزي قوزئيينده آتيله [ ايتيل ] قدر يئتيشديکلري يازيليدير : « قوز بولگهسينين دوغو قيسيملاري قوز چؤلو و ماورأالنّهير شهرلرييله قونشو دور . آمّا گونئي قيسيملاريدا يينه بو قوز چؤلونون بعضي يئرلرييله سينيرداشدير . بو بولگهلرين ديگر يانلاري خزر دنيزي ، گونئي و قوزئي ايسه آتيل نهريدير . » اوغوزلارين وولقانين آشاغي قيسيملاريندا اوتوردوقلاري ، استخري و ابنحوقلين جوغرافيا اثرلريندهده قئيد ائديلير .
آنجاق ، اورتاچاغ موٍسلمان يازارلاري ، آتيل نهرينين يوخاري آخيملاري حاقّيندا کافي درجهده ايضاحات وئره بيلمهييرلر . اونلارا گوره وولقا , قيرقيز توپراقلاريندان دوغور ، قيماق ، اوغوز و بولقار اؤلکهلرينين اراضيسيندن گئچير ؛ داها سونرا دوغويا بوُرولوب ، روس ، بولقار و بورتاسي گئچهرک دنيزه اولاشيردي . ۱۰ . جو يوزايل عرب و فارس جوغرافياچيلارينين گوٍيا دوغودان ، قيماق و قيرقيزلارين توپراقلارينين اوزاغيندان گئچن نهرين آتيله تؤکولدوگو شکليندهکي تخمينلرينه ايستيناد ائديلمهسي بويوک بير خطا ايدي . بونا باخماياراق ، مطرح اولان قايناقلار ، اوغوزلارين آشاغي پوْولژهده کوچري حالدا ياشاديقلاري نظرينه اينانماميزا يول آچير .
۱۰ . جو يوزايلده اورال بويوندا و وولقانين سول کناريندا کوچري حالدا ياشايان اوغوزلار ، باشقير و بورتاسلارلا قونشو ايديلر . اوغوز توپراقلاري ، گوٍنئي اورال اتکلرينده باشقيرلارلا حودود تشکيل ائديرديلر . سادهجه ادريسينين اثري دئييل ، ارکن دؤنم اورتاچاغ جوغرافياچيلارينين اثرلريده بو نتيجهني دوغرولاييرلار . ميثال اوٍچون ، ابن روستا ، باشقيرلارين جوغرافيا باخيميندان ايکي قوروپا آيريلديقلاريني بيلديرير . بيرينجي قوروپ ، « روم »لا سرحد تشکيل ائدن پئچهنکلرله قونشو ايدي . ايکينجي قوروپ ايسه , وولقا بولقارياسي ياخينلاريندا اوتوروردو . باشقيرلارين دوغو قيسمي سياسي جهتدن بولقار حوٍکومدارينا باغلييدي . بنزر بيلگيلره « اشکالالعالم »ده ده راستلانيلير . بونا گؤره باشقيرلار ، « قوزائلي سينيرلاريندا ، بولقار اؤلکهسينين آرخا طرفينده » ياشاييرديلار .
۱۰ . جو يوزايلده اوغوز ائلينين باتي سينيرلاريندا « ايچ باشقيرلار » دئييلن بويلار اوتوروردو . ابن فدلان ، باشقيرلارين احتيمالاً بوگوٍنکو ياويندي نهرينه تقابول ائدن باغنادي نهرينين آرخاسيندا قالديقلاريني قئيد ائدير . موٍلّيف هم ده ، باشقيرلارين ، اوغوز توپراقلاريندان گئچيب ايتيل بولقار اؤلکهسينه گئدن کروانلارا حمله ائتديکلريني بيلديرير . بللي اولدوغو کيمي ابن فدلان ، اينديکي باتي قازاخيستان بوزقيرلاريني ايشغال ائدن اوغوز کؤچمنلري آراسيندان گئچميشدي . نتيجه اعتيبارييلا ، ۱۰ . جو يوزايلده کؤچمن اوغوز چاديرلارينين گونئي اورالدا باشقير توپراقلارييلا سرحد تشکيل ائتديگي بير گئرچکدير . گونئي باشقورديستان و اورال نهري حووضهسينده ۱۰ ـ ۹ . جو يوزايللره عاييد قبيرلردن چيخاريلان اشيالار دا بو بيلگيلري دوغرولاييرلار .
۱۰ . جو يوزايلده باتي اوغوز بويلاري ، ساده باشقيرلارلا دئييل ، خزرلر و بورتاسلارلا دا قونشويدولار . « حدودالعالم » يازارينا گؤره ، اوغوزلار ، بورتاس اؤلکهسينين گونئيينده اوتوروردولار . بورتاس اؤلکهسينين باتيسيندا وولقا [ ايتيل ] نهري ، قوزئيده ايسه پئچهنکلر يئر آليردي . يينه بو قايناقدا ، « قوز چؤلو »نون وولقا بولقارياسينا قدر اوزانديغي بيلديريلير . « حدودالعالم »ين بيلگيلريني ، استخرينين اثري ده دوغرولايير . اونا گؤره ، بورتاسلارين بير قوروپو « قوز اؤلکهسينين بيتيمينده ياشايير . » آراشديرديغيميز دؤنمده بورتاسلارين آنا بويو ، وولقا ـ اوْکا نهيرلري آراسيندا اوتوروردو . آمّا بعضي بورتاس قوروپلارينين ايتيلين اورتا آخيملارينين گونئي دوغوسونا چکيلديکلري موشاهيده اولونور . ذيکر ائديلن تاريخ و جوغرافيا بيلگيلرينين ايشيغيندا ، اوغوزلارين پوْوولژهده اوتوران بورتاسلارلا قونشو اولدوقلاري سونوجو اورتايا چيخير
« کتاب روجار »ﺎ گؤره ، موغوجار داغينين اتکلرينده ايکي قالا شهري واردير . بو قالالارين آدلاري نوٍجاه و باداگاه اولوب ، آرالارينداکي فاصيله ايکي گوٍنلوکدور .
ادريسي ، بورادان باتي يؤنونده بؤيوک بير نهرين آخديغيني و چوخ ليغ بير باتلاق ساحهسينده يوخ اولدوغونو خاطيرلادير . بونون آشاغيسيندا اولان دادلي ( شيرين ) سو گؤلونون گئنيشليگي ايسه ۵۰ مايلدير . بؤلگهنين اوٍزري سو چاييرلارييلا اؤرتولودور و توٍرکلر سوٍرولريني يايدا اوتارارلار . « کتاب روجار »دا بو بؤلگه ، خارزم گؤلونون قوزئيينه آلتي گوٍنلوک فاصيلهده اولماقدادير . موزقار داغينين قوللاري ، بورادان بئش گوٍنلوک اوزاقليقدا ايدي . بو داغلارين و آدي گئچن نهيرلرين آشاغي آخيملارينين توٍرکلره مخصوص اوتلاقلار اولدوغو بيلينير . آ.ژوبئرت طرفيندن قوللانيلان يازمالاردا ، بويوک گولون قوزئيينده اولان باتلاقلاردان بحث ائديلير . گولدن قوزئيه دوغرو اوزانان يوللار ، موزقارين قوللاري توسّوطويله چوخ ديک ـ چوخورلارا دوٍشوب قالخيردي .
ک.ميللئر ، « نزﻫﺔالمشتاق » ين بللي ائديلن قيسيملاريندا ايرقيز گولوندن بحث ائديلديگيني آچيقلايير . آنجاق ، اونون آچيقلاماسي اوغورلو قبول اولونا بيلمز . ادريسينين خريطهسينه گؤره ، بو گول ، خارزم گولونون قوزئي باتيسينا اوزاق بير مسافهدهدير . « کتاب روجار »دا ايسه بورانين آرالا آلتي گوٍن اوزاقليقدا اولدوغو قئيد ائديلير . ۱۱۵۴ ايلي اطلسينده آدي گئچن گول ، گئريلميش بيضي شکلينده گوستريلمکده و آدي بللي اولونمايان داغلارلا موغوجار آراسيندا موٍشکول ايجاد ائتديگي آچيقلانماقدادير . گؤستريلن قيسيمدا بير ده کوٍچوک بير نوْت واردير : « توٍرکلردن اوغوز بويلارينين يوردو » . صوفيه يازماسيندا يئر آلان خريطهنين آلتيندا ايسه بئله بير آچيقلاما واردير : « دادلي سو » . آنلاديغيميز قدرله ، خريطهده گول ايله آدي گئچن داغلار آراسيندا بير باشقا بؤيوک داغ سيلسيلهلري واردير . ادريسينين خريطهسينه گؤره ، گؤله گوٍنئي دوغو سمتيندن بؤيوک بير نهير اوزانير . بو نهير قايناغيني نوٍجاه و باداگاه قالالارينين اولدوغو داغلاردان آلير . نهير ، سولارين بو داغلارين باتي ياماجلاريندان آلديغينا گوره ، بورا گوٍنوموزده کي موغوجارا موطابيق دوٍشور . ادريسينين آنلاتديغي دادلي سو گولونون ، موغوجار داغلارينين باتي ياخاسيندان آخان بؤيوک نهرين آشاغيسيندا اولدوغو آچيغا چيخير . ۱۱۵۴ ايلي خريطهسينده نهرين آخيش بويو ، کوچوک بير اَيرييله قووس ( ياي شکلينده ) دوٍزلدهرک قوزئي باتي يؤنوندهيدي .
قايناغيني اورال ـ موغوجاردان ، آلان اوييل نهرينين آخيش يؤنونده ده عئيني بنزرليک گؤرولور . نهرين ساحيللري اسکيدن ياخشي اوتلاق ساحهسي اولاراق مشهور ايدي . اورتاچاغين سونلارينا راستلايان جوغرافيايا دايير مشهور بير روس حيکايهسينده بئله دئييلير : « دوز تپه »نين قارشيسي و « سونقورلوک »ون اوٍست قيسيملاري اوييل نهري و پالا اوييل نهرينه قايناقليق ائديرکي ، بو يئرلر ياييق نهرينه قدر يئتيشمز . نهرين آغزيندا ايسه سککيز گول واردير . بونلاردان بيري قاراگؤل اولوب ، بيزه گؤره قارا دنيزدير . پ.اي. ريچکوو ، گئنيشليگي ۵۰ فرسخ اولان تازقان ـ قاراگول نهرينه تؤکولن نهيرلردن بيريده اوييل دير ، دئيير . اوييلين آشاغيسيندا چوخ ساييدا قميشلرله اؤرتولو گؤللر يئر آلير . بو گوللرين ساحيللري اوردايا تابيع اولان قازاخ بويلارينين حئيوان سوٍرولرينه برکتلي اوتلاق يئري اولاراق خيدمت ائتميشدير .
گوٍنوموزده ، اوييل نهري ، بؤيوک سوباسقينلاري ( سئيلاب ) سونوجوندا باتلاق سو گياهلاري آراسيندا يوخ اولماقداير . نهرين آشاغي قيسيملاريندا خزر ـ اؤتهسي چوخورلوغونون ان بويوک گوللريندن اولان آرالسوْر يئر آلير . آرالسور ، دوغو يؤنونده اوزانان نال بيچيمينده انلي بير گؤرونتو اولوشدوروردو . ياز دؤنملرينده دوٍزهلن بويوک سو قابارمالاري ( مدّ )نين نتيجهسينده گؤلون چئورهسي سولار آلتيندا قاليردي . اوييل نهرينين آنا قيسيملاري گئنلده اوزونلوغو ۳ ، گئنيشليگي ايسه ۶ ـ ۵ کيلومئتير آراسيندا دهييشن آخينتيلي بير زنجير تشکيل ائديردي . بو قيسيملاردا سولار دوزلانميشسا دا گوٍنلوک ياشامدا قوللانيلير . ۱۹ . جو يوز ايلده اوييل نهري بويوک سو تراکوٍمونه صاحيب اولوب ، اطراف توپراقلارين سولاماسيني باشارميشدي . زامان بويو نهرين داشيديغي سولار ، گونئيباتي ياخاسيندا اولان گؤللره قدر يئتيشمکده و اورال ايله بيرلشمکدهيدي .
اوغوزائليني آنلاديرکن موزقار داغلاري اتگينده چوخ بويوک اولمايان ايکي شهرين يئر آلديغيني بيلديرن ادريسينين بيلگيلرينه داياناراق ، ک.ميللئر ، آ.ژوبئرت و س.ل.وولين بو آدلاري داراندا و دارکو اولاراق اوخوموشدورلار . يازمالاردا و ادريسينين خريطهسينده دارنوه ( Darnuh ) ، دارراندا و دارمو بيچيمينده قئيدلره راستلانيلير . بو قالالارا ايليشيگين بيلگيلره ابنسعيد و ابوالفدانين اثرلرينده ده راستلاماق موٍمکوندور . قئيد ائتمهيه دهير بير خوصوص اولاراق ، هر ايکي يازارين دا ايلک شهرين آديني دئندئرا اولاراق آچيقلامالاريدير .
« کتاب روجاردا »دا داراندانين دارکونون باتيسيندا اولدوغو و ايکيسي آراسينداکي فاصيلهنين ايسه اوٍچ گوٍنلوک اولدوغو قئيد ائديلميشدير . يئر آلديقلاري بؤلگه شراييطييله ايقليمي سرت و سوغوق اولان هر ايکي شهرين ايشغال اولونماسي هاردانسا ايمکانسيزيدي . داغلاردا و نهيرلرين مجراسي بويونجا ياقوت ، فيروزه و باشقا دهيرلي داشلار واريدي . دارکو شهريندن دوغويا دوغرو دؤرت گوٍنلوک يول گئديلديکدن سونرا ايرقيز نهرينين قايناغينا يئتيشيليردي .
ابنسعيد . ابوالفدانين اثرلرينده داندئرا و دارکو حاقّيندا بيلگيلر ده واردير . ابنسعيده گؤره ، قالالار ، آسکارون داغلارينين يوٍکسکلرينده ، يئددينجي ايقليم تقسيمينده يئر آليرلار . ابنسعيدده ، آسکاروندان ايتيل نهرينه تؤکولن سولارين باشلاديغيني بيلديرير . بو ، يئددينجي ايقليم تقسيميني شاميل اولان ، گئنيش بير نهيردير . بورادا ، آسکارون آدييلا چوخ احتيماللا گوٍنئي اورالين قوللاريني بيلديرمک ايستهميشدير . ک.ميللئر ، اورتاچاغ جوغرافيا قايناقلاريندا اورال داغلارينين موختليف آدلارلا ذيکر ائديلديگيني اورتايا چيخارميشدير . بو آدلاردان بيري ده آسکاستا اولوب ، ادريسييه گؤره ايتيل ، باشلانقيچ سولاريني بورادان آلير . بوٍتون بيلگيلردن چيخاريلاجاق سونوج بو دور کي ، آسکارون ، « کتاب روجار »دا بحثي گئچن آسکاستا داغييلا عئينيدير .
آراشديريلان جوغرافياسال بيلگيلر ، ادريسينين اثرينه ايلگينج اؤلچوده اک بيلگيلر اولاراق گلمکدهدير . ابنسعيد و ابوالفدايا گؤره ، دارکو ، « اوغوز حوٍکومدارينا عاييد ايدي و بورادا اؤز خزينهسيني موحافيظه ائديردي » . اوغوزلار بورادان بورتاسيا وديگر قونشو اؤلکهلرهده سالديرديلار . آشاغيدادا گؤرهجگيميز کيمي ، اوغوزلارلا بورتاسلار آراسينداکي قونشولوق ، بيزيم اله گتيرهجگيميز نتيجهلرين طرفليليگينده دليل اولوشدوراجاقدير .
ک.ميللئر ، داراندا و دارکونون اسکي کوٍچوک قالا ائمبا ياخينلاريندا اولا بيلهجگي احتيمالي اوٍزرينده دورور . آمّا ، بو احتيمال ادريسينين خريطه و اثرلرينين ترسينه دير . ابنسعيد و ابوالفدانين آنلاتديقلاري دا بو احتيمالي ردّ ائدير . ۱۱۵۴ ايلي خريطهسينده داراندا و دارکو ، موزقار داغلاري اوٍست ياماجلاريندا گؤستريلميشدير . ادريسينين ايلک خريطهسينده دارکو ، موزقار داغلاريندان چيخان بويوک نهرين يوخاري قيسيملارينين ياخينليغيندا گوستريلميشدير . قالانين گوٍنئي باتيسيندا ، اينديکي جوغرافياسال بيلگيلريميزه گؤره ، موغوجار داغلاري يئر آلير ، داراندا قالاسي ايسه موغوجاردان چيخان و عئيني آدي داشييان نهرين دوغوسوندا . ظاهيراً ، داراندا و يا دئندئرا ، گونئي اورال ياخينلاريندا ، اورال نهرينين دوغوسوندا اولماقدادي . دارکو شهري ايسه ، احتيمالا گؤره موغوجارين قوزئي دوغو ياخاسييلا گوٍنئي اورال آراسيندا اوتوردولا بيلر .
داراندا و يا اورال نهري
« نزﻫﺔالمشتاق » ، خزر دنيزينين قوزئيينده عربجه « ن » حرفي بيچيمينده داغلارين يئر آلديغيني سؤيلهيير . بو هاله بيچيميندهکي داغلارين ياخينيندا بويوک بير گول واردير . گول قيراقلاري ، کوچري تورک بويلارينين حئيوان سورولري اوٍچون اوتلاق اولاراق قوللانيردي . گولون گونئيينه دوغرو آخماقدا اولان بير کانال آچيلير کي , سولاري داراندا نهرينين قوللارينا قدر اوزانير .
ک.ميللئر ، ادريسينين بعضي خريطهلرينده داراندانين اوٍست قيسيملاريندا اورال داغلارينين باشلاديلديغيني بيلديرير . بونا باخماياراق او ، داراندايي اينديکي امبا نهرييله بير توتماقدادير . اويسا امبا ، سولاريني اورال داغلاريندان دئييل ، موغوجارين باتي ياماجلاريندان آلير . ادريسينين خريطهسينه گؤره ، داراندا امبايا دئييل ، اورال نهرينه تقابوٍل ائدير . ۱۱۵۴ ايلي خريطهسي ، نهرين باشلانقيجيني موزقار اولاراق گؤسترير . داراندا نهري ، بوروق بوروق ياتاغا صاحيبدير ؛ قوزئي دوغودان باتييا دوغرو آخير و خزره تؤکولور . ابنسعيد ، ادريسيدن فرقلي اولاراق بو نهري دندراب اولاراق آدلانديرير . ابنسعيد ، جوغرافيا اطلسينده بو نهري بورتاسلارين اوتوردوغو توپراقلار آراسيندا گؤسترير . دندرانين آدي ، ياخين گئچميشه قدر اورال نهرينين توْپونيمي اولاراق قورونموشدو . ۱۸ . جي يوز ايل روس بلگهلري ، دندرانين دوغال سينيرلاريني اورال نهري اولاراق رسم ائديرلر . آکادئميسين « فالک » ﺎ گؤره ، ايندئرسکي گولونون قازاخجا آدي دييودئر اولموشدو . بوتون بونلار ، داراندا و يا دندرانين اورال نهري اولدوغونو ايثبات ائتمکده ديرلر .
آسکاروز ويا تيئن ـ شان داغلاري
ادريسي ، اوغوز ائليني آنلاديرکن آسکاروز آدلي داغلاردان بحث ائدير . ادريسي بئله دئيير : « بو موٍعظّم بويوکلوکدهکي داغلار ، گونئيدن قوزئي دوغويا دوغرو اوزانير . داغ اتکلري بويونجا مئشهليک اراضيلر يئر آلير و بو اوْرمانلاردا چوخ ساييدا شيکاري حئيوانلار واردير . »
ک.ميللئر ، آسکارونون تورقاي ايله ساريسو آراسيندا تک باشينا تيکيليب دوران اولوتاو داغييلا عئيني اولا بيلهجگيني بيلديرير . اويسا ، ادريسينين سؤزونو ائتديگي داغ ، مرکزي قازاخيستاندا اولان بو يئره هئچ بنزهمهيير ؛ چوٍنکو ساريسو نهري ده سويونو بورادان آلير . ادريسينين وئرديگي آسکاروز داغلارينين اوروقرافيک اؤزلليکلري ده قازاخيستانين قيوريملي جوغرافياسال دوٍزهنينه اويغون دوٍشمهيير . هر شئيدن اؤنجه بورالاردا قار اولماز . حتّي قازاخيستانين ان يوٍکسک داغ ذيروهلري اولان اولوتاو ، قيزيليار و چنگيزتاو دا بئله هئچ زامان قار اولماز . ک.ميللئرين دئديکلرينه قارشيليق ، آسکاروزون سيرالانيشي دا بيزه گئرچگي آنلادير . ادريسينين خريطهسينه گؤره ، آسکاروز داغلارينين قوللاري خارزم گولونه اوزاق بير يئردن باشلاييب ، گونئي باتيدان قوزئيدوغويا دوغرو سيرالانيب و آزقيشلارين اؤلکهسينه قدر اوزانير . ۱۱۵۴ ايلي خريطهسينه گؤره آزقيشلار ، آسکاروز داغلارينين گونئي دوغوسوندا اوتوروردولار . آراشديريلان خريطه بيلگيلري سونوجوندا ، ادريسينين جوغرافيا اثريني قوللانان ابناياسين دا عئيني عقيدهيه گلديگي اورتايا چيخير . موٍلّيفه گؤره ، اوغوزلارين اوتوردوقلاري بؤلگهلر آزقيش اؤلکهسينين باتيسيندا يئر آليردي .
وئريلن بيلگيلره باخيليرسا ، آسکاروز ايله قازاخيستان آراسيندا بير باغلانتي قورولا بيلمز . ادريسينين « آسکاروز داغلاري آزقيش اولکهسينه قدر اوزانيردي » يازديغي دا بو نظرين ترسينه اولاجاقدير . توٍرکجه دانيشان آزقيش بويلاري ، ۱۰ ـ ۸ . جو يوز ايللر آراسيندا زايسان ياخينلاريندا و ايسسيک گؤلونون گونئي باتيسيندا اوتوروردولار . آزقيش حوٍکومدارينين ايقامتگاهي ، يئدديسوداکي ايلي نهري چؤلونده اولان ايکا شهرييدي . ک.ميللئرين اؤزوده ، ادريسينين اثرينده آزقيش اولکهسينين اينديکي بالخاش گولو جيواريندا اولدوغونو آچيقلايير . يينهده ايصرارلا آسکاروزو مرکزي قازاخيستان اولوتاو داغلارينين اولدوغو بؤلگهيه اوتورتماقدان واز گئچه بيلمير .
ادريسينين اثرينه و خريطهسينه گؤره ، آسکاروز داغلاري ، موعظّم بويوکلوکده و اوٍزري قارلارلا اؤتورلو تيئن ـ شان داغلارييلا عئيني دير . « نزﻫﺔالمشتاق » ، آسکاروزون گونئيدن قوزئيدوغويا دوغرو سانکي ياي شکلينده اوزانديغيني دئيير . ادريسينين خريطهسينده بللي ائديلن داغ يؤنو ، گونئي دوغودان قوزئي باتييا اوزانان تيئن ـ شانين سيرالانيشينا اويغون گلير .
ادريسي ، بيزيم تئزيميزي تأييد ائدر کيمي عقيدهسينده ، آسکاروز اتکلرينده مئشهليک بير اراضينين اوزانديغيني دئيير . تيئن ـ شانين بويوک داغ اتکلرينده گئرچکدن ده ديک تارچا ـ کوشاق بيتگيلري و اورمانلار واردير . تالاس ، قيرقيز ، کونقئي ، تئرسکئي ـ آلاتاو داغ قوللاريندا آغ چام آغاجلاري ، لادن ، قاواق ، ديشبوداق ، قئيسي و آلما آغاجلاري سيرالانماقدادير .
اورمان بيتگيلري اوقام ، پسکئمس و چاتقال داغلارينين ياماجلاريني اؤرتمکده دير . تيئن ـ شانين بيتگي اؤرتوسو چئشيدلي ساييدا حئيوانلارين سيغينماسي و ياشاماسي اوٍچون ده الوئريشليدير . اورمانين ايگنه ياپراق و ياپراقيلارلا اؤرتولو قيسيملاريندا وحشي دوغوزلار ، قاراسارلار ، گئييکلر ، ماراللار ، قاقيملار و گلينجيکلر دولاشيرلار . يايدا بولگهده هينديستان ساريآسمالاري و ديگر قوش چئشيدلري گؤرونورلر .
هله يوٍزلرجه ايل اونجهسينده تيئن ـ شان اورمانلاري ، گئنيش اراضيلري قاپساييردي . جويزلي ، آقچا آغاجلي ، قئيسيلي ، وحشي آلمالي اورمانلار ، ۱۰ ـ ۸ . جو يوز ايللر آراسيندا فرقانه چؤلونون قوزئي اوجلارينا قدر اوزانيردي . سون ايکي عصيرده « زاييلي آلاتاو » اورمانلارينين سوٍرعتلي بير بيچيمده يوخ ائديلديگينه شاهيد اولوروق . نتيجهده ، ادريسينين « آسکاروز اتکلري اورمانلارلا اؤرتولموشدور » آچيقلاماسي دوغرولوغونو ايثبات ائدير .
قايناقلاردا آسکاروز ايله تيئن ـ شان داغلارينين عئيني اولدوغونو ايثبات ائديجي داها بير سيرا بيلگيلره ده راست گليريک . آسکاروز داغلاري حاقّيندا ان جاليب بيلگيلري ابنسعيدين « جوغرافيا » اثرينده گؤروروک . بو اثرين لئنينقراد دا اولان يازماسيندا ، آسکاروز يوکسک و اوزون داغ سيلسيلهلرينين اوٍزري هر زامان قارلي اولوب ، گونئيده قوْرويوجو کالاس دووارلارينا دايانماقدادير » شکلينده بير آچيقلاما يئر آلير . بو دووارلار ، تورکجه دانيشان بويلارين سالديريسيندان قورونماق اوٍچون موٍسلمانلار طرفيندن تيکيلميشدي . ابنسعيد ، اثرينين چاپ اولموش باسقيسيندا ، دووارلارين سيردريادان ووْروتا ، فضلان بن يحيي داغلارينا قدر اوزانديغيني بيلديرير .
ابنسعيد ، کالاس دووارلارينين ، کئلئس بوزقيرلاريندا عربلر طرفيندن تيکيلديگيني و سايليق داغلاريندان سيردريا
نهرينه قدر اوزانديغيني بيلديرير . چيرچيق بولگهسينين قوزئيباتي سينيرلارينا تيکيلن دووارلارين قالينتيلارينا بوگوٍن ده راستلاماق موٍمکوندور . کالاس دووارلاري ، چاتقال داغلاريندان سيردريايا قدر اوزانيردي . بو بولگهده چئشيدلي تورک بويلاري اوتوردولار . ها بئله فضلبنيحيي گيريشينين راشتا قدر اوزانديغي بيلينير . بو ساوونما دووارلاري سايهسينده تورک بويلارينين ايسلام اولکهلرينه حملهلرينين اؤنونه چيخيلميشدير .
يوخاريدا بيلديريلن بيلگيلر ايشيغيندا ، آسکاروز داغلارينين چاتقال داغلارينين قوزئيينده و سيردريانين اورتا آخيمينين قوزئي دوغوسوندا يئر آلديقلاري آنلاشيلير . بو داغلارين گونئيينده چيرچيق چؤلو ، کئلئس بوزقيري و قاراتگين داغلاري يئر آلماقدادير . بورادان ، يوکسکلري موٍداويم ( سوٍرکلي ) قارلا اؤرتولو اولان آسکاروزون اصلينده تيئن ـ شان داغلاري اولدوغو آنلاشيلير . اسکي اؤزبک ناغيلي « آلپاميش »ين آناليزي ده بيزيم يئتيشديگيميز سونوجو تأييد ائتمکدهدير . ناغيلدا ، آستارداغ داغينين آدي آلاتاو اولاراق گلميشدير . بو آد تيئن ـ شان داغينين قيرقيزجا آدي اولان « آلاتو »نون آنلامداشيدير .
اورتا آسيانين تورکجه دانيشان توپلولوقلاري آراسيندا « آلاتاق » ، « آلاتااو » و « آلاتو » دئييملري « سوٍرکلي قارلا اؤرتولو و يا ديک کمرلي داغ » آنلامينا گلير . آراشديرماسي ائديلن قايناقلاردا آسکاروزدان بحث ائديلرکن ، اونون قارلا اؤرتولو بير داغ اولاراق آنلاديلماسي جاليب ـ توجّوٍهدور . بونا باغلي اولاراق ، موغول ايستيلاسي اؤنجهسي جوغرافيا اثرلرينده ، آسکاروزون سوغوق داغ ايقليم مداريندا يئر آلديغي بيلديريلير . بونلاردان « صورالا قاليم »ده آسکاروز ذيروهلرينين سورکلي قارلا اؤرتولو اولدوغو يازيلير . بولگهده سرت سوغوقلارا عادت ائلهميش وحشي حئيوانلار ياشاييرلار . بولگه خالقي ، قيشدا آلتي آي بويونجا ، سوٍرکلي ايستيلهنن ائولرده اوتورور . اونلار ، سرت سوغوقلاردان قورونماق اوٍچون ائولرينين ايچينده بير يئر قازاراق بورادا اوْد يانديريرميشلار . ائولرين چئورهسينه دووارلار تيکيلمک صورتييله ، ايستي عاييقليگي ساغلانيردي . بو بولگهنين خالقي بويوک قويون سورولرينه صاحيب ايدي . خالق ، قيش بويونجا يئمک قازانلاريني سوٍرکلي اوْدون اوٍزرينده توتاردي سيجاق يئمک سايهسينده سوغوقدان و آيازدان موحافيظه اولارديلار .
بئلهجه ، اورتاچاغ قايناقلاري ، آسکاروز داغلارينين تيئن ـ شان داغلارييلا عئيني اولدوغونا شهادت ائديرلر . بو دا بيزه ، « کتاب روجار »داکي اوغوز ائلينه مربوط وئريلن بيلگيلري آنلاماميزي ساغلاماقدادير .
روزا و يا چو نهري
ادريسييه گؤره ، آسکاروز يوکسکلريندن روزا نهري آخاراق دوغودا خارزم گولونه تؤکولور . بويوک روزا نهري ، سيلديريم قاياليقلاردان گئچهرک آرال گولونه تؤکولوردو . ادريسينين ايلک خريطهسينده ، خارزم گولونه تؤکولن روزا نهريندن بحث ائديلير .
آ.ژوبئرتين قوللانديغي يازمالاردا روزانين آرال گولونه توکولدوگو بيلديريلير . اويسا ، صوفيه و لئنينقراد يازمالارينا روزانين خارزم گولونه توکولدوگونه دايير قطعي بير بيلگييه راستلانيلمايير .
ک.ميللئره گؤره ، روزا ايله ساريسو نهري عئينيدير . آمّا بو نظر دوغرو اولا بيلمز . روزا ايله ساريسونون عئيني اولدوغو نظري ، ادريسينين اثرينده گلن بيلگيلرين ترسينه دوٍشور . « نزﻫﺔالمشتاق » ﺎ گؤره روزا نهري ، سولاريني آسکاروز داغلارينين يوکسکلريندن آلير . روزا نهري سولاريني اولوتاودان دئييل ، تيئن ـ شان يوکسکلريندن آلديغي اوٍچون ، نتيجهده اونو ، ساريسو نهري اولاراق دوٍشونمهميز اوٍچون بير ندن يوخدور . اؤته ياندان قايناغيني تيئن ـ شاندان آلان چو نهري ايله روزا نهرينين عئيني اولدوغو دوٍشونوله بيلير . چو نهري سولاريني ، سوٍرکلي قارلا اؤرتولو تئرسکئي ـ آلاتاو ايله جوُمقوْلتاو داغلارينين ياماجلاريندان آلاراق ، کونقئي ـ آلاتاوين بوْآم بوغازيني دليب گئچديکدن سونرا گئتديکجه گئنيشلهين بير چؤله آچيلير . چو ، سيردريانين آشاغي آخيملارينا يئتيشمهدن آشي ـ کوْل و سايمان ـ کوْل کيمي سولاري دوزلو گوللرين اولدوغو بولگهلرده سونا چاتير .
ژئولوژيک تاپينتيلارا گؤره ، اسکيدن چونون بير قولونو دا تالاس تشکيل ائديردي . آشاغي قيسيملاريندا ايسه نهير ، ساريسو ايله بيرلشهرک سيردريايا قدر اوزانيردي . تاريخين چئشيدلي دؤنملرينده چو و ساريسو نهيرلري دفعهلرجه داشاراق سولاريني سيردريايا قدر آپارميشديلار . ۱۸۹۸ ايلي حودودينده تلهکول گؤلو [ تؤلئس گؤلو ] نون آرتان سولاري سيردريايا قدر چاتميش ، قارا ـ کمير بويونجا اؤنونه چيخان هر شئيي قوپاراراق يولونا دوام ائتميشدي . دؤنمين رطوبت نيسبتي موٍرتفع ايقليم شراييطيني ده حسابا قاتارساق ، بوتون بو بيلگيلر ، آ.ژوبئرتين قوللانديغي يازمادا يئر آلان « روزا ، خارزم گولونه توکولور » آچيقلاماسينا آيدينليق قازانديرير .
ادريسينين قوللانديغي قايناقلاردا ، محتميلاً چو نهرينين سيردريانين بير قولو اولاراق آرالا توکولدوگو بيلگيسي واردير . نئجهکي ، « نزﻫﺔالمشتاق »دا شاش و پاراکين خارزم گولونه آخديغي بيلديريلير . بو آرادا بونو دا بيلديرک کي ، سيردريانين بير قولو اولان چيرچيق هئچ بير دؤنمده آرال گؤلونه آخماميشدير . آنلاشيلان ، ادريسي ، فقط آرال گولونه آخان نهيرلري ديقّته آلميشدير . بو دا ، ادريسينين شاشين بير قولو اولاراق دوٍشونولن روزانين خارزم گولونه توکولدوگو شکليندهکي بيلگيسيني دوغرولايير .
ادريسينين خريطهسينده ، آسکاروز داغلاريني آشديقدان سونرا چوخ بويوک اولمايان روزا داغلاري يئر آلير . بو داغلار ، ياي بيچيمينده سيرالانيب ، گونئي باتيدان قوزئي دوغو يؤنونه اوزانيردي . داغين تپهسينده خييام قالاسي واريدي . ۱۱۵۴ ايلي خريطهسينده خييام قالاسي ، موزقار داغلاريندان چيخان ايکي آدسيز نهير آراسيندا گوستريلميشدير . بونون عکسينه ، « نزﻫﺔالمشتاق »دا خييام ، خارزم گولو دوغوسوندا دئييل ده ، قوزئيينده گوستريلير .
ادريسينين بير باشقا خريطهسينده خييام قالاسي ، کوٍچوک داغلارين ياماجلاريندان آخان نهرين گونئيينه اوتوردولور . نهرين و داغين آدلاري خريطهده بللي ائديلمهميشدير . خريطهيه گؤره ، خييامين قوزئيينده قيماقلارين اولکهسي يئر آلير . صوفيه يازماسيندا يئر آلان خريطهده خييام قالاسي ، روزا ايله ايرقيزين اولدوغو يئرين گونئي دوغوسونا اوتوردولور . لئنينقراد يازماسيندا اولان خريطهده ، نهير ، سولاريني موزقار داغلارينين ذيروهسيندن آلير و تام يانيندا ايسه خييام قالاسينين اولدوغو داغ گوستريلير .
باغداددا چاپ اولان ادريسي خريطهسينده ، روزا ، نهرين قوزئي دوغوسوندا گوستريلير ؛ آشاغيسيندا ايسه خيروات شهري يئر آلير . خييام قالاسي ، اَيري خطلي داغ يوکسکلرينده دورور . بو خريطهلرين بيرينده خييامين جوغرافياسال قونومونا ايليشگين وئريلن بيلگيلر ، ۱۱۵۴ ايلي خريطهسينه اويغون گلير . آنجاق باشقا خريطهده خييام ياخينلاريندا اولان سو ياتاقلاري ايله موزقار داغي آراسيندا هئچ بير باغلانتي يوخدور . اگر ادريسينين خريطهلرينين موقاييسهسيني ائديرسک ، خييامين يئري قونوسوندا بويوک بير تناقوضلا قارشيلاشاريق . بو خوصوصدا داها گوٍوهنملي اولان « نزﻫﺔالمشتاق » آدلي اثره باش وورولاجاقدير . ادريسييه گؤره ، روزا نهري « اوغوز ائليندن گئچهرک » دوغودان باتييا دوغرو آخماقدادير .
ادريسي ، روزا کناريندا داغلارين اولدوغونو بيلديرير . بو داغلارين تپهسينده خييام قالاسي يئر آلير . قالا ، روزانين قوزئييندهکي يوکسک سيلديريم قاياليقلار اوٍزرينه يئرلشمشدير .
خييام ، خانداک [ قينداق ] آديني داشييان اوغوز بويونون مرکزييدي . خانداقلارين اولکهسي آرال گولونون دوغوسوندا ، شيدّتلي سوغوق ايقليمه صاحيب بير بولگهده يئر توتوردو . ک.ميللئره گوره خييام قالاسي ، اولوتاو داغليق بولگهسينده اولوردو .
تاريخ ليتئراتؤرونده يئر آلان بير نظره گوره ، ادريسينين اثرينده آدي گئچن يئرلهشيم ساحهسي ، « خييام » و يا قازاخجا آدييلا « کييام » اولاراق بللي اولان يوکسک تپهلرين اوٍزرينده گوستريلير . آمّا ، « نزﻫﺔالمشتاق »دا تپه دئييل ده ، داغ اولاراق قئيد اولموشدور .
خييام ـ عربجه بير کلمه اولوب ، توٍرکلرده بير قالادير ـ عئيناً ترجومه ائتديگيميزده « چاديرلار » آنلاميندا اولور . بو آچيقلامايي ، ابن اياسين نقل ائتديگي بيلگيلرله دستکلهمک موٍمکوندور . ابن اياس ، اينديکي يئدديسو بولگهسيندن بحث ائديرکن ، خييامدان و بورادا چاديرلاردا اوتوران تورک نوفوسوندان سؤز ائدير .
ادريسييه گؤره خييام اوغوز خانداک [ قينداق ] بويلارينين ان اؤنملي مرکزيدير . اونا قولاق وئريرسک ، قالا هر هانسي بير تهليکه سيراسيندا سيغيناق اولاراق دا قوللانيردي . بوٍتون بونلاري حسابا آلديقدا ، خييامين بير آنا قرارگاه مرکزي اولاراق فعاليّت گؤسترديگي سونوجونا يئتيشيريک . اورتاچاغلاردا تورک ـ موغول اولوسلاري آراسيندا بو نووع قرارگاه و يا کمپ مرکزلرينه « اوْردا » ، « اوْردوْ » و « اوْردوُ » آدي وئريليردي . اونلار ، بو آدلا حوٍکومدارلارا مخصوص اولان و قيزيل ، گوٍموش ، قيمتلي اشيالار و قاليلارلا سوٍسلنميش بويوک چاديرلاري قصد ائدرديلر .
عوموميّتده بو قرارگاهلار داييره بيچيمينده قورولان کئچه ( نَمَد ) چاديرلاردان دوٍزهليردي . قرارگاهين مرکزينده حوٍکومدارين و يا اوٍست دوٍزئي يؤنهتيجينين دئوآسا چاديري يوکسهليردي . آ.ن. بئرنشتاما گؤره ، بوزوکانين سول کناريندا اولان اسکي شهر خرابهلرينده ، سايرام شهر قالينتيلاري اوٍزرينده ، کارناق و ديگر يئرلشيم مرکزينده الهگلن تاپينتيلارا داياناراق اوغوز يئرلشيم ساحهلرينين تمل اؤزلليگيني کؤچري کمپلرين چوخ آماجلي ايسکان پلانلاماسي تشکيل ائديردي .
قايناقلاردا ، اطرافي ساغلام دووارلارلا ايحاطه اولموش اوغوز قرارگاهلاري حاقّيندا بيلگيلر واردير . عمادالدّين اصفهاني و ابن الجوزينين اثرلرينده بونلاردان سؤز ائديلير و اونلارا گؤره ، ۱۲ . جي يوز ايله عاييد اوغوز قالالارينين اطرافي دووارلارلا چئوريلي اولوب ، ايچينده چادير شهر يئر آليردي .
ادريسييه گوره ، خييام قالاسي ، روزانين قوزئيينده يئر آليردي . يعني ، چو نهرينين ساغ طرفينده اولوردو . « نزﻫﺔالمشتاق » داکي قالايلا ايلگيلي بيلگيلر ، مقديسينين ۱۰ . جو يوز ايلده تورکمن « چاديري » اوردو قالاسي حاقّيندا آنلاتديغي بيلگيلره بنزهيير . خييام قالاسي ، احتيمالا گؤره اوردو شهرييله عئيني اولوب ، چو نهري چؤلونده يئر آليردي .
« نزﻫﺔالمشتاق » آدلي اثرده اوغوز ائليندن بحث ائديلرکن ، خييامين ائشيگينده « ايچ بولگهلرده » تاراز و باريکت آدلي شهرلرين اولدوغونا مربوط اولان بيلگيلر ده وئريلير . ادريسي ، تارازي شاش بولگهسينين سينيرلاري ايچينده گوسترير . بئلهجه ، شاش بولگهسي سينيرلاري ايچينه تاراز چؤلونون ان بويوک شهرلريندن بيري ده داخيل ائديلير . ادريسينين بيلگيلريني ، ۱۰ . جو يوز ايلين جوغرافيا يازيلاري دا دستکلهيير . بو قايناقلارا گؤره ، شاش بولگهسينين سينيرلاري تارازا قدر چاتيردي .
ادريسي ، تارازلا بيرليکده باريکت شهريني ده شاشين سينيرلاري ايچينده گوسترميشدير . آمّا بو شهرين اولدوغو يئر حاقّيندا قطعي بيلگيلر وئريلمير . بعضي اورتاچاغ يازارلاري دا ادريسي کيمي باريکتي شاش سينيرلاري ايچينده گوستريرلر . بعضيلري ايسه ايلاک اولاراق آچيقلاميشديرلار . احتيمالا گؤره ، باريکت ، ۱۲۵۳ ايلينده کيليکيا ائرمنيستانيندان باشلاييب اورتا آسيا اوٍزريندن موغوليستانا سياحت ائدن ۱ . جي هتومون دا بيلديرديگي کيمي بارکند ( پارکند ) ايله عئيني شهر اولماليدير . شهر , تارازين باتيسيندا بير يئرده , تاراز چؤلوندن گئچيب قارتاو داغلاري اتگيندن گئدن کاروان يولو اوٍزرينده يئر آليردي .
« نزﻫﺔالمشتاق » ﺎ گؤره باريکت ، داهلان شهرينه دؤرت گونلوک بير فاصيلهده يئر آليردي . بورا ساغلام بير قالا شهري اولوب باشيندا بير رييس واريدي . الينده چوخ ساييدا عسگري گوٍجو اولان داهلان حوکومداري ، تئز ـ تئز تاراز و باريکت اوزرينه حملهلر دوٍزهنلردي . ادريسي ، داهلاندان باريکته گئدن يولو آنلاديرکن « اونلار بعضي واختلار دوست کيمي گئچينر ، بعضاً ده قاريشيقليق چيخارماييرديلار » دييه آچيقلايير .
« کتاب روجار »دا ، بير بيريني ايزلهين داغلار و پيس يوللار ندنييله داهلان ايله باريکت آراسيندا گئچيشين ايمکانسيزليغيندان بحث ائديلير . بونا باخماياراق ، ادريسي ، داهلاني روزانين گوٍنئي دوغوسوندا گوسترير . ۱۱۵۴ خريطهسينده داهلان ، شاشين قوزئي دوغوسونا باخان اوٍزونده اولان داغين تپهسينده و يا اتکلرينده گوستريلميشدير . داهلانين قوزئي دوغوسوندا راس داغلاري ، ياخينلاريندا ايسه آزقيشلارين يوردو يئر آلير . ۱۱۹۲ ايلي خريطهسينده ، داهلاني دوغودان باتييا دوغرو اوزانان داغلارين اتکلرينده گؤروروک . « صورةالارض » آدلي اثرده ايسه داهلان ، شاشين قوزئي دوغوسوندا گوستريلميشدير . بونا گؤره داهلان ، چاقرا اوغوز ايله راس داغلاري آراسيندا اولور ، قوزئيينده ايسه آسکاروز داغلاري اوزانير . ادريسينين متن و اطلسينه گؤره داهلان ، تيئن ـ شانين باتي قوللاري ايله قارتاو داغلاري آراسيندا بير يئرده اولوردو . باريکت کيمي داهلانيندان دا هارادا اولدوغونو بللي ائتمک هلهليک تام اولاراق موٍمکون گؤرونمهيير .
ادريسينين سؤزلرينه گؤره , داهلاندان بئش گونلوک اوزاقليقدا قاربيان واريدي . بورادان دا اوٍچ مايل اوزاقليقدا گوٍموش معدنلري واريدي . تاجيرلر , اؤز ماللاريني دَوَهلره يوٍکلهيهرک شهر جيواريندا چيخاريلان گوٍموشله موٍعاوضه ائتمک اوٍچون شاشدان قاربيانا دواملي يولچولوق ائدرديلر . ادريسينين اثرينه گؤره قاربيان ، داهلانين قوزئي دوغوسوندا يئر آلماقدايدي . ۱۱۵۴ ايلي خريطهسينه گؤره قاربيان ، آسکاروز داغلارينين يوکسکلرينده يئر آلير . قاربيان ياخينلاريندا ايسه ، قايناغيني بو داغدان آلان روزا و باشقا نهيرلر آخير . بوتون بونلارا داياناراق ، قاربيانين تيئن ـ شان بولگهسينده يئرلشديگيني دييه بيلريک .
قايناقلار ، ۱۱ ـ ۹ . جي يوز ايللر آراسيندا تالاس آلاتاو بولگهسينده چوخ ساييدا گوٍموش معدنينين اولدوغونا شهادت ائدير . بو دؤنمده شالجي ( چئشمه ) جيواريندا گوٍموش معدن مرکزي واريدي . شالجي ، کئش ( افراسياب ) و سمرقنددن باشلاييب دوغودا قيرقيز اولکهسينه قدر اوزانان گئنيش ساحهدهکي داغ سيراسي ايچينده يئر آلير . بو داغلار بوتتام ايله بيرلشهرک اوسروشانانين فرقانه طرفلريني دولاشديقدان سونرا شالجي ايله تارازا يئتيشيردي . بورالاردا ، داغين آنا قيسيملاريندا و اونونلا بيرلشن قوللاريندا ، شالجيده اولدوغو کيمي چئشمه و معدنلره راستلانيلير . ۱۰ . جو يوز ايلده بورادان گوٍموش چيخاريلاردي . تارازدان دؤرت فرسخ اوزاقليقدا اولان شالجيدن ايسفيجاب بولگهسينه گئديله بيلردي . آرکئولوژيک تاپينتيلار ، شالجينين سادير ـ کورقان يئرلشيم ساحهسينه باغلي کيروْوسک کندينده اولدوغونو ايثبات ائدير . ۱۱ ـ ۹ . جي يوز ايللر آراسيندا تالاس آلاتاوينا باغلي شالجي بولگهسيندن چوخ وئريمله گوٍموش چيخاريلاردي .
گوٍموش چيخاريلان بير باشقا معدن بولگهسيده کوهِ ـ سيم ايدي . بورا آنقرئن چؤلوندن نيشباشساي نهري اوزريندن گئچن کاروان يولو اوزرينده يئر آليردي . اسکي گوموش معدنلري بو نهرين قوللاري اولان لشگرک و لوْياک بويونجا قوُرولموشدو . ۹ ـ ۸ . جو يوز ايللرده شاش بولگهسيندهکي گوموش معدنلري يوکسک وئريمله ايشلهديلردي ، آمّا بونون موقابيلينده سامانيلر حاکيميّتينده اولان کوهِ ـ سيم معدنلري اؤنمين الدن وئرميشدي .
تاريخ و جوغرافيا مأخذلريندن يولا چيخاراق قاربيانين ، باتي تيئن ـ شان و بلکهده تالاس آلاتاوي گوموش معدنلري ياخينيندا اولدوغونو دوٍشونه بيلريک . احتيمالا گؤره قاربيان ، بو گوٍموش معدنلريندن بيرينين آدييلا باغلانتيليدير . بو قونودا ابوريحان بيروني بئله دئيير : « معدنلر آراسيندا قاراب ( گيزلي ) آديني داشييان بير معدن واردير . بو اوجاقلار گيزلي اولدوغوندان بو آدي آلميشدير . »
گؤرگوٍز و يا بالخاش گؤلو
« نزﻫﺔالمشتاق » ﺎ گؤره ، اوغوز بويلاري گؤرگوز گؤلو چئورهسينده اوتوروردولار .
ادريسي ، سولاريني آسکاروزون قوزئي ياماجلاريندان آلان ييرمييه ياخين نهرين گؤرگوزه آخديغيني بيلديرير . گؤله ، قايناغيني موزقار داغلارينين دوٍزهلتديگي اللييه ياخين نهير ده آخيردي . گورگوز ، موٍحيطي دؤرت يوٍز مايل گئنيشليگينده بويوک بير شيرين سو گولودور . گورگوزون گونئيينده ايسه ، ياماجلاريندا هئچ نووع بيتگي اولمايان داغلار يئر آلير .
ابن اياس و ابن خلدونون اثرلرينده بو گؤلدن قيساجا بحث ائديلميشدير . سونونجوسونا گؤره گورگوز ، بئشينجي ايقليمين قوزئي دوغو تيکهسينده ، يعني يئددينجي تقسيمده يئر آلير . اونا گؤره ، « مورقار » داغلاريندان آخان چوخ ساييدا نهير ، سولاريني بو گوله داشيييرلار . « نقشالازهار » ﺎ گؤره ، اوغوز ائلينده گورگوز آدييلا آنيلان بويوک بير گول واردير . گونئيينده ايسه اوزرينده بيتگيلر اولمايان داغلار يئر آلير . ابن اياس ، آدي گئچن داغلاردا گورگوز قالاسينين اولدوغونو و گولون آديني بورادان آلديغيني آنلادير . ادريسيدن فرقلي اولاراق ابن اياس ، بو قالادا اوغوز شئيخي شهابالدّينين اوتوردوغونو يازير .
ک.اي.ميللئره گؤره ، گورگوز گولو ، ايرقيز و يا چالکارلا عئينيدير . آمّا او ، آسکاروز ايله اولوتاو داغلارينين عئيني اولدوغونو حسابا قاتاراق ايشتيباه ائتميشدير . نئجهکي ، ادريسينين اثري گورگوزون چالکار ـ تنگيز گولو اولماسي اوٍچون هئچ بير سبب اولماديغيني گوسترير . « نزﻫﺔالمشتاق »ين يازاري ، گورگوزون شيرين سو گولو اولدوغونو قئيد ائدير . ادريسي ، « گورگوزون ايشغال ائتديگي ساحهيه باخيليرسا ، آرالدان داها بويوکدور » دئيير و اکلهيير : گورگوزه « اوقيانوس کيمي چوخ بويوک گؤل » آدي بوْشونا وئريلمهميشدير .
چالکار ـ تنگيز و يا مرکزي يا دا باتي قازاخيستانداکي هئچ بير بويوک گول ، تاريخسل دؤنم ايچريسينده بو قدر گئنيش ساحهيه ال تاپماميشدير . ادريسينين اثرينده ، آسکاروزون قوزئي ياماجلاريندان آخان چوخ ساييدا نهير ، سولاريني گورگوزه داشيييردي شکليندهکي آچيقلاما ، ک.اي.ميللئرين تثبيتينين ترسينه دير . « نزﻫﺔالمشتاق »دا يئر آلان بير گئرچگه گوره ايسه ، موزقار ( مورقار ) داغلاريندان قايناغيني آلان اللييه ياخين نهيرده سولاريني بو گوله بوراخيردي . آنلاشيلان ، بو دورومدا گوٍنئي اورال و ياخود موغوجار داغلاري مطرح اولونمايير . ادريسي ، قونويو بو طرزده آنلاماميز اوٍچون بيزه هئچ بير دليل گتيرمير .
« نزﻫﺔالمشتاق »دا گورگوز ، بالخاشگولو اولاراق دوٍشونولموشدو . سون دؤنمه عاييد اينگيليز خريطهلريندهکي بيلگيلر ده بونو دستکلهيير . آ.ژوبئرت ، بو خريطهده آرال گولونون دوغوسوندا کؤرگؤس [ خوْرتوْز ] گولونون اولدوغونو خاطيرلادير . بولگهنين جوغرافياسال موٍختصّاتيني ۴۶ ايله ۵۱ اَنلم ، قيرينويچه گؤره ايسه ۷۵ بوْيلام اولاراق گوسترميشدي . کؤرگؤس آدي ، بالخاش گولو حووضهسي هيدرونوميسينده گونوموزه قدر قورونموشدور . ايلي نهرينين قوللاريندان بيري اولان کؤرگؤس ، بيژينتاو و بوْروْهوْروْ داغلاريندان سولاريني آلير . ايلي نهري چؤلونده اولان اورتاچاغ شهرلريندن آلماليق دا کورگوس اولاراق تانينيردي .
بالخاش ايله گورگوزون عئيني گول اولدوغونا ايليشگين باشقا بير ندنه يينه ادريسينين اثرينده راستلانير . اونا گؤره گول ، بويوک بير شيرين سو قايناغيدير . گئرچکدن ده بالخاش گولونون سويو تايسيزدير . ل.س.بئرگه گوره ، « چؤلده بئله بير گولون اولماسي جوغرافياسال بير تضاددير . » اسکي دؤنمه عاييد تارچا ايزلري ، گولون گئچميشده داها بويوک بير ساحهني ايشغال ائتديگينه گوٍواه دير .
تيئن ـ شاندان بالخاش حووضهسينه ايلي ، قاراتال ، آقسو و لئپسا کيمي بويوک نهيرلر آخماقدادير . بو نهيرلر قايناغيني زاييلي آلاتاوي ، کونقئي آلاتاو ، کئتمن داغلاريندان و جونقار آلاتاويندان آلماقدادير . قوزئي دوغودان بالخاشا قايناغيني باتي تارباقاتايين ياماجلاريندان آلان آياقوز نهري اوزانير . تارباقاتاي ، دوغودا قارلارلا اؤرتولو يوکسک سااوُر داغلارينا قدر اوزانير و بو داغين دا ان يوکسک ذيروهسيني موزتاق ( بوزداغي ) تشکيل ائدير .
بو جوغرافيايي بيلگيلر يولداشليغيندا ، موزقار داغلاريندان آخان نهيرلرين گورگوزه توکولدوگونه دايير ادريسينين اثرينده يئر آلان آچيقلامالار بئلهليکله خاليصليگه و آيدينليغا چيخير . آنلاشيلان ، « نزﻫﺔالمشتاق »ين يازاري ، موزقارين آشاغي قيسملاريندا اوزري قار و بوزلارلا اؤرتولو تارباقاتاي و سااوُر داغلارينين اولدوغونو دوٍشونموشدو . بئلهجه ، ادريسينين اثرينده اوغوز ائليندن بحث ائديلرکن ، جوغرافياسال و اوروقرافيک دوروما گوره عئيني آد آلتيندا ايکي فرقلي داغدان بحث ائديلير . بونلاردان ايلکي باتيدا ( گونئي اورال ) ، ايکينجيسي ايسه اوزاق دوغودا ( تارباقاتاي سااوُرلا ) دير . بو دوروم ، آراشديرماجييي ايشتيباها سالماماليدير . چوٍنکو ، تاريخ و جوغرافيا قايناقلاريندان اورتا آسيا تورک توْپوْنوْميکاسيندا بنزر آدلارين يايقين اولاراق قوللانيلديغيني بيليريک .
« نزﻫﺔالمشتاق » ، گورگوزدن بحث ائديرکن ، اونون بالخاش ايله عئيني شئي اولدوغونا ايشارت ائدير . ادريسييه گوره ، گورگوز چئورهسينده بوْل ميقداردا اوتلاق و چاييرلارلا اؤرتولو ساحهلر واريدي . گئرچکدن ده ، بالخاشين گوٍنئي ساحيلينده اوزون و توْم قميشليکله اؤرتولو بير خط اوزانماقدادير . ايلي نهرينين آشاغي آخيملاريني قميشليک و چايير بيتگيلري باسميشدير . نهير آغزي اسکيدن پاييز و قيش مئوسيملرينده حئيوانچيليق اوٍچون کاميل بير وضعيّته صاحيب ايدي . يوخاري بالخاش بوگوٍنکو جوغرافيا قونومو باخيميندان ، ادريسينين ، ابن اياس و ابن خلدونون توصيف ائتديکلري گورگوز گولو گونئيينده اولان داشليق داغ اراضيسينه اويغون گلمکدهدير . اراضي ، بالخاشين گونئي باتي يوکسکلريندن باشلاياراق چو ـ ايلي داغلارينا قدر اوزانماقدادير . بيتگي اؤرتوسو باخيميندان چوخ فقير اولان اراضي ، بولگهيي تيئن ـ شانين گؤبگينده سيرالانان داغلاردان کسگين بير بيچيمده آييرماقدادير . چو ـ ايلي داغلارينين ياماجلاري ، اورمان اؤرتوسوندن محروم اولوب ، سادهجه يازدا مئوسيمليک بوزقير بيتگيلرييله ياشيللانير .
ادريسي و باشقا اورتاچاغ يازارلارينين وئرديکلري جوغرافيايي بيلگيلر سايهسينده ، گورگوزون گونوموزده بالخاش دئييلن گؤلله عئيني اولدوغونو اؤيرهنميريک . گورگوزون گونئيينده يئر آلان داشليق داغ ساحهسي ايسه , چو ـ ايلي داغلارينا تقابوٍل ائدير . آنلاشيلان ، گورگوز قالاسي بو داغليق بولگهده يئر آليردي .
۱۰ . جو يوز ايلده اوغوز بويلارينين يئرلشيمي
« کتاب روجار »دا يئر آلان تاريخ و جوغرافيايا دايير بيلگيلر ، ۱۰ . جو يوز ايلده اوغوز ائلينين سينيرلاريني بللي ائتمهميزه ايمکان ساغلايير . ادريسينين يازديقلارينا گؤره ، اوغوز بويلاري ، گوٍنئي بالخاش ساحيليندن وولقانين آشاغي آخيملارينا قدر اوزانان اينديکي اورتا آسيا بوزقير شريدينده اوتوروردولار . اوغوز کؤچمنلرينين مسکونلاشما يئرلري ايرقيز ، اورال ، امبا ، اوييل و آرالسور گؤلو ساحيللري اولاراق گوستريلير . همده ، آرال جيواري ، سيردريا چؤلو ، سيردريا قارتاوينين اتکلري ، چو چؤلو ، تالاس آلاتاوي ايله ايلي نهري آشاغيسيندا دا اوغوز يئرلشيم ساحهلري واريدي . بورالاردا اوغوز اوبالارينا و چوخ بويوک اولمايان قالالارا دا راستلانيلير . هر بير تهليکه زامانيندا سيغيناق اولاراق قوللانيلان بو قالالار ، اوغوز بيلرينين قرارگاهي ايدي .
طبيعي کي ، بو گئنيش اراضيلرين هاميسيندا نوفوسون چوغونلوغو اوغوز بويلاري اولاراق دئييلهبيلمز . اونلار ، غاليب وجهده آرال جيواريني ، قوزئي خزر چئورهسي و سيردريانين آشاغي آخيملاريني مسکن توتموشدولار . يئدديسودا اوتوران بعضي اوغوز قوروپلاري ايسه ، ۱۰ . جو يوز ايل اورتالاريندا توٍرک ديللي اهاليسي قارلوقلار طرفيندن ايطاعت آلتينا آلينان يئدديسودا ياشاييرديلار . گونئي بالخاش جيواريندا و چو نهري ساحيللرينده ياشايان اوغوز بويلاري ايسه باغيمسيز ايديلر و اؤز بوي بيلرينه تابئع ايديلر .
۱۰ . جو يوز ايلده اوغوز کوچريلرينين دوغو سينيرلاري ، ايلي نهرينين آشاغي ساحيللرينه قدر اوزانيردي . احتيمالا گوره ، اوغوزلارا عاييد بو قالالاردان بيري اولان گؤرگوٍز ، بالخاشين گونئي ساحيلينده يئر آليردي . ساواشچي جهتلرييله تانينيلان يئرلي اوغوز بويلاري « خانقا کيشي » آدييلا مشهور ايديلر .
ايلينين آشاغي آخيملاريندا ، کؤکسو و قارتال چؤللرينده ياپيلان آرکئولوژيک آراشديرمالار ، بو بؤلگهده ۱۰ ـ ۸ . جو يوز ايللر آراسيندا يئرلشيک و ياري يئرلشيک تيپلي شهرلرين مووجود اولدوغونو گوسترمکدهدير . بو يئرلشيم ساحهلرينده اوتوران نوفوسون اؤنملي بير قيسميني تورکلر تشکيل ائديرديلر . تورکلر ، بولگهده اوتوردوقلارينين دليلي اولاراق گئريده چوخ ساييدا مزارلار وقبيرلر بوراخميشديلار .
ابودلف « رساله » سينده سؤزونو ائتديگي اينسانلار ، احتيمالاً ادريسينين هانقاکيشي دئديگي دوغو اوغوز قوروپلاريدير . اونون اوغوزلاري ماورأالنّهر ـ اؤتهسينده چين يولو اوٍزرينه يئرلشديرمهسي ، مووجود دوروملا دا تأييد ائديلمکدهدير . چوٍنکو بو اوغوزلار ، بوگوٍنکو قازاخيستان بولگهسينده ياشايان قيماقلارلا دوغو تورکيستانا کؤچ ائتميش اولان توکوز ـ قوزلار ( دوققوز اوغوزلار ) آراسيندا ياشاييرديلار . ابودلفين ، بو باخيمدان اوغوزلارين چين و هينديستانلا تيجارت ائتديکلرينه دايير آنلاتديقلاري ايلگي چکيجيدير . « رساله »ده ، اونلارين عيبادتگاهي اولان ، آمّا ايچينده بوْت اولمايان بير شهرلري اولدوغو قئيد ائديلير . شهر ، تبعهسيندن وئرگي [ خراج ] توپلايان محلّي بير اوغوز حوکومدارينين قرارگاهي ايدي . ابو دلف ، شهردهکي ائولرين داشدان ، آغاجدان و قميشدن تيکيلديگيني ذيکر ائدير . ابو دلفين وئرديگي گؤزدن گئچيريلن تفصيللري ، قازاخيستان و قيرقيزيستان بولگهسينده اله گئچيريلن آرکئولوژيک وساييلي نيسبتاً آيدينلادير . اؤزلليکله ، مرکزي قازاخيستاندا اورتايا چيخاريلان قيماق ـ قيپچاقلارا عاييد اسکي بير شهر خرابهسي ، چوخ ديقّته شاياندير . خرابهنين چوخ قالين اولمايان موٍستحکم دووارلاري ، کرپيچ ، چيمن و قميشلردن کمرهلر ( باغلار ) آتيلميشدي . احتيمالاً بو باغلار سادهجه ساغلامليق ساغلاماق آماجييلا دئييل ، عئيني زاماندا موٍدافيعه مقصدلي اولاراق ايشلنميشدي . ايستيحکاملارين اؤنونده ايکي مئتير و يا داها چوخ گئنيشليکده سولارلا دولو خندقلر يئر آليردي . شهرين ايچينده اولان آچيق ساحهلرده چادير و کئچهدن تيکيلميش ائولر واريدي . بو جوٍر ايستيحکاملارين داها گليشميش اؤرنکلرينه تالاسين ساغ کناريندا اولان خرابهلر ده راستلانيلير . جامبولون تقريباً ۴۵ کيلومئتير قوزئي دوغوسوندا يئر آلان توُيماکنت ايستيحکامي ، ساغلام کرپيچدن تيکيلميش بويوک دووارلارا صاحيب ايدي . خرابهنين ايچ طرفينده سيّار چاديرلار اوٍچون تخصيص ائديلميش آچيق بير مئيدان واردير . اورتاچاغ قايناقلاريندا بو نووع يئرلشيم مرکزينه « کوري » آدي وئريلير . بو چاديرشهرلرين چئورهسيني قميش باغلاردان دوٍزهلن بير دووار ايحاطه ائديردي . قيساجاسي ، آرکئولوژيک تاپينتيلار ، ابودلفين آنلاتديقلاريني تأييد ائتمکدهدير .
۱۰ . جو يوز ايلده ، اوغوز بويلارينا منسوب بير قوْل ، تالاس آلاتاوي و چو نهري چؤلونده کؤچري بير حايات سوٍردوروردو . ادريسي ، چو چؤلونده اوتوران اوغوز بويلارينا « خانداک » آديني وئرير . بو قبيله ، شوٍجاعتي و باغيمسيزليغييلا مشهور ايدي . « حوٍکومداري » ، چو نهرينين ساغ ساحيلينده يئر آلان خييام قالاسيندا ايقامت ائديردي . « نزﻫﺔالمشتاق »دا خانداک اوغوزلارينين سيميرئيخيلره تئز ـ تئز حمله ائتديکلرينه مربوط بيلگيلر وئريلير . بو قبيلهلرين ، اوغوز ائلينين « ايچ » قيسيملاريندا ياشاديقلاري ديقّت چيکيجيدير .
۱۰ . جو يوز ايلده اوغوز بويلاري ، سيردريا قاراتاو اتکلري ايله سيردريا اورتا آخيملاري بويلاريندا اوتورموشدولار . مؤحتيملاً ، داهلان شهري بو بويلاردان بيرينين « رَييسلرينه » عاييد ايدي . « نزﻫﺔالمشتاق »دا اونون بويوک بير اوردويا صاحيب اولدوغو و تاراز شهرينه سالديريلار دوٍزهنلهديگي آنلاديلير . ساواشلار ، سرحد بؤلگهلرينين تيجارته آچيلماسي قارشيليغيندا باريشلا سونوجلاناردي . شاشلي موٍسلمان تاجيرلر ، بورايا حئيوان و دَوَه آلماغا گلرديلر . شوٍبههسيز , ماورأالنّهر تاجيرلري اوغوز ائلينده اولان قاربان معدنلريندن گوٍموش ده ساتين آلارديلار .
۱۰ . جو يوز ايله عاييد باشقا عرب قايناقلاريدا ، اوغوزلارين سيردريانين اورتا آخيملاري بويونجا يئرلشديکلري تئزيني دستکلهييرلر . ابن حوقل ، شاش نهرينين سابران توپراقلاريندان گئچديگي چؤلده اوغوزلارين اوتوردوقلارينا ايشارت ائدير . سيردريا بولگهسينه يئر آلان اوغوز يئرلشيم واحيدلري حاقّيندا استخرينين اثرينين فارسجا چئوريسينده بيلگيلرين بيرينده بئله دئييلير : « شاش نهرينين سابران سينيرلارينا چاتديغي دؤنمده ، بورادا نهرين دارويه ياخينلاريندا قوزلارين ائولري يئر آليردي .
بللي اولدوغو کيمي ، سابران ، سيردريانين ساغ کناريندا ، تورکيستان شهرينين ۴۸ کيلومئتير باتيسينداکي سااوُران ائلي سينيريندا يئر آلير . مقديسي ، سابراني يئددي طبقهدن تشکيل تاپان توپراق دووارلا ايحاطهلي بويوک بير قالا اولاراق توصيف ائدير . شهر ، سالديرقان قونشو اوغوز و قيماق بويلارينا قارشي سرحد ايستيحکامي ايدي . بو دا ، بير دفعه داها سيردريانين اورتا قيسيملاريندا اوغوز بويلارينين اوتوردوقلاريني ايثبات ائدير .
۱۰ . جو يوز ايله عاييد عربجه جوغرافيا اثرلري ، کؤچري اوغوز بويلارينين سول ساحيللرينه ده چاديرلاريني قورمالارينا ايليشگين بيلگيلر نقل ائديرلر . بو نظري استخرينين اثرينده يئر آلان بيلگيلرده دستکلهيير . اونا گؤره ، کوچري تورک ـ اوغوز چاديرلارينين اولدوغو سوٍتکنت شهري ماورأالنّهير ايله سرحد تشکيل ائديردي .
تاريخ ليتئراتؤرونده ، اوزون بير دؤنم ، سوٍتکنت قالينتيلارينين کاراکوْل گؤلو ياخينلاريندا ، سيردريانين سول يانيندا اولابيلهجگي نظري حاکيم ايدي . آنجاق ، گونئي قازاخيستاندا آرکئولوژي قازيلار سونوجوندا ، ايکي شهر خرابهسينين سوتکنت آديني داشيديغي تثبيت ائديلدي . بيرينجي سوتکنت ، سيردريا نهري ياتاغينين ۲ کيلومئتير قدر آچيغيندا کاراکول سينيريندا يئر آليردي . ايکينجي شهرين قالينتيلاري ايسه ، بيرينجيسيندن ۲کيلومئتير اوزاقليقدا ، اينديکي سوٍتکنت دؤولتي زميسينين اولدوغو توپراقلار اوٍزرينده يئر آلير . آرکئولوژي وئريلرينه گؤره ، ۱ . جي سوٍتکنت ، ۱۶ ـ ۱۵ يوز ايللره قدر وارليغيني قوروموشدور .
سوٍتکنت ، ۱۲ ـ ۱۰ . جي يوز ايللر آراسيندا فاراب بؤلگهسينه داخيل ايدي و کئلئس بوزقيريندا بويوک اينکيشاف گؤسترن حئيوانچيليغين مرکزييدي . فاراب بولگهسي ، « آريس »ين سيردريايا تؤکولدوگو يئرين هر ايکي ياخاسيني دا ايچينه آليردي . فاراب شهري ، سيردريانين ساغ ساحيلينده يئر آلان تيمورمنزيلي ياخينينداکي اوْترار خرابهلرينه تقابول ائتمکدهدير .
اوغوز بويلارينا عاييد بير قوروپ ، فاراب ايله کنجئح آراسينداکي سيردريا بولگهسينده موٍستقّر اولموشدولار . کنجئح ( و يا کنجيده ) بؤلگهسي ، آريسين اورتا آخيمي بويلاريندا يئر آليردي . بولگهنين آنا شهري اولان « سوبانيکنت »ين گوٍنوموزدهکي قالينتيلاري ، جووان ـ تبه اسکيشهر خرابهلرييله موعاديلدير . کنجيدهده ترتيب ائديلن آرکئولوژي چاليشمالاري ، ۱۰ . جو يوٍز ايلده بورادا کوچري و ياري يئرلشيک تورک بويلارينين اوتوردوقلاريني گوسترير . بورادا سيردريانين اورتا آخيملاري بويونجا اوتوران قارلوق ـ اوغوز بويلارينا عاييد سراميکلر چيخاريلميشدي . اله گلن بيلگيلر ، بولگهده اوتوران تورک بويلاري آراسيندا اوغوزلاريندا وار اولابيلهجگي احتيماليني گوٍجلنديرمکدهدير .
يوخاريدا تدقيق ائديلن تاريخ و جوغرافيا چاليشمالاري ، کوچري اوغوز چاديرلارينين گونئي قاراتاو داغي اتکلريندن باشلاييب بوْگن ، چايان و آريسدان چيمکنت سينيرلارينا قدر اوزانديغيني ايثبات ائدير . احتيمالا گؤره , کوچري اوغوز بويلاري شااولدئردن آلکاکوْل ـ قوم صحراسينين دوغو اوجلارينا قدر ياييلميشدي . آيريجا ، اوغوز قوروپلاري اوسروشانانين قوزئيباتي سينيرلاريندا يئر آلان سيردريانين ميرزاچؤل [ قوْلوْدنوْي ] بوزقيريندا دا اوتوروردولار .
۱۰ . جو يوز ايلده شاش و ايسفيجاب بولگهسي سينيرلاريندا اوغوزلارين اوتوردوقلارينا دايير بيلگيلر واردير . ابن حوقله گوره ، اوغوزلاردان بير قوروپ شاشين بيسکنت شهرينه يئرلشميشدي . آرکئولوژي آراشديرمالاري سونوجوندا بيسکنتين آنقرئن نهري چؤلونده اولان اينديکي پسکنته ( pskent ) تقابول ائتديگي بللي اولونموشدور . ابن حوقل بئله دئيير : « بورادا ايسلامي قبول ائدن قارلوق و تورک ـ اوغوز بويلاري اوتورور » . استخرينين اثرينين فارسجا ترجوٍمهسينده بو بيلگييي دستکلهين بير آچيقلاما واردير . « بيسکنت شهري ـ اثرده بئله آدلانير ـ قوزلاردان ، قارلوقلاردان و جهاد عشقييله ساواشان ديگر موٍسلمانلار کيمي چئشيدلي اينسانلاردان موٍتشکيل اهالي ايله مسکون ايدي . » عئيني چئويريده ، شاشين باشکنتي « تونکت »دن ايسفيجاب و تارازا گئدن يول آنلاديلارکن ، کئلئسده آنفاران و اوغوز کندلرينين اولدوغوندان بحث ائديلير . يول ، کندلردن گئچيب ايسفيجاب و بادوخکته ( پاتاق کنت ) يئتيشيردي و تاراز شهري بورادان ايکي گوٍنلوک اوزاقليقدا اولوردو . بادوختک ـ تاراز آراسيندا اوزانان يول اوزرينده هئچ بير شهر و کند يوخدور .
وئريلن بيلگيلر ، ۱۰ . جو يوز ايلده بير قوروپ اوغوز بويونون ، کئلئس بوزقيريندا ، چيرچيق و آنقرئن چؤلونده ، چاتقال داغي اتکلري ايله اوُقام داغلاري آراسينداکي بولگهلرده ياشاديقلاري سونوجونو اورتايا قويور . بو بولگهدهکي اوغوز بويلاري ، قارلوقلار و باشقا تورک قوروپلارييلا بيرليکده اوتوروردولار . ايسلامي قبول ائدن بو بويلار ، بير قيسمي شاش و ايسفيجاب بولگهسينين شهر و کندلرينه ده ياييلميشديلار .
اوغوز بويلاري ، سيردريا نهرينين سادهجه اورتا قيسيملاريندا دئييل ، آشاغي قيسمتلريندهده مسکون ايديلر . بورادا اونلارا عاييد جند ، يئنگيکنت و هارا ( خارا ) شهرلري يئر آليردي . اورتا چاغدا جند ، سيردريانين آشاغي آخيملاري بويوندا اولان اينديکي جانقالا خرابهلرينه تقابول ائديردي . يئنگيکنتين قالينتيلاري ايسه بوگوٍن ، کازالينسک ( kazalinsk ) گونئيينده ، سيردريانين سول ياخاسيندا اولان جانکنتده اولماقدادير . ۱۸ . جي يوز ايلين اورتالارينا قدر جانکنت ، هله اسکي شهردن ( يئنگيکنت ) گئري قالان داش دووارلارلا قورونوردو . يئرلي خالق آراسيندا جانکنتين « ايلان » حملهسي سونوجوندا داغيلديغي ريوايتي راييج ايدي . خارانين اولدوغو يئر تام اولاراق بللي اولونماماسينا باخماياراق ، شهرين سيردريا نهري آغزيندا اولدوغو قطعيدير .
۱۰ . جو يوز ايلده اوغوز بويلاري ، خارزم ، ماورأالنّهير و خوراسانا سرحد تشکيل ائديرديلر . استخري : « بوتون ماورأالنّهير سينيرلاري ، خارزمدن ايسفيجاب جيوارينا قدر اوزانان بولگهلر تورک ـ قوزلارين ، ايسفيجابدان فرقانه اوجلارينا قدر اولان يئرلر ايسه تورک ـ قارلوقلارين عسگري فعاليّت ساحهسي ايدي . » استخري آيريجا ، اوغوز توپراقلارينين دوغودا تاراز سينيرلارينا قدر اولاشديغيني بيلديرير . اوغوز سينيرلاري ، بورادان فراوا ، بيشکنت ، سمرقند سوْغدو ، خارزم و بوخارايي ايچينه آلان بير قووس چکهرک تا آرال گؤلونه قدر اوزانيردي .
خوراسانين اوغوز سينيرلارييلا باغلانتيسيني ، موٍدافيعه خطّينين باشلاديغي فراوا عسگري ساخلوسو ساغلاييردي . اوغوزلارين جوٍرجانلا اولان سرحدّي ، چؤلون ان اوج نوٍقطهسينده اولان ( گلهجک کاراکوْل قونومو ) دئهيستان رباطينا قدر اوزانيردي . آنجاق ، ابن حوقلين ايفاده ائتديگي کيمي ، ۱۰ . جو يوز ايلين ايکينجي ياريسيندا بو قالا ، « کافي درجهده گوٍجلو اولماييب ، بير حملهده ييخيلاجاق دورومدايدي » .
خارزمين اوغوز سرحدّيني قورويان ، جورجان قالالارينين ايلکي ، بويوک بير کند اولان « باراتگين »ده يئر آليردي . خارزم سينيرييلا اوغوز توپراقلاري آراسيندا اورگنجين قوزئي باتيسيندا يئر آلان چؤلده قوُرولموش جيت شهري سرحدّ تشکيل ائديردي . شهر دووارلارلا چئوريلي ايدي . بورادان اوغوز بوزقيرلارينا دوغرو آچيلان کاروان يولو گئچيردي . ۱۰ . جو يوز ايلده باتيدا خزر يوردونا قدر اوزانان بو بوزقيرلارا ، خارزم و يا اوغوز چؤلو دئييليردي . « حدودالعالم »ده بئله يازيلير : چؤل ، « دوغو يؤنونده مرو سينيريندان جئيهانا قدر ؛ گونئي يؤنده ايسه باورد ، نيسا ، فراوايا و دئهيستان ايله خزر گؤلوندن ايتيل حودودلارينا قدر اوزانير . چؤلون باتيسيندا ايتيل نهري ، قوزئيينده جئيهون نهري ، خارزم گؤلو ، قوز اؤلکهسي و بولغار سينيرلاري صحرا ، بلخ بولگهسيندن باشلاييب ، جئيهونون گونئييندن گئچهرک خارزم گؤلونه قدر اوزانير . صحرانين بعضي يئرلرينده سادهجه بير گئچيش خطّي اولارکن ، بعضاً بو يئددييه قدر قالخير .
بو بيلگيلردن ، اوغوز چؤلونون قوزئي خزر ساحيللريني ، مرکزي اوغوز بولگهسيني ، گونئي دوغو قاراقوم و يوخاري آرالين قيزيل قوم بوزقيرلاريني ايچينه آلديغيني دوٍشونه بيلريک .
۱۰ . جو يوز ايلده قالاباليق اوغوز بويلاري ، آرال و خزر گؤلو چئورهسيني ايحاطه ائدن بوزقيرلاردا کوچري بير ياشام سوٍروردولر . مسعودييه گوره ، خزر گولو چئورهسينده قالاباليق قوز کوچريلري واريدي . کؤچمن اوغوز چاديرلاري و عسگري قرارگاهلاري ، آرال گؤلونون باتيسينا ياييلميشدي . ۱۰ . جو يوز ايله عاييد جوغرافيا اطلسلري ، اوغوزلاري خزردنيزينين قوزئي و دوغوسونا يئرلشديرير . اوغوز توپراقلارينين سينيرلاري جوٍرجان و استرآباددان باشلاييب باتيدا خزر يوردونا قدر اوزانيردي . خريطهلرده ، خزر گولو قوزئيينده سياهکوه داغينين اولدوغو بيلديريلير . « حدودالعالم »ده سياهکوهدا اوتوران بويلارين « اوغوزلاردان بير تورک قوروپو » اولدوغو آنلاديلير . سياهکوه داغلاريندا اولان اوغوز « ايستيحکاملاري » ادريسينين خريطهسينده ده گوستريلميشدي .
تاريخ ليتئراتورونده ، سياهکوه آدييلا هانسي بولگهنين دوٍشونولموش اولدوغو قونوسوندا تناقوضلار واردير . بعضي آراشديرماچيلار ، سياهکوهو مانقيشلاق ياريمآداسييلا اوْخشاتماقداديرلار .
عقيدهميزجه ، بعضي تصحيحلرله بو نظري قبول ائتمک موٍمکون اولار . ادريسينين جوغرافيا خريطهسي ، سياهکوهو خزر دنيزينين قوزئي ساحيلينده يئر آلان کوٍچوک بير داغ اولاراق گوسترير . ابن روستا ايسه سياهکوه داغلارينين خارزم گؤلونون باتي ساحيلينده يئر آلديغيني بيلديرير . سون دؤنمين بعضي آراشديرماچيلاري ، سياهکوهون خزر دنيزينين قوزئي ساحيلينده اولابيلهجگي احتيمالي اوٍزرينده دوراراق ، بو داغلارين قوزئيدن باتييا دوغرو سيرالانديغيني وورقولاييرلار . استخرينين خريطهسينه و ابن روستانين شهادتينه باخيليرسا ، ۱۰ . جو يوزايلده سادهجه مانقيشلاق گؤلو دئييل ، اوٍست يوردون ديک ياماجلاري دا سياهکوه اولاراق آدلانديريلير کيمي دير . گوٍمان ائديرم اسکي « قاراداغ » آدي ، مانقيشلاق قاراتاو آدي ايچينده موحافيظه ائديلميشدي .
۱۰ . جو يوزايلده اوغوز اوبا و قالالارينين باتي سرحدلري ، گونئي اورال و آشاغي پوْوولژهيه اوزانيردي . اوغوزلار ، ايرقيز بويلاريندا ، موغوجار اتکلرينده ، امبا تگرهلرينده ، اورالدا ، آرال ساحيللرينده و اوييل جيواريندا کوچري حالدا ياشاييرديلار . موغوجار سيراداغلارينين يئر آلديغي بولگهده نوٍجاه و باداگاه آدلي اوغوز قالالاري واريدي . موغوجارين قوزئيدوغو اتکلرييله گونئي اورال قوللاري آراسيندا کوٍچوک داراندا ( دندئرا ) و دارکو قالالاري يئر آليردي . دارکو شهري ، احتيمالاً اوغوز « خاقانينين » يايليق قرارگاهي ايدي . آنجاق ، شهرده تيجارت و صنعتله مشغول اولان اينسانلاردا داييمي اولاراق ياشاييرديلار .
اوغوزلارين امبا و اورال بولگهسينده اوتوردوقلاريني مسعودينين بيلگيلريده تأييد ائدير . اونا گؤره ، خزر دنيزينه آغ و قارا ايرتيش آدينا ايکي نهير آخيردي . مسعودي بئله دوام ائدير « نهيرلر آراسينداکي يول ، اون گوٍنلوکدور ؛ اورادا قوز و قيماق کؤچمنلرينين قيشلاق و يايلاقلاري واريدي . » مسعودينين آغ و قارا ايرتيش دئديگي نهيرلر اورال و امبا اولماليديرلار .
اوغوزلارين اورال اطرافيندا کوچري بير حايات گئچيرديکلرينه دايير « حدودالعالم »ده ده بير سيرا آچيقلامالار وئريلميشدير . قايناغا گؤره ، ايتيله آرتوش آدلي بير نهير قاريشيردي . و.ف.مينورسکي ، بو نهرين اصلينده اينديکي اورالا تقابول ائتديگيني ايثبات ائتميشدير . اورالين وولقايلا بيرلشمهسي ، ايکي موٍستقيل نهير آخينتيسينين بيربيرينه قاريشديغي شکلينده يانليش بير طرزده آچيقلانيردي .
۱۰ . جو يوزايلده اوغوز بويلاري اورالين بعضي قوللاري اوزريندهده کوچري حالدا ياشاييرديلار . راس آدلي نهيردن بحث ائدن « حدودالعالم » دهکي بيلگيده بو نظري دستکلهيير . بو آدلا منظور اولان يئر ايسه ، اورال نهرينين ساغ قولو ايلَک دير .
کؤچمن اوغوزلار ، ۱۰ . جو يوزايلده اورالدان وولقانين آشاغي آخيملارينا قدر داغيلميشديلار . « حدودالعالم »ده ، اوغوزلارين خزر دنيزي قوزئيينده آتيله [ ايتيل ] قدر يئتيشديکلري يازيليدير : « قوز بولگهسينين دوغو قيسيملاري قوز چؤلو و ماورأالنّهير شهرلرييله قونشو دور . آمّا گونئي قيسيملاريدا يينه بو قوز چؤلونون بعضي يئرلرييله سينيرداشدير . بو بولگهلرين ديگر يانلاري خزر دنيزي ، گونئي و قوزئي ايسه آتيل نهريدير . » اوغوزلارين وولقانين آشاغي قيسيملاريندا اوتوردوقلاري ، استخري و ابنحوقلين جوغرافيا اثرلريندهده قئيد ائديلير .
آنجاق ، اورتاچاغ موٍسلمان يازارلاري ، آتيل نهرينين يوخاري آخيملاري حاقّيندا کافي درجهده ايضاحات وئره بيلمهييرلر . اونلارا گوره وولقا , قيرقيز توپراقلاريندان دوغور ، قيماق ، اوغوز و بولقار اؤلکهلرينين اراضيسيندن گئچير ؛ داها سونرا دوغويا بوُرولوب ، روس ، بولقار و بورتاسي گئچهرک دنيزه اولاشيردي . ۱۰ . جو يوزايل عرب و فارس جوغرافياچيلارينين گوٍيا دوغودان ، قيماق و قيرقيزلارين توپراقلارينين اوزاغيندان گئچن نهرين آتيله تؤکولدوگو شکليندهکي تخمينلرينه ايستيناد ائديلمهسي بويوک بير خطا ايدي . بونا باخماياراق ، مطرح اولان قايناقلار ، اوغوزلارين آشاغي پوْولژهده کوچري حالدا ياشاديقلاري نظرينه اينانماميزا يول آچير .
۱۰ . جو يوزايلده اورال بويوندا و وولقانين سول کناريندا کوچري حالدا ياشايان اوغوزلار ، باشقير و بورتاسلارلا قونشو ايديلر . اوغوز توپراقلاري ، گوٍنئي اورال اتکلرينده باشقيرلارلا حودود تشکيل ائديرديلر . سادهجه ادريسينين اثري دئييل ، ارکن دؤنم اورتاچاغ جوغرافياچيلارينين اثرلريده بو نتيجهني دوغرولاييرلار . ميثال اوٍچون ، ابن روستا ، باشقيرلارين جوغرافيا باخيميندان ايکي قوروپا آيريلديقلاريني بيلديرير . بيرينجي قوروپ ، « روم »لا سرحد تشکيل ائدن پئچهنکلرله قونشو ايدي . ايکينجي قوروپ ايسه , وولقا بولقارياسي ياخينلاريندا اوتوروردو . باشقيرلارين دوغو قيسمي سياسي جهتدن بولقار حوٍکومدارينا باغلييدي . بنزر بيلگيلره « اشکالالعالم »ده ده راستلانيلير . بونا گؤره باشقيرلار ، « قوزائلي سينيرلاريندا ، بولقار اؤلکهسينين آرخا طرفينده » ياشاييرديلار .
۱۰ . جو يوزايلده اوغوز ائلينين باتي سينيرلاريندا « ايچ باشقيرلار » دئييلن بويلار اوتوروردو . ابن فدلان ، باشقيرلارين احتيمالاً بوگوٍنکو ياويندي نهرينه تقابول ائدن باغنادي نهرينين آرخاسيندا قالديقلاريني قئيد ائدير . موٍلّيف هم ده ، باشقيرلارين ، اوغوز توپراقلاريندان گئچيب ايتيل بولقار اؤلکهسينه گئدن کروانلارا حمله ائتديکلريني بيلديرير . بللي اولدوغو کيمي ابن فدلان ، اينديکي باتي قازاخيستان بوزقيرلاريني ايشغال ائدن اوغوز کؤچمنلري آراسيندان گئچميشدي . نتيجه اعتيبارييلا ، ۱۰ . جو يوزايلده کؤچمن اوغوز چاديرلارينين گونئي اورالدا باشقير توپراقلارييلا سرحد تشکيل ائتديگي بير گئرچکدير . گونئي باشقورديستان و اورال نهري حووضهسينده ۱۰ ـ ۹ . جو يوزايللره عاييد قبيرلردن چيخاريلان اشيالار دا بو بيلگيلري دوغرولاييرلار .
۱۰ . جو يوزايلده باتي اوغوز بويلاري ، ساده باشقيرلارلا دئييل ، خزرلر و بورتاسلارلا دا قونشويدولار . « حدودالعالم » يازارينا گؤره ، اوغوزلار ، بورتاس اؤلکهسينين گونئيينده اوتوروردولار . بورتاس اؤلکهسينين باتيسيندا وولقا [ ايتيل ] نهري ، قوزئيده ايسه پئچهنکلر يئر آليردي . يينه بو قايناقدا ، « قوز چؤلو »نون وولقا بولقارياسينا قدر اوزانديغي بيلديريلير . « حدودالعالم »ين بيلگيلريني ، استخرينين اثري ده دوغرولايير . اونا گؤره ، بورتاسلارين بير قوروپو « قوز اؤلکهسينين بيتيمينده ياشايير . » آراشديرديغيميز دؤنمده بورتاسلارين آنا بويو ، وولقا ـ اوْکا نهيرلري آراسيندا اوتوروردو . آمّا بعضي بورتاس قوروپلارينين ايتيلين اورتا آخيملارينين گونئي دوغوسونا چکيلديکلري موشاهيده اولونور . ذيکر ائديلن تاريخ و جوغرافيا بيلگيلرينين ايشيغيندا ، اوغوزلارين پوْوولژهده اوتوران بورتاسلارلا قونشو اولدوقلاري سونوجو اورتايا چيخير
۱۰ . جو يوزايلده اوغوزائلينين توٍرکمن نوفوسو
اوغوز ائلينده اوتوران توٍرکمن نوفوسو حاقّيندا وئريلن تاريخي بيلگيلر ، اولدوقجا محدوددور . داها اؤنجهده بللي اولوندوغو کيمي ، اورتا آسياداکي اسکي هيند ـ اوروپايي اهالينين تورونلارييلا قايناشان بير قيسيم اوغوز و تورکلره « توٍرکمن » آدي وئريلميشدي . « تورکمن » آدينين اؤزو ايسه اساساً ايسلام دينيني قبول ائدن اوغوزلار اوچون قوللانيلميشدي . ۱۰ . جو يوزايلده تورکمنلر حاقيندا وئريلن ايلک بيلگيلره ، مقديسينين اثرينده راستلانيلير . يازار ، « احسنالتّقاسيم » آدلي اثرينده ايسفيجاب بولگهسيني آنلادارکن ، بالاج و باروکت آدلي ايکي شهردن بحث ائدير . بو قالالاردان ايلکينين ، ايسفيجابين قوزئي دوغوسوندا اولان يئرلشيم مرکزلري آراسيندا گوستريلمهسي ديقّته شاياندير . مقديسي بئله دئيير : « بالاج ، دووارلاري چوخدان ييخيلميش چوخ بويوک اولمايان بير شهردير . شهرين بويوک مسجيدي بازارين اورتاسيندادير . »
مقديسينين اثرينه داياناراق بالاج و باروکتين يئريني بللي ائتمک اولدوقجا چتين نظره گلسه ده ، اونلارين يئدديسودا اولدوغونا دايير بير سيرا نظرلر واردير . « احسنالتّقاسيم »ده بالاج و باروکت ، سااوران ، تورار ـ زراخ و شاقيلجاندان سونرا ذيکر ائديلير . مقديسي ، باروکتين بالاجدان فرقلي اولاراق بويوک بير شهر اولدوغونو دا قئيد ائدير . بالاج و باروکت ، ايسلاميّتي قبول ائدن تورکمنلره قارشي سرحد قالالاري اولاراق قوللانيليردي .
بو شهرلرله بيرليکده مقديسي ، مرکهنين دوغوسوندا اولان اوردودان بحث ائدير . مرکه ، بوگوٍنکو قازاخيستانين جامبول بولگه مرکزي اولان مرکهيه تقابوٍل ائدير . ادريسييه گوره ، اردو قالاسينين مودافيعه دووارلاري و سويلا دولو خندقلري واريدي . شهرين مرکزينده تورکمن حوکومدارينين ايقامتگاهي اولان ايچقالا يئر آليردي .
آ.ن. بئرنشتاما گؤره ، اوردو ، فرونزه [ بيشکک ] شهرينين ۳۰ . کيلومئتير اوزاغيندا اولان قيزيلچاي کندينين ياخينلارينداکي خرابهلردن باشقاسي دئييلدير . بو قصبه ، اولدوقجا قاريشيق بير طرزده دوٍزهلميشدي و چو نهرينين سول ساحيلينه دوٍشوردو . گونئي دوغوسوندا اولان تپهليک قيسيمدا ايچقالا بينا ائديلميشدي . قالا ، ايکي سيرا دووارلارا ايحاطهلنميش ؛ باتي گوشهسينه ، موٍربّع ـ موٍستطيل بير توپراق رامپارت ( بارو ) اکلنميشدي .
سون ايللرده سووئت تاريخچيلري ، گونئي قازاخيستان و قوزئي قيرقيزيستان آرکئولوژي قازي خريطهلرينين حاضيرلانماسيندا بويوک چابالار صرف ائتميشديرلر . اورتاچاغ قايناقلاريندا ، چو و تالاسداکي يئرلشيم ساحهلري حاقّيندا وئريلن بيلگيلرله ، اورتايا چيخاريلان اسکي يئرلشيم واحيدلرينه عاييد خرابهلر آراسيندا باغلانتي قوُراراق يئنيدن اينجهلهمهلر ترتيب وئريلميشدير . بو اينجهلهمهلر ايشيغيندا ، اوردو ايله قيزيلچاي خرابهلرينين عئيني يئر اولدوغو شکيليندهکي ايدّيعايي قبول ائتمک اولدوقجا چتيندير .
اوردو شهريني ، چو نهرينين ساغ ساحيليندهکي چؤلده يئر آلان کاستک گئچيدينين قارشيسينا يئرلشديرن آچيقلاما ، بيزه داها اينانديريجي و اساسلي گؤرونور . بورادا جامبول بولگهسينه باغلي قوردآي شهريستانينين قارا قوْنوز قصبهسي يانيندا اسکي بير شهر خرابهسي واردير . خرابه ، اورتا آسيا و قازاخيستاندا اوتوران تورک قوْوملارينا مخصوص بير يئرلشيم مرکزي طرحينده تيکيلميش اولدوغونو گوسترير . کؤچمنلرين و ياري يئرلشيک توپلولوقلارين اوتوردوقلاري يئرلرين ان اؤنملي اؤزلليگي ، چوخ بويوک اولمالاري ، اطرافلارينين بوْرجلار و سو خندقلرييله تحکيم ائديلميش کرپيچ دووارلارلا ايحاطه اولماسيدير . بو نووع ايستيحکاملار خان و يا بيلرين يايليق قرارگاهلاري اولاراق قوللانيليردي .
قارا قونوز کندي ياخينيندا يئر آلان شهر خارابالاري ، مقديسينين سؤزونو ائتديگي مرکهنين دوغوسونداکي اوردو قالاسينا داها اويغون گلير . بير خوصوصا دا ديقّت ائتمک گرهکيرکي ، او دا بللي اولدوغو کيمي قالانين ، قيزيلچاي کيمي چو نهرينين سول جيناحيندا دئييل ، ساغ طرفينده اولدوغودور . بو ، ادريسينين آنلاتديغي روزانين ساغ ساحيلينده اولان خييام شهرينه تقابول ائدير . بورادان دا آنلاشيلير کي اوردو قالاسي ، ادريسينين سؤزونو ائتديگي خييام ايدي .
« کتاب روجار »دا خييامدان کوٍچوک ، آمّا چوخ موٍستحکم بير شهر اولاراق بحث ائديلير . بو بيلگي ، مقديسينين ، اوردو قالاسي دووارلارلا و خندقلرله چئوريلي « کوٍچوک بير شهردير » دئديگينه اويغون دوٍشور . سؤزو ائديلن ايکي شهر حاقّيندا ديقّتيچکن بير باشقا تفصيليده وورقولاماق گرهکير . ادريسي ، خييامدان « اؤنملي بير يئرلشيم مرکزي » اولاراق سؤز ائدير ، اويسا مقديسي ، اوردويو « خان » ايقامتگاهي اولاراق گوسترير . بو فرق ، بيرينجي قايناقدا اولايلارين گئريسينده اوغوزلاردان بحث ائديلمهسي ، ايکينجيسينده ايسه تورکمنلرين اؤن پلانا ( اولويّت ) چيخاريلماسيندان قايناقلانير .
احتيمالاً بو جوٍر فرقليليکلرين سببي ، اله گلن تاريخي بيلگيلرين فرقلي قايناقلاردان ساغلانميش اولماسيدير . بلکهده ، زامان بويوندا بولگهده اؤنملي دييشيکليکلر اولموشدو .
آغيرليغيني اوغوزلارين مئيدانا گتيرديگي تورکديللي يئرلي اهالي ، ايسلامي قبول ائتميشدي . اسکيدن خانداکلارين مرکزي اولان خييام ، احتيمالا گوره بو دؤنمده ماورأالنّهير سامانيلر دؤولتينين سياسي ائتگيسي آلتينا گيرميشدي . « احسنالتّقاسيم »ده ، اوردو حاکيمينين ايسفيجاب يؤنهتيمينه باغيملي اولدوغو وورقولانير . اوردودا اوتوران تورکمن « بَيي » موٍتوالياً ساماني اميرلرينه هيديهلر گؤندهريردي . بو آچيقلامالار , سامانيلرين باتي جئتيسونون بعضي بولگهلرينده حاکيميّت قوردوقلاريني گوسترير . ايرانلي توپلولوقلارلا قايناشان و ايسلامي قبول ائدن اوغوزلار , آنلاشيلان ، بو دؤنمده « تورکمن » آدييلا تانيلمايا باشلاميشلاديلار .
مقديسي ، بالاج و باروکت ياخينلاريندا يئرلشن تورکمنلرين موٍسلمانليغيني قبول ائتديگيني يازير . بو آرادا بيروني ده ، ايسلامي قبول ائدن و « موٍسلمان » توپلولوقلارلا قايناشان اوغوزلارين تورکمن آديني آلديقلاريندان سؤز ائدير : « اسکي دؤنملرده ايسلاميّتي قبول ائدن و موٍسلمانلارلا قايناشان بير اوغوز توٍرکو ، باشقالارينا دا بو يولدا تشويقچي اولاردي . قوزلار ايسلامي قبول ائدندن سونرا اؤبورلر اونلارا « تورکمن اولدو » دييهرديلر . موٍسلمانلار ايسه اونلار آراسيندا تورکماني يعني توٍرکه بنزهينلرينده اولدوغونو سؤيلهييرلر . » بو آد ، باتي يئدديسو ، ايسفيجاب و شاشدا ياشايان و ايسلامي قبول ائدن تورکلر آراسينداکي يابانجيلاشميش قوروپلارا دا وئريليميش اولابيلر . آدي گئچن بولگهده کؤچمن و يارييئرلشميش حايات سوٍردورن « باريش طرفداري » تورک ـ موٍسلمان بويلارين اولدوغونا دايير بيلگيلر ده مووجوددور . بو قوروپلاردان بيري ، حئيوانلارينين احتياجيني تأمين ائتمک اوٍچون وئريملي اوتلاقلارين يئر آلديغي فاراب ، کنجيده و شاش آراسيندا اوتوروردو . بورادا ايسلامي قبول ائتميش ، چاديرلاردا اوتوران و هئچ بير بينالاري اولمايان تقريباً مينتورک عاييلهسي مسکن توتموشدو . سوٍتکنت سينيرلاريندا دا « باريش سئوهر » تورک قوروپلارينين اوتوردوغو بيلديريلير . ادريسييه گوره ، بو تورک قوروپلاري آراسيندا اوغوزلار چوغونلوغو تشکيل ائديرديلر .
شاش و ايسفيجاب بولگهسيندهکي موٍسلمانليغي قبول ائتميش اوغوز و قارلوق بويلاري آراسيندا اينانجلاري يولوندا ساواشان « غازيلر » ياشاييرديلار . بونلار ، احتيمالا گوره زامانلا يئرلي خالقلا قايناشاراق يئرلشيک حاياتي منيمسه ميشديرلر . استخرينين فارسجا ترجوٍمهسينده ، کئلئس بوزقيرلارينداکي قوز کندلريندن بحث ائديلمهسي جاليبدير . چيمکنت بولگهسينده يئر آلان تورک مزارلاريندا اورتايا چيخاريلان اسکي بشريّته عاييد تاپينتيلاري بو باخيمدان ديقّته آلماق گرهکير . آ.ن. بئرنشتام ، سيردريانين اورتا آخيملاري بويوندا يئر آلان ساسيق ـ بولاقدا اوغوزلارا عاييد مزارلار تاپميشدي . مزارلاردا اوروپايي و مونقولوييد ( موغولي ) اؤزلليکلر داشييان اوزون باشکاسالاري اله گئچيريلميشدي . بوٍتون بونلار ، باتي يئدديسو و سيردريا نهرينين اورتا حووضهسي بويونجا اوتوران يابانجيلاشميش اوغوز قوروپلارينين و ايسلامي قبول ائتميش باشقا آنتيک قوروپلارين ۱۰ . جو يوزايلده « تورکمن » آديني داشيديقلاريني دوٍشونمهميزه تمل تشکيل ائتمکدهدير .
بيرونييه گؤره اوغوز و توٍرکمن يئرلشيم ساحهلري
۱۳ ـ ۱۰ . جو يوزايللر آراسيندا اوغوز و ترکمن بويلارينين سوسيال دوزهني آراشديريلان قونويا دايير مووجود قايناقلارين دورومو , اينجهلهنن اوغوز دؤنمدهکي اوغوز وترکمن توپلومسال دوزهنينين اؤيرهنيلمهسي اوچون يئترلي دئييلدير . البتّه تاريخ ليتئراتورونده اوغوز و تورکمنلردهکي آتا ارکيل ـ فئودال دوزهنين تحليل ائديلمهسينده بويوک بير ايرهليلهمه قئيد ائديلميشدير . آمّا يينه قطعي سونوجلار الده ائتمک اوچون , اکونوميک دوزهنه ايليشگين بير سيرا خاراکتريستيک فرقليليکلرين يئريني و وضعيّتيني بللي ائتمک گرکهجکدير . احتيمالاً , اوغوزلارا نيسبت تورکمنلر آراسيندا داها چوخ يئرلشيک ياشامي منيمسهميش نوفوس مووجود ايدي . آنجاق بو تملدن يولا چيخاراق اوغوزلارلا تورکمنلر آراسينداکي فرقليليکلري ايضاح ائتمک , بويوک يانليشليقلار دوغورابيلر . ۱۱ ـ ۱۰ . جي يوزايللره عاييد يئرلشيم ساحهلرينده دوٍزهنلهنن آرکئولوژيک آراشديرمالار , سيردريانين آشاغي آخيملاريندا چوخ ساييدا يئرلشيک و ياري يئرلشيک اوغوز قوروپلارينين ياشاماقدا اولدوغو گئرچگيني آچيغا چيخارماقدادير .
سلجوقلو دؤولتينين تشکّولونه قدهر تورکمن و اوغوزلار حاقّيندا الده ائديلن تاريخي و آرکئولوژيک تاپينتيلار , هلهليک چوخ آزدير . ۱۳ ـ ۱۱ . جو يوزايللر آراسيندا اورتا , اؤن و کوٍچوک آسيادا ياشاميش سلجوقلو بويلارينين سوسيو ـ اکونوميک دورومويلا ايلگيلي بير سيرا بيلگيلر مووجود دور . آنجاق , بونلاري , دؤنملره گؤره آييرماق اولدوقجا چتيندير . چوٍنکو , قايناقلار اينعيکاس ائدن بيلگيلر , بعضاً اوغوز , بعضاً ده تورکمنلره دايير اؤزل فرقليليکلر گؤسترير . باخماياراق کي ، ۱۳ . جو يوزايلده خوراسان , ماورالنّهير و خارزم کيمي بولگهلرده ياشايان تورکمن و اوغوزلاردان بحث ائديلرکن بير سيرا آييريملارياپيلميشدير . آمّا بو بلگهلرين آناليزي , اونلارداکي توپلومسال دوٍزهن و اکونوميک حاياتين بؤيوک اؤلچوده عئيني اولدوغو سونوجونو دوغورور . بو سببله , تورکمن و اوغوزلارين سوسيو ـ اکونوميک دوٍزهنيندهکي آنا فرقليليکلري اورتايا قوياجاق ايضافه بيلگيلريميز يوخدور .
تدقيق ائتديگيميز دؤنمله ايلگيلي تاريخ ليتئراتورونده , اوغوز و تورکمنلرين سوسيو ـ اکونوميک ياشامي حاقّيندا چئشيدلي نظرلر مووجود دور . يوخاريدا بللي اولدوغو کيمي , بعضي تاريخچيلر ، اوغوزلارين عوموميّتده کؤچري حئيوانچيليقلا اوغراشديقلاريني دوٍشونموشدورلر ؛ باشقالاري ايسه , اونلارين اکينچيليک و حئيوانچيليق يانيندا باليقچيليغا دايالي اکونوميک بير ياشام بيچيملرينين اولدوغونو ايرهلي سوٍرموشدورلر . هر شئيه راغماً , کوچري اوغوز و تورکمنلرين بويوک چوخونلوغونون اساس اکونوميک مشغلهسيني آغيرليقلي اولاراق حئيوانچيليق اولوشدوروردو . بو سونوجا يئتيشمهميزه , سادهجه اورتا چاغ قايناقلاريندا يئر آلان بيلگيلر دئييل , سلجوقلو دؤولتينين تشکّولو سيراسيندا اورتايا چيخان بلگهلر ده موٍثّير اولموشدور . طبيعيدير کي , اوغوز ـ توٍرکمنلرين چئورهسينده اکينچيليک و جاليقچيليق ايله اوغراشان توپلولوقلار دا واريدي .
آنجاق , قونار ـ کؤچر و ياري کؤچري اوغوز و تورکمن بويلارينين يئرلشيک و ياري يئرلشيک توپلوملار اوٍزرينده آشيکار بير اوٍستونلوگو مطرحدير . اوغوز و تورکمن اکونوميسينين ان واضيح اوزلليکلردن بيريني , حئيوانچيليق ايله اوْوچولوغون , اکينچيليک و باليقچيليقلا چوخسيخباغلانتي قورماسي تشکيل ائدير . ياري کوچري اوغوز و تورکمن بويلاري , عوموميّتده يايلاري گئچيرن مئوسيمليک اکينچيليک ياشامينا اؤزگه دئييلديرلر .
اوغوز و تورکمن بويلارينين آنا مشغلهسي : حئيوانچيليق
آسيا بوزقيرلاريندا اسکيدن بري کوچري اکونوميسينين اوٍچ اؤنملي نووعو واريدي . بونلاردان ايلکي , بوتون بويون و يا قبيلهنين حئيوانلارين آرديجا موداويم مئوسيمليک اوتلاق آختارماقلا واخت گچيرديگي , کوچري حايات طرزي اولاراق تعريف ائديله بيلر . حئيوانچيليغين بو طرزينين ان اونملي اوزلليگي , کؤچمنلرين قوللانديغي ساحهنين گئنيشليگي و يايلاقلارين جوغرافياسال بويوکلوگو ايدي . قيشي اوبالاردا و گئچيجي اولاراق قوللانيلان اؤزل مکانلاردا قارشيلايان ياري کؤچري و چارواچي ياشام طرزي , سو قايناقلارينا باغلي اولاراق سوٍردورولوردو . چارواچيليق ( حئيوانچيليق ) , داييم يئرلشيک و قاليجي اولمايان مئوسيمليک کؤچلره دايانيردي .
حئيوانچيليغين بو طرزي , اوغوز و تورکمن کؤچمنلرينه مخصوص ايدي . کوچ حرکتلري , احتيمالا گوره يايا و پاييزا ( گوٍزه ) راستلانيردي . داها اؤنجه ده بللي ائتديگيميز کيمي , مسعودي , آغ و قارا ايرتيش چئورهسينده اوغوزلارين اوتراق ائتديکلريندن بحث ائدير . بو نهيرلرين ساحيللري , اوغوزلار طرفيندن قيشليق اراضي اولاراق قوللانيليردي . ادريسي , اينديکي باتي قازاخيستان توپراقلاريندا اوتوران کوچمن اوغوزلارين يايليق و قيشليق يوردلاريندان سؤز ائدير . مروزييه گوره اوغوزلار , ماوراءالنّهير و خارزم واحهلرينه سينيرداش صحرا و بوزقيرلاردا کوچري حالدا ياشاييرديلار . بيروني ايسه , اوغوزلارين بويوک قافيلهلر ( کروانلار ) حالينده پاييزين سونوندا خارزم سينيرلارينا دوغرو کوچ ائتديکلريني قئيد ائدير . احتيمالاً بونلار , سيردريانين آشاغي آخيملارينداکي قيشلاقلارينا دؤنن اوغوزلار ايدي .
تاريخي يازمالاردا , اوغوزلارين نهرين هر ايکي ياخاسيندا دا قيشلاق و يايلاقلارينين اولدوغونا دايير بيلگيلر يوخدور . بير خوصوص داها ديقّتي چکير : اوغوز « حوکومداري » سادهجه قيشلاري يئنگيکنتده اوتوروردو . فخرالدّين مرو رودينين ۱۲ . جي يوزايلده , آرالاريندا اوغوز و قارا اوغوزلارين دا يئر آلديغي توٍرکديللي قبيلهلرين اکونوميسييله ايلگيلي نقل ائتديکلري ده بو باغلامدا بويوک اؤنم داشييير . مرو رودي , توٍرکيستان و ساکينلريني آنلادارکن تورکلرين داغلاردا , اورمانلاردا , چؤلده و بوزقيردا ياشاديقلاريني قئيد ائدير . بو اينسانلارين سادهجه بير قيسمي يئرلشيک شهر حاياتيني منيمسهميشدي . اؤبورلري ايسه بوزقيرلاردا آت , دهوه , قويون , اينهک و بوْغا ساخلاماقلا گئچينيرديلر .
حئيوانچيليقلا اوغراشان کوچمنلرين يئديگي يوغورت , قورود , ات و آيراندان عيبارت ايدي . کوچمنلر قيشلاق اولاراق گئنلده قارين آز ياغديغي چؤللري , يايلاق اولاراق ايسه سيجاق بوزقيري ترجيح ائديرديلر . چول و بوزقيردا سيّار يورتلاريندا ياشايان کوچمنلر , بوزقيرلارين قارلا اؤرتولو اولدوغو قيش مئوسيملريندن ساوايي , عئيني يئرده قالمايي سئومزديلر .
بو بيلگيلر , اوغوزلار آراسيندا ياري کوچري و حئيوانچيليقلا اوغراشان بوي و قبيلهلرين چوخونلوغو تشکيل ائتديگيني دوٍشونمهميزه ايمکان وئرير . ۱۱ . جي يوزايل تورکمن و اوغوز لهجهلرينده قوللاينلان اوتراق و کؤچله ايلگيلي بير چوخ کلمهنين اولدوغو دا بو نظري تأييد ائتمکدهدير . بنزر دئييملر آراسيندا , اوتراق يئري آنلاميندا قوللانيلان « توراسي يئر » سؤزجوگونو ذيکر ائتمک گرهکير . ۱۳ ـ ۱۱ . جو يوزايللر اوغوز و تورکمنلرين ديلينده « يورت » کلمهسي , اکثراً « دوْغوم يئري » , « دوُراق » , « گلينن يئر » , « مسکن » آنلاميندا قوللانيليردي .
اورتا آسيا اوغوز بويلارينين ياري کوچري اکونوميسييله ايلگيلي تطبيقي بيلگيلرين اعتيباري قونوسوندا , دوغو اوروپاداکي توْرک ـ پئچهنک بويلارينا عاييد آرکئولوژيک اشيالارا باش وورماق گرهکهجکدير . اونلاردان قالان قبير و مزارلار , واسواسي بير شکيلده تثبيت ائديلميش گوٍذرگاهلارين قوللانديغي مئوسيمليک کوچري حاياتينا دلالت ائدير . کوچمن توْرک و پئچهنک بويلارينين يورتلاردان و داييمي مسکنلردن اوْلوشان قيشلاقلاري واريدي . بو ايسکان يئرلري , زامانلا ياري کوچري حئيوانچيليقلا بيرلشهرک زيراعي ( اکين ) مرکزلر حالينه گلدي ، يازدا مکه و بنزري اکينلر اکيلير , آرديندان دا سوٍرولرييله بيرليکده پاييزا قدهر ياخين بولگهلره و نيسبتاً اوزاقداکي اوتلاقلار چيخيرديلار . يوْخسوللار و يئترلي ساييدا سوٍروسو و اوزلليکله مينک حئيواني ( آت و ... ) اولمايان فقيرلر ايسه ، بوتون ايل بويونجا بو يئرلشيم مرکزلرينده قاليرديلار .
۱۳ ـ ۱۰ . جو يوزايللر اوغوز بويلاري آراسيندا , اوزون منزيللي کؤچلر ترتيب ائدن تيپيک ( نوُمونه ) کوچمن قوروپلاري دا اؤنملي بير يئر توتوردو . ۱۰ . جو يوز ايل قايناقلاريندا « اوغوزلارين اوتلاقلاردا و اويغون يايلاق و قيشلاقلاردا دولاشديقلاري » قئيد ائديلميشدير . مسعودي , اوغوزلارين قيشدا ايلخي سوٍرولرييله دوْن جيوارينداکي بوزقيرلارا حرکت ائتديکلريني يازير . بيروني , قيماق اولکهسينده اولان مانکور گؤلو جيوارينداکي کوچمن اوغوز قوروپلاريندان بحث ائدير . احتيمالا گوره اوغوزلارين بير قيسمي يايلاري ساريسو و اولوتاو اتکلريندهکي سوُلاق اوتلاقلارا کوچ ائديرديلر . بوزقيرلارين ان اوج نوقطهلرينه قدهر کوچ ائدن بويلار , تورکمنلر آراسيندا دا واريدي . گؤزدن قاچيلماز بير گئرچک ده , اوغوزلارين کوچلر سيراسيندا تکرلي چادير آرابالار [ کانقا ] قوللانديقلاريدير . بو تيپ سيّار کوٍلبهلر , گئنيش بوزقيرلارين بويوک بير پارچاسيندا دولاشان تيپيک قونار ـ کؤچرلره مخصوصدور .
يوخاريدا دا بيلديرديگيميز کيمي , اوغوز و تورکمن ياشامينين اکونوميک آچيدانحئيوانچيليغا باغلانماسينين بير چوخ سببي واريدي . ساخلانان سوٍرولرين ائوجيل حئيوانلار اولماسيني گرهکديرن اکونوميک و جوغرافياسال فاکتورلار , بو سببلرين باشيندا يئر آلير . اوغوز بويلاري , گئنلده گئنيش بير ساحهده و اورتا آسيانين بوزقير شريديندهکي داغ اتکلرينده کوچري بير ياشام سوٍردوروردولر . ايلليک ايستي اوْرانينداکي سرت دگيشيملر و بونا تاي اولاراق ياغيش ميقدارينين بيلينمهمهسي محلّي ايلقيم شرطلريني تعيين ائديردي . بوزقيردا يايلاري شيرين سويون آز اولماسي , حئيوانچيليق آچيسيندان بير چوخ چتينليکلر يارديردي . چولده سو , آنجاق درين قويولاردا و ياغمور سولارينين ييغيشديغي چوخورلاردا تاپيلا بيليردي .چول و بوزقيرلارين بيتگي اؤرتوسو اولدوقجا محدود ايدي و بيتگي نووعلري ده چوخ دئييلدي . قوم تپهلرينين يئر آلديغي چوللرده حئيوانلارين قيداسيني گئنلده سوْل ياناق ؛ بوزقيردا ايسه « تيپچاق »ين چئشيدلري اولوشدوروردو . بو چوْراقليق ( شورهزار ) , سوٍرولرين تيپيني و اونلاردان فايدالانما شکلينيده بللي ائتميشدي . بللي اولدوغو کيمي اوْوالار , آت و اينک سورولريندن چوخ , دهوه و قويونلارين اوتارماسي آچيسيندان داها اويغوندور . ائوجيل حئيوانلارين بير آرادا بسلنمهسي اوچون ان اويغون اراضيلر , داغلارين يوکسکلرينده يئر آلان يايلاق اوتلاقلاريدير . گئنلده , آت و دهوه باخيمييلا مشغول اولان کؤچمن بويلار , گئنيش اوتلاقلارا احتياج دويماديقلاري مودّتده قويونلارين , اوزلليکله ده بويوک باش حئيوانلارين اوتارماسي سيراسيندا سوٍرو حالينده دولاشمايي ترجيح ائدرديلر .
اورتا چاغ يازارلاري , اوغوز و تورکمنلرين الينده اولان بويوک سورولرين گئنل اولاراق قويون , آت و دهوه کيمي حئيوانلاردان عيبارت اولدوغونو بيلديريرلر . اونلارين اينک و اؤکوٍز بسلهديکلريني بيلديرن قايناقلار دا مووجود دور . احتيمالاً بويوک باش حئيوانلار , هرنه قدهر اؤکوزلر , کوچمنلر طرفيندن قاغنيلارين چکيلمهسي اوچون قوللانيليرسا دا , غاليب وجهده يئرلشيک قوروپلارين الينده ايديلر . قايناقلاردا , اوغوزلارين هانسي جينس اينک و اؤکوز بسلهديکلري قونوسوندا هئچ بير بيلگي وئريلمهمکدهدير . خارزمين اورتا چاغ يئرلشيم ساحهلرينده اله گئچيريلن اوْستئولوژيک و ساييلين اينجهلنمهسي سونوجوندا , بسلهنن اينکلرين خوراسان « زبو »لاريندان چوخ فرقلي اولماديغي اورتايا چيخير . تورکمنلرين بسلهديکلري بويوکباش حئيوانلار , « توران » و « زبور » جينسلرينين اوزلليکلريني داشيييردي . بورادان دا تورکمن بويلارينين , مرکزي آسيادا ياشايان بويوکباش حئيوان جينسي ايله يئرلي جينسين قاريشيميندان يئني بير جينس اوٍرهتديکلري آنلاشيلماقدادير .
اوغوز و تورکمن کوچمنلري , گئنل اولاراق قويون , آت و دهوه بسلهييرديلر . کوچمنلرين حئيوانچيليغا دايالي اکونوميسينده , ات و سوٍت اوٍرهتيمي ان اؤنملي خوصوص ايدي . ابنفضلان , اوغوزلارين يئتيشديرديکلري قويون و قوچلارين چوخ ياغلي اولدوغونو بيلديرير . ۱۰ . جو يوزايلده , اوغوز ائليندن خوراسان و ماورالنّهره گتيريلن قويونلار , ان ياخشيسي اولاراق قبول ائديلردي . بو جينسين « قارامان » نووعو اولدوغو آشيکاردير . ۱۲ ـ ۹ . جي يوزايللره عاييد قايناقلاردا , بو قويون جينسينه گئنل اولاراق « توٍرکي » دئييلردي . ابنالفقيه , تورک قويونلارينين چوخ ايري اولدوغونو و قويروقلارينين يئرده سوٍروندوگونو يازير . تورکي قوچلارا ۱۲ . جي يوزايلده بلخ بؤلگهسينده راستلانيليردي . داها گئچ دونمده آغ قويونلو تورکمن بويلاريندا يووارلاق و ياغلي قويروقلو قويونلارين وار اولدوغوندان بحث ائديلير . سونولان بيلگيلردن , اوغوز و تورکمنلرين قارامان نووعو قويونلار بسلهديکلري اورتايا چيخماقدادير .
۱۳ ـ ۱۰ جو يوزايللره اوغوز و تورکمنلر , احتيمالا گوره « قاراکول » جينسي قويون سورولرينه صاحيب ايديلر . ابنحوقل , تورکيستاندا گوزل دريلري اولان قويونلارين مووجود اولدوغونو يازير . اوزلليکله , قوزولارين قارا , قيرميزي و توٍتقيرميزي دريلرينه چوخ دهير وئريليردي . ۱۰ . جو يوزايلده خارزم چئورهسينده يئر آلان کردردن چوخ ساييدا قوزو دريسي گوتورولموشدو . آرکئولوژيک آراشديرمالار , ۱۱ ـ ۱۰ . جي يوزايللرده بولگه خالقي ايله اوغوز بويلاري آراسيندا ائتنيک و کولتورل باخيمدان درين ايليشگيلرين اولدوغونو ايثبات ائتمکدهدير . بورادان ] کردردن گوتورولن قوزو دريلرينين کوچمن اوغوزلارا عاييد اولدوغونو تخمين ائده بيليريک .
آت ، اوغوز و تورکمن کوچري ياشاميندا اونملي بير يئر ايشغال ائديردي . ابنفضلان , ۱۰ . جو يوزايلده اوغوزلارين بويوک ايلخي سورولرينين وار اولدوغونو بيلديرير . بيهقيده , ۱۱ . جي يوزايلده تورکمنلرين صاحيب اولدوقلاري بويوک ايلخي سورولرينه ديقّت چکير . اوغوز کوچمنلرينين بسلهديکلري اتلار , احتيمالاً قيسسا بويلو بوزقير جينسي ايدي . بو آت جينسينين ايزلرينه , اورتا آسيادا اورتايا چيخاريلان تورک قبير و مزارلاريندا راستلانيلير . ۷.جي يوزايلده اعتيباراً قازاخيستان بوزقيرلاريندا ايري گؤودهلي , ايري باشلي , قيسسا بويلو , جيداولي , پوْتا و اوزون بوْيونلو آت سورولرينين بسلنديگي بيلينمکدهدير . تورک آتلاري , يئرل ايقليم شرطلرينه ياخشي موطابيقت ائديردي و بوتون ايل بويونجا هر نووع اوتلاق توپراقلاردا بسلنمهيه اويغون ايدي . بوزقير تورک آتلارينين بوْل سوٍتلو , ات و ياغ باخيميندان زنگين اولماسي توجّوه ائتمهلي بير خوصوصدور . بونا گؤره , کوچمن تورکلر ، آت اتيني قويون و اينک اتينه ترجيح وئرهرديلر . تورک آتلاري , ياپي اولاراق ساده , دايانيقليليک باخيميندان ايسه اوزاق مسافهلره سوٍرعتله قاچماسي کيمي اوزلليکلرييله ديقّت چکيردي . تورکلر , آتلاريني آچيق هاوادا ساخلار , سوغوق و سيجاقا قارشي قورومازديلار . آتلار , سالديريلاردا , ساواشلاردا و شيکاردا قوللانيليردي . احتيمالا گوره , « بوزقير جينسي » اوغوز آتلاريدا بو اوزلليکلره صاحيب ايديلر .
تدقيق ائديلن دؤنمده , اوغوز و تورکمن کوچمنلري ظريف و گوزل جينس آتلار دا بسلرديلر . اوزون بويلو , کوچوک باشلي و اينجه باجاقلي آتلاري , ارکن دونم تورک کورقانلاريندان باشا دوٍشوروک . ب. نووع آت ايسکلئتلرينين تورک ديللي زنگين اشرافين مزارلاريندان چيخماسي شايان ـ توجوٍهدور . تاريخي کرونيکلره ۱۱.جي يوزايل تورکمن بويلاريندا « هوتتئل جينسي » آتلارين يئتيشديرديگينه دايير بيلگيلر واردير . بو آتلار , گوزل ظاهيري گؤرونومو , ظرافتلري و سورعتلي قاچمالارييلا ديقّت چکير .تاريخي افسانهلرده هوتتئل آتلارينين « وحشي دنيز آيقين » جينسيندن گلديگي آنلاديلير . بو اسکي ريوايتلر , هلهده تورکمن حماسي حيکايهلرينده و خالق ناغيللاريندا يئريني قوْروماقدادير .
۱۳ ـ ۱۱. جو يوزايل قايناقلاريندا سلجوقلو بويلارينين قوللانديقلاري مينک آتلاري حاقّيندا بيلگيلر يئر آلير . بو قايناقلارين ريوايتلرينه گوره , سلجوقلو ساواش آتلاري , سرت ديرناقلاري , اوچان قارتال کيمي چئويک و سوٍرعتلي حرکتلري ايله حئيرانليق يارادارديلار . اوغوز و تورکمنلر , بو آتلارا « يوُغروق آت » ويا « چاپار » دييهرديلر . تورکمن آتلاري , جوٍثّه و جينس باخيميندان فرقلي اولدوقلاري اوچون , چوخ يوکسک قيمته ساتيلارديلار . سلجوقلو دونمي ديوان شئعرينده بو آتلارين شؤهرتي مدحيهلره قونو اولموشدو . ۱۲. جي يوزايل شاعيرلري , بو آتلارين قاچيشيني « يئل سوٍرعتي » و « دنيز دالغالانماسي » کيمي تصويرلرله شئعرلرينده نقل ائتميشديلر .
کوچمن اوغوز و تورکمنلرين بويوک بير قيسمي دهوه ده بسلهيردي . بيهقي , اثرينده , تورکمنلردن « دهوه چوبانلاري » دييه بحث ائدير . ۱۲ ـ ۱۰. جي يوزايللره عاييد قايناقلار , اوغوز و تورکمنلرين جوٍت هؤرگوٍچلو ايري دهوهلر بئجرتديکلريندن سؤز ائديرلر . بو دهوهلرله سياحت ائدن ابنفضلان , اونلاري « توٍرکي » اولاراق آدلانديرير . اوغوز دهوهلري , قيسسا بويلو اولوب خزر دهوهلريندن آيريليرديلار . جوٍت هؤرگوٍچلو سلجوقلو دهوهلري , عربجه يازيلي اثرلرده « بوُحتو » اولاراق گلميشدير . ۱۲. جي يوزايلده بسلهنن بو جينس دهوهلره اوزلليکله سرخس بولگهسينده راستلانيلير . آتچيليق و قويونچولوقدان فرقلي اولاراق دهوه ساخلاماق , قورو چول و بوزقير ايقليمييله محدود اولوردو , همده دهوه ديگر ائوجيل حئيوانلارا نيسبت , داها ياواش چوخالار . دهوهلرين اوٍرهتيمينده موٍطلقاً سيجاق و قورو ايقليم اورتامينا احتياج دويولور . دهوه بالالارينين اوتلاق اراضيلرده سوغوقدان و روطوبتدن قورونماسي گرهکيردي . بونا گوره اورتا چاغدا دهوه بسلهين تورکمن قوروپلاري , اکثراً چؤلون اوج نوقطهلرينه واراجاق شکيلده اوزون مسافهلي کؤچلرله ياشاملاريني گئچيريرديلر .
اوغوز و تورکمنلر بويلاري , قويون , آت و دهوه ساخلاماغينين يانيندا گئچي بسلهمکله ده مشغول اولموشدولار . ابودلف و کاشغارلي ماحمود , اوغوز بويلارينا عاييد گئچي سوٍرولرينين اولدوغونو مطرح ائديرلر . آمّا بو ائوجيل حئيوانلارين عوموميتده بسلهنيم ساحهسي , احتيمالاً اورمانليق ساحهلر اولدوغو اوٍچون ، حئيوانچيليغا دايالي اوغوز اکونوميسينده چوخ يئر ايشغال ائتمزدي . ائلهکي , اورتا چاغ قايناقلاري , اوغوز و تورکمن بويلارينا عاييد گئچي سوٍرولري حاقّيندا بير چوخ شئي سؤيلهميرلر .
اورتا چاغ قايناقلاريندا يئر آلان بير سيرا موٍستسنا درجهدهکي بيلگيلر , ۱۲ ـ ۱۰. جي يوزايللر آراسيندا اوغوز و تورکمنلرين اکونوميسينده حئيوانچيليغين روْلو حاقّيندا آيدين نظرلر اورتايا قويماميزا ايمکان ياراديرلار . اوغوز و تورکمنلرين چارواچيليق صنعتي , گئنل اولاراق ياري کوچري , گوٍدمه و کوچري آغيرليقلي اوزلليکلره صاحيب ايدي . ۱۰. جو يوزايل قايناقلاري , اوغوزلارين حئيوانلارينين باشيندا اوتلاقلاردا اوْتراق ائتديکلريني و قيش حئيوانلارين قوروندوغو آغيللاردا ( طؤولهلرده ) گئچيرديکلري حاقّيندا بيلگيلر وئريرلر . آنجاق , ۱۲ ـ ۱۱. جي يوزايللر آراسيندا ياري کوچري اوغوز و تورکمن قوروپلاري , حئيوان سوٍرولري آراسيندا اولان اؤزل جينسلري قوروماق اوچون چئورهسي حاصارلي آخيرلار تيکميشديلر . کاشغارلي ماحمودون سؤزلوگونده اوغوزجا « قويون آغوُل » دئييلن « اطرافي چپر ايله چئوريلي قويون آخيرلاري »يندان بحث ائديلير . آنلاشيلان , داها سونرالاري « آغيل » و يا « آغوُل » کلمهسي , ياري کوچري ياشاما گئچيشده ايلک پيلله اولموشدور . ۱۳. جو يوزايله عاييد لوغتلرده تورکمنجه « آغولداش » سؤزجوگو « عئيني کنددن » آنلامينا گلير . بو دا گؤسترير کي , گوٍدمه حئيوانلارين موحافيظهسي ايله ياري کوچري ياشام طرزي آراسيندا بير ايليشگي مووجود ايدي .
اوغوز و تورکمن کوچمنلري , گئنلده « قارمان » و « قاراکول » قويونلاري , بوزقير جينسي آتلار , بير و يا جوت هورگوچلو دهوهلر بئجريرميشلر . اوغوز و تورکمنلرين ياري کوچري و گوٍدمه حئيوانچيليغا دايالي چارواچيليق صنعتي , گئنلده ات , سوٍت و يوٍن الده ائتمهيه يؤنهليک ايدي . يوٍن , کئچه تيکيشينده , يوٍنلو پالتار , قالي و باشقا مصنوعلاردا قوللانيليردي . حئيوانچيليغا باغلي اوٍرونلري , سادهجه اؤز احتياجلاري اوچون دئييل , تيجاري آماجلار دوغرولتوسوندا دا اؤنملي بير گتيرييه دؤنوشدورورلموشدولر . ۱۰. جو يوزايل قايناقلاري , اوغوز ائليندن بويوک ميقداردا قويون اتينين گؤتورولدوگونو قئيد ائديرلر . دئمک کي , اوغوز اکونوميسينده حئيوانچيليق اوٍرونلري اونملي بير يئر توتوردو .
اوغوز و تورکمنلرده اوْوچيليق
اوغوز و تورکمن بويلاري , حئيوانچيليقلا بيرليکده , اووچولوقلا دا مشغول اولموشدولار . بو ايلگي , گئنل اولاراق شيکار اولان حئيوانين اتينه دويولان احتياج اورانيندا کوچري و ياري کوچريلرين آنا مشغلهسي دوروموندايدي . اورتا چاغ قايناقلارينين وئرديگي بيلگيلرين اينجهلنمهسي , بيزي بئله بير نتيجهيه يئتيرير . ۹. جو يوزايل مولّيفلريندن يعقوبي , بوتون کوچمن تورکلرده ـ بونلار آراسيندا اوغوزلاردا يئر آلير ـ « هر شئيدن چوخ , وحشي حئيوان اتينه بويوک ايلگي دويولوردو » , دييه يازاجاغيدي . جاهيزين اثرينده , ۹. جو يوزايلده تورکلرين قوللانديغي اوولاما اوسلوبلارييلا ايلگيلي جاليب بيلگيلر وئريلير . اونا گوره , تورکلر , ساواش اثناسيندا بئله اووچولوغو چوخ سئوهرديلر . اونلار اؤزلرييله قوْدوق آت و قيرساق آپاراراق اووا چيخارديلار . اووچو , اگر او گوٍن شانسسيز گونونده اولسايدي قيرساق سوٍتو ايله تغذيه اولور و يا آتي کسردي . تورکلر آت اوزرينده وحشي حئيوانلاري تعقيب ائدير , هر نووع قوشو اوخلا وورارديلار . تورکلر , آت اتيندن حاضيرلانمايان يئمکدن خوشلانمازديلار .
۱۱ ـ ۱۰. جي يوزايل قايناقلاريندا , اوغوزلارين اووچولوقلا اوغراشديقلاري قئيد ائديلمکدهدير . مسعودي , تورک ديللي بوزقير خالقلارينين آلادوغان و قارقا يئديکلريني و اونلارين اوودان باشقا بير مشغوليتلري اولماديغيني بيلديرير .
ادريسينين اثرينده , ۱۰. جو يوزايل اوغوز بويلاري آراسيندا کوٍرکلر حئيوان اووچولوغوندان سؤز ائديلير . ياييک , امبا و گونئي اورال داغي اتکلرلينده اوتوران اوغوزلار , قوندوز و بوزقير تولکولري اوولارديلار . چوخ باهالي دريسي اولان قيرميزي تولکولر , معمولاً اووچولارين آختارديقلارييدي .
اورتا چاغ قايناقلاري , سلجوقلو بيرليگيني اولوشدوران کؤچري بويلار آراسيندا اوولامايا دايير بيلگيلر احتيوا ائديرلر . ابنحصّول ۱۱. جي يوزايلده تورکلرين ـ بورادا سلجوقلولار منظور دور ـ شيکار اتيني چوخ سئوديکلريندن بحث ائدير . کوچمن تورک اووچوسو , شيکار اثناسيندا سون درجه دؤزوملو ايدي و اوزلليکلهده شيکارينين حرکتلريني و داورانيشلاريني تعقيب ائدرکن بويوک دايانيقليق نوماييشه قوياردي . سلجوقلو بويلاري , قوش و وحشي حئيوان اوولاماسيندا شاهين , قارتال و شيکاري ايتلر قوللانارديلار . شيکاري شاهينلر آراسيندا , هلهده تورکمن اووچولاري طرفيندن قوللانيلان « بالابان » و يا « ايتئلگي » ان دايانيقليسي اولاراق بيلينيردي .
آنلاشيلاجاغي کيمي اووچولوق , ۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايللر آراسيندا , اوغوز و تورکمن اکونوميسينده اؤز باشينا بير ساحه ايشغال ائتميردي , کؤچري و ياري کؤچري اوغوز بويلاري , اووچولوقلا اوغراشميشديلار . احتيمالا گؤره , خزر دنيزينين دوغو ساحيللرينده , اوغوز کؤکنلي بير قوروپ دنيز اووچوسو , پليکان و شاهينله اووچولوق ائتمکله ياخيندان ايلگيلنميشديلر . اوزلليکله , يوخسول اوغوز و تورکمنلر آراسيندا اووچولوق بويوک اؤنم داشيييردي .
اوغوز و تورکمن بويلارينين يئرلشيک و ياري يئرلشيک قوروپلاري
۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايل اوغوز و تورکمن بويلاري آراسيندا کؤچري ياشاما آليشان قوروپلاردان ساوايي , يئرلشيک و ياري يئرلشيک ياشام طرزيني منيمسهميش اولان قوروپلارا دا راستلانيلير . سيردريانين آشاغيلاريندا يئر آلان شهرلرده سوٍردورولن آرکئولوژيک چاليشمالار , بولگهده اوتوران خالقلار آراسيندا اوغوز کؤکنلي قوروپلاريندا اولدوغو قناعتيني اويانديرماقدادير . يئرل اوغوز بويلارينين گونلوک مشغوليتيني باليقچيليق و حئيوانچيليق تشکيل ائديردي . ۱۹۶۰ ـ ۱۹۵۹ ايللرينده خارزم آرکئولوژي آراشديرما هئيأتي , سيردريا حووضهسينده ۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايللرده ياشايان اوغوزلارا عاييد سيرليتامقالا و زانقيرقالا شهر خارابالاريني آچيغا چيخاردي . هر ايکي يئرلشيم ساحهسي ده اسکي و کوچوک کاناللارلا سوواريلان توپراقلار اوزرينده يئر آليب , اؤزلرينه خاصّ بير دوٍزهنده قورولموشدولار . آرکئولوژي تاپينتيلاري , اوغوزلار آراسيندا , سيردريا يابقو دؤولتينين حاکيميتي مئيدانينا گيرن اؤنملي ساييدا يئرلشيک بويلارين يئر آلديغينا شهادت ائتمکدهدير . بو خوصوصو , ۱۰. جو يوزايل قايناقلاريندا سيردريانين آشاغي قيسيملاريندا اوتوران اوغوز بويلاري حاقيندا وئريلن بيلگيلر ده دستکلهييرلر . بونلاردان مسعودي , آرال ساحيل بولگهسينده يئرلشن اوغوزلارين کؤچري و يئرلشيک اولاراق ايکي قوروبا آيريلديقلاريني بيلديرير . اونا گؤره , « يئرلشيک حايات طرزي , تورکلر آراسيندا ان چوخ قوزلار طرفيندن منيمسهنميشدي . اونلار , کؤچري و يئرلشيک قوروپلارا آيريليرلار » .
مسعودي بير باشقا اثرينده تورکلرين بير قيسمينين شهر و قالالاردا , ديگرلرينين ايسه بوزقيردا و داغلاردا ياشاديغيني خاطيرلادير . بنزري بيلگيلره مروزينين و فخرالدّين مرو رودينين اثرلرينده ده راستلانيلير . سونونجوسو , يئرلشيک حاياتي منيمسهين تورکلرين باغچا , بوْستان قوردوقلاريني و باغچيليق ائتديکلريني اکلهيير . بو دورومو , آراشديريلان دؤنمده يئرلشيک اوغوز و تورکمن قوروپلارينين گئنل اکونومي وضعيتي اولاراق قبول ائدهبيلريک .
اکينچيليکله اوغراشان اوغوز قوروپلاري حاقيندا وئريلن بيلگيلردن ساوايي , ادريسي ده بو دورومو تأييد ائدير . « کتاب ـ روجار »ﺎ گؤره , اوغوزلار آراسيندا شهر و قالالاردا اوتوران و اکينچيليکله اوغراشان يئرلشيک توپلولوقلار يئر آليردي . هرهسي بير ساوونما قالالاري اولان بو شهرلر آراسيندا , داراندا و دارکونون آدلاري گئچير . بو شهرلرين نوفوسو , احتيمالا گؤره حئيوانچيليقدا ايفلاس ائتميش ( ورشيکست اولموش ) و اکينچيليگه گيرميش کؤچري قوروپلاردان و ائشيکدن گلن ايستئمارچيلاردان تشکيل تاپيردي . بيروني و کاشغارلي ماحمود , بناکت ( سيردريا ) نهري اوزريندهکي کوچمن اوغوز چاديرلاري و شهرلريندن بحث ائديرلر . کاشغارلي ماحمود , اوغوزلارين اوتوردوغو يئرلشيم واحيدلرينين آدلاريني قارناق , سوٍتکنت , فاراب و سيغناق اولاراق آچيقلايير . بو بيلگيلري , قازاخلارداکي « جاتاقلار »لا ايلگيلي تاريخ و ائتنوقرافي بيلگيلرييله قياسلايا بيلريک . دئوريم اؤنجهسي دؤنملرده قازاخلار , قيشلاق و ثابيت يئرلشيم ساحهلرينده اوتورانلارا « جاتاق » آديني وئريرديلر . آراشديرماچيلار , حئيوان سوٍرولريني , اوزلليکلهده آت و دهوهلريني الدن وئريب فاغيرلاشان کؤچمنلرين گوٍجلرينين آزلماسيندان , يئرلشيک ياشامي منيمسهيهرک « جاتاق » دييه آدلانيلديقلاريندان سؤز ائديرلر . آنجاق , جاتاق اولانلار , حئيوانچيليقلا باغلاريني تماماً کسميرديلر . جاتاقلار , بويوک باش حئيوانلاري و محدود ساييدا دا مينک حئيواني بسلرديلر . يينهده جاتاقلارين آنا مشغوليتيني اکينچيليک تشکيل ائديردي .
اوغوز « ياتوقلاري » , سادهجه شهرلرده دئييل , کندلرده ده اوتوروردولار . کاشغارلي ماحمود , « کنتين اوغوزلارا عاييد بير نئچه کندين بيرلشمهسيندن اولوشدوغونو » بيلديرير . ۱۳. جو يوزايله عاييد لوغتلرده بو کلمه , کندلرده ياشايان يئرلشيک تورکمنلرده ايشارت ائتمکدهدير .
۱۱. جي يوزايلده , اوغوز جوٍتچولرينه « تاريخچي » دئييليردي . کلمهنين معني تعبيري , بونون « داري »نين اوغوز ديللريندهکي قارشيليغي اولدوغونو گؤسترير . کاشغارلي ماحمودا گؤره , « تورکلر بوغدايا « تاريخ » دييهرلر , آمّا فقط اوغوزلار اونا داري دييهر » . « جوٍتچو / اکينچي » آنلامينا گلن کلمهنين تاريخدهکي تانيميدا تماماً آنلاشيلير . اسکيدن بري حئيوانچيليقلا جوٍتچولوگو بيرلشديرن ياري کؤچري بويلار عوموميتده داري اکرديلر . يعقوبي , « تورکيستاندا جوٍتچولرين داريدان , يعني جاوارسدان باشقا بير شئي اکمهديکلريندن » سؤز ائدير . و.ف.مينورسکييه گؤره , « جاوارس »لا , « داري » و يا « بوُرچاق »ين قصد ائديلديگي آنلاشيلماليدير . بورادان دا اوغوزلارين نهدن جوتچولره ( اکينچيلره ) « تاريخچي » دئديکلري آنلاشيلير .
کاشغارلي ماحمود , اوغوزلارين قوللانديغي بعضي دئييملردن سؤز ائدير : اکيم ـ اکين ، توقي ـ آريتيلان توخوم , تاريق آريتقونن ـ دارينين تميزلنمهسينده قوللانيلان آراچ » . « ديوان لغاتالتّورک »ده « بوغداي » , « توخوم » و باشقا دانهلي بيلگيلرين اوغوزجا موعاديللري وئريلميشدير : داري ( تاريق ) , ائششک يونجاسي ( يوُرينجا ) , کوٍنجود ( ياق آقوري ) , بوغداي ( آشليق ) , آلما ( آلما ) , هؤووج ( کشوُر ) .
۲۴ ـ ۱۲. جو يوزايللره عاييد سؤزلوکلر , تورکمنلرين قوللانديقلاري زيراعتله ايلگيلي چوخ لوغتلر نقل ائتمکدهديرلر , بو کلمهلر آراسيندا ميوه آغاجلارينين , موٍختليف باغ و باغچا بيتگيلرينين آدلاري داها چوخ بير يئر ايشغال ائدير . ۱۳. جو يوزايله عاييد لوغتلرده , قاييسي ـ ساري اريک , آرموت ( آرمود ) , اريک و شافتالي ـ کوقان و زردآلو , نار ( انار ) و هئيوانين تورکمنجه آدلاري بيلديريلميشدي . ۱۴ ـ ۱۳. جو يوزايللرده تورکمن ديلينده قوللانيلان اکينچيليکله ايلگيلي کلمهلر آراسيندا , بوغداي ( بوقداي ) , قوْهون ( قاووُن ) , نوخود ( لبلبي ) , مرجيمک ( مارچيماق ) , چيچک آدلاري ( وارد , قوُلاب )دا بيلديرمهيه دهير درجهدهدير . اينجهلهنن سؤزلوکلرده باغ ـ باغ , بوْستان ـ بوستان , خرمن ـ خرمن و يا خرمن يئري کيمي گوٍنوموز تورکجهسينده قوللانيلان کلمهلر ده يئر آلماقدادير .
ائتيمولوژيک بيلگيلر , بللي ائديلن دؤنمده توٍرکمن بويلاري آراسيندا
اکينچيليگين سوٍرعتله اينکيشاف ائتديگينه شهادت ائدير . اورتا چاغ قايناقلاري , بئيهق ياخينلاريندا « بالاق » دئييلن قوهون نووعونون يئتيشديريلديگيني وورقولاييرلار . بو , مرو بولگهسينده يئتيشن تورکمن قوهونونون اؤزل بير نووعو ايدي . چوخ احتيماللا , بورادا مشهور « وارخامان »ين بير چئشيدي اولان « شکر ـ پالاق » دان سؤز ائديلمکدهدير .
۱۲. جي يوزايل قايناقلاريندا اوغوزلارين جوٍتچولوکله مشغول اولدوقلارينا دايير دوغرودان بيلگيلرده ده راستلانيلير . افضلالدّين کرماني , اوغوزلارين خوراسان و کيرمان ايستيلاسيني آنلادارکن , اونلارين اکونوميک ياشامي و سوسيال قونومونا مربوط اولان بيرسيرا ديقّته دهير بيلگيلر وئرير . اونا گؤره اوغوزلار , ۱۱۷۶ ايلينده اؤلکهيي اله گئچيرمهلريندن سونرا « گرمسير »ي بينا ائدهرک جيروْفت ايله نرماشيرده زيراعتله اوغراشمايا باشلاديلار . افضلالدّين کرماني , بونا باخماياراق اوغوزلارين ياشاميندا حئيوانچيليغين اؤنملي بير يئر توتدوغونو دا وورقولايير . اکينچيليکله ايلگيلهنن بو اوغوز بويلاري , احتيمالاً حئيوان سوٍروسو و مال وارليغي اولمايان فاغير قوروپلاردان تشکّول ائديردي . بير سيرا بيلگيلر , حئيوان سورولريني الدن وئرن فاغير اوغوزلارين يئرلشيک ياشامي و جوٍتچولوگو منيمسهديکلريني ايثبات ائدير .
يئرلشيک و ياري يئرلشيک اوغوز بويلاري آراسيندا جوتچولوکدن ساوايي , باليقچيليقلا دا اوغراشان قوروپلار واريدي . استخري , اوغوزلارين آمودريا نهري آغزيندا خليج دئييلي اراضيلرده بالقيچيليقلا ايلگيلنديکلريني خبر وئرير . باليقچيلارين , آرال دنيزي ساحيلينده و آمودريا نهرينين دئلتاسي اؤزرينده گئچيجي اوتوراق ائتمه مکانلاري واريدي . خليج , باراتگين کندينين ياخينلاريندا , اوغوز ائلي سينيرلاري ايچينده يئر آليردي . خليج نوفوسونون بويوک بير قيسمي باليقچيليقلا اوغراشيب , توتدوقلاري خارزم و اورتا آسيانين ديگر بولگهلرينه آپاريرديلار .احتيمالاً , خزرين دوغو و قوزئي ساحيللرينده اوتوران اوغوز بويلاري دا معاشلاريني باليقچيليق و دنيزچيليکدن ساغلاييرديلار . بالخاش گؤلونون گونئي ساحيلينده اوتوران اوغوز بويلاري آراسيندا باليقچيلارا دا راستلانيردي . ادريسي , گؤرگوزده توتولان باليقلارين يئرلي خالقين اساس يئمهگيني تشکيل ائتديگيني قئيد ائدير . گونئي بالخاش بولگهسينده چيخاريلان آرکئولوژيک تاپينتيلار دا بو نظري دستکلهمکدهدير . بولگهده تورکلره عاييد اولدوغو آنلاشيلان و باليقچيليق , سولو اکينچيليک و حئيوانچيليقلا اوغراشان يئرلشيک و ياري يئرلشيک چوخ ساييدا ايسکان يئري تاپيلميشدير .
يازيلي قايناقلارين , سؤزلوکلرين و آرکئولوژيک چيخينتيلارين وئرديگي نتيجه , ۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايللر آراسيندا اوغوز و تورکمن بويلارينين کؤچري , ياري کؤچري و يئرلشيک اولاراق اوٍچ بوداغا آيريلديغي سونوجونا يئتيشمهميزه يول آچير . اوغوز و تورکمن بويلارينين يئرلشيک و ياري يئرلشيک قوروپلاري , گئنل آنلامدا اکينچيليگي مشغله توتاراق , اؤزلليکلهده داري و ديگر تاهيل محصوللارين اکينچيليگييله اوغراشميشديلار . ۱۱ ـ ۹. جي يوزايللر آراسيندا زيراعت تکنيگي و فايداليليغي باخيميندان اوغوزلارين کافي درجهده باشاريلي اولماديقلاري آنلاشيلماقدادير . ۱۱. جي يوزايلده اوغوز و تورکمن ديلينده , يئرلشيک قوروپلارين قوللانديغيني وارسايا بيلهجگيميز بير چوخ جوٍت و اکينچيليک آراچلارينين آدينا راست گليريک . آنلاشيلان , ۱۳ ـ ۱۲. جو يوزايللرده اوغوز و تورکمن چئورهسينده گليشميش بير اکين کوٍلتوروندن بحث ائتمک يانليش اولاردي . بو دؤنملرده اوغوزلار , چوخونلوغويلا باغ و بوستان ساحهلرييله مشغول اولاراق , صوٍنعي ( مصنوعي ) سووارما قونوسوندا بير سيرا تجروبهلر اله گتيرميشديلر .
يئرلشيک و ياري يئرلشيک اوغوز بويلاري , بعضاً جوٍتچولوک ايله حئيوانچيليغي بيرليکده يوٍروتموشدولر . نئجهکي , ابو دولف و افضلالدين کرمانينين يازديقالاري , بو نظري دستکلهييرلر . ابو دولفين « رساله »سينه گؤره , يئديسو دا ياشايان اوغوز قوروپلاري بوغدا اکمکده , قويون و گئچي سوٍرولري بسلهمکدهيديلر . کيرمان اوغوز بويلاري , يئرلشيک ياشامي منيمسهمهلرينه راغماً , بولگه خالقيندان دا چئشيدلي يوللاردان خراج آلمايا داوام ائديرديلر .
اينکيشاف ائدن بيرسيرا شرطلر دوغرولتوسوندا , جوٍتچولوکله اوغراشان اوغوز و تورکمن بويلارينين اکونوميسينده , اکينچيليک اساس مشغوليت اولماقدان چوخ اوزاق قالميش و الده ائديلن حاصيل , اونلارين احتياج اؤلچولرينين اؤزرينه چيخا بيلمهميشدي . ۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايللر آراسيندا قلمه آلينميش اثرلرده , اوغوزلاردا اکين حاصيللارينين ساتيشي و يا موٍباديلهسي حاقيندا هئچ بير بيلگي يوخدور . ترسينه , مووجود بوتون قايناقلاردا , اوغوزلارين اوتوردوقلاري مرکزلره , ان باشدا يئنگيکنت شهرينه بوغدا و حبوبات داشيديلديغي يؤنونده خبرلر يئر آلير . اوٍرونلريني قونشو اولکهلره ساتان بعضي باليقچي اوغوزلار ايسه , جوتچولردن آيريليرديلار .
اکينچيليکله مشغول اولان يئرلشيک و ياري يئرلشيک اوغوز و تورکمنلر , سادهجه شهرلرده دئييل , کندلرده ده ياشاييرديلار . چئشيدلي توپلومسال ـ اکونوميک سببلره گؤره , اوغوز کند و شهرلري , موٍداويم کؤچري و ياري کؤچري قوروپلارين حرکت ائتديگي يوللاري قونوموندا قالميشديلار . طبقاتي ياپينين ايجاد اولماسي , ساواشلار نتيجهسينده اورتايا چيخان يوخسوللوق , حئيوانلارين بعضاً کوٍتلهلر حاليندا تلف اولماسي و اوتلاق ساحهلرين يئترلي اولماماسي , بو سببلرين باشليجالاريدير . شيدّتلي قيش مئوسيملرينده يوللارين بوز توتماسي , سوٍرونون اؤلومونه سبب اولا بيليردي . کؤچمنلر , سالقين ( سيرايت ائدن ) مرضلر و خستهليکلر سونوجوندا دا سوٍرولريني الدن وئريرديلر . گلير قايناقلارينين بو شکيلده اورتادان قالخماسي , اونلارين يئرلشيک و ياري يئرلشيک ياشاما گئچمهسينه سبب اولوردو . کؤچريليکدن يئرلشيک ياشاما ترفيع ائدن قوروپلارين تمل مشغوليتلري , سادهجه جوتچولوک اولماييب , صنعتله ده اوغراشانلاري اولموشدو
اوغوز ائلينده اوتوران توٍرکمن نوفوسو حاقّيندا وئريلن تاريخي بيلگيلر ، اولدوقجا محدوددور . داها اؤنجهده بللي اولوندوغو کيمي ، اورتا آسياداکي اسکي هيند ـ اوروپايي اهالينين تورونلارييلا قايناشان بير قيسيم اوغوز و تورکلره « توٍرکمن » آدي وئريلميشدي . « تورکمن » آدينين اؤزو ايسه اساساً ايسلام دينيني قبول ائدن اوغوزلار اوچون قوللانيلميشدي . ۱۰ . جو يوزايلده تورکمنلر حاقيندا وئريلن ايلک بيلگيلره ، مقديسينين اثرينده راستلانيلير . يازار ، « احسنالتّقاسيم » آدلي اثرينده ايسفيجاب بولگهسيني آنلادارکن ، بالاج و باروکت آدلي ايکي شهردن بحث ائدير . بو قالالاردان ايلکينين ، ايسفيجابين قوزئي دوغوسوندا اولان يئرلشيم مرکزلري آراسيندا گوستريلمهسي ديقّته شاياندير . مقديسي بئله دئيير : « بالاج ، دووارلاري چوخدان ييخيلميش چوخ بويوک اولمايان بير شهردير . شهرين بويوک مسجيدي بازارين اورتاسيندادير . »
مقديسينين اثرينه داياناراق بالاج و باروکتين يئريني بللي ائتمک اولدوقجا چتين نظره گلسه ده ، اونلارين يئدديسودا اولدوغونا دايير بير سيرا نظرلر واردير . « احسنالتّقاسيم »ده بالاج و باروکت ، سااوران ، تورار ـ زراخ و شاقيلجاندان سونرا ذيکر ائديلير . مقديسي ، باروکتين بالاجدان فرقلي اولاراق بويوک بير شهر اولدوغونو دا قئيد ائدير . بالاج و باروکت ، ايسلاميّتي قبول ائدن تورکمنلره قارشي سرحد قالالاري اولاراق قوللانيليردي .
بو شهرلرله بيرليکده مقديسي ، مرکهنين دوغوسوندا اولان اوردودان بحث ائدير . مرکه ، بوگوٍنکو قازاخيستانين جامبول بولگه مرکزي اولان مرکهيه تقابوٍل ائدير . ادريسييه گوره ، اردو قالاسينين مودافيعه دووارلاري و سويلا دولو خندقلري واريدي . شهرين مرکزينده تورکمن حوکومدارينين ايقامتگاهي اولان ايچقالا يئر آليردي .
آ.ن. بئرنشتاما گؤره ، اوردو ، فرونزه [ بيشکک ] شهرينين ۳۰ . کيلومئتير اوزاغيندا اولان قيزيلچاي کندينين ياخينلارينداکي خرابهلردن باشقاسي دئييلدير . بو قصبه ، اولدوقجا قاريشيق بير طرزده دوٍزهلميشدي و چو نهرينين سول ساحيلينه دوٍشوردو . گونئي دوغوسوندا اولان تپهليک قيسيمدا ايچقالا بينا ائديلميشدي . قالا ، ايکي سيرا دووارلارا ايحاطهلنميش ؛ باتي گوشهسينه ، موٍربّع ـ موٍستطيل بير توپراق رامپارت ( بارو ) اکلنميشدي .
سون ايللرده سووئت تاريخچيلري ، گونئي قازاخيستان و قوزئي قيرقيزيستان آرکئولوژي قازي خريطهلرينين حاضيرلانماسيندا بويوک چابالار صرف ائتميشديرلر . اورتاچاغ قايناقلاريندا ، چو و تالاسداکي يئرلشيم ساحهلري حاقّيندا وئريلن بيلگيلرله ، اورتايا چيخاريلان اسکي يئرلشيم واحيدلرينه عاييد خرابهلر آراسيندا باغلانتي قوُراراق يئنيدن اينجهلهمهلر ترتيب وئريلميشدير . بو اينجهلهمهلر ايشيغيندا ، اوردو ايله قيزيلچاي خرابهلرينين عئيني يئر اولدوغو شکيليندهکي ايدّيعايي قبول ائتمک اولدوقجا چتيندير .
اوردو شهريني ، چو نهرينين ساغ ساحيليندهکي چؤلده يئر آلان کاستک گئچيدينين قارشيسينا يئرلشديرن آچيقلاما ، بيزه داها اينانديريجي و اساسلي گؤرونور . بورادا جامبول بولگهسينه باغلي قوردآي شهريستانينين قارا قوْنوز قصبهسي يانيندا اسکي بير شهر خرابهسي واردير . خرابه ، اورتا آسيا و قازاخيستاندا اوتوران تورک قوْوملارينا مخصوص بير يئرلشيم مرکزي طرحينده تيکيلميش اولدوغونو گوسترير . کؤچمنلرين و ياري يئرلشيک توپلولوقلارين اوتوردوقلاري يئرلرين ان اؤنملي اؤزلليگي ، چوخ بويوک اولمالاري ، اطرافلارينين بوْرجلار و سو خندقلرييله تحکيم ائديلميش کرپيچ دووارلارلا ايحاطه اولماسيدير . بو نووع ايستيحکاملار خان و يا بيلرين يايليق قرارگاهلاري اولاراق قوللانيليردي .
قارا قونوز کندي ياخينيندا يئر آلان شهر خارابالاري ، مقديسينين سؤزونو ائتديگي مرکهنين دوغوسونداکي اوردو قالاسينا داها اويغون گلير . بير خوصوصا دا ديقّت ائتمک گرهکيرکي ، او دا بللي اولدوغو کيمي قالانين ، قيزيلچاي کيمي چو نهرينين سول جيناحيندا دئييل ، ساغ طرفينده اولدوغودور . بو ، ادريسينين آنلاتديغي روزانين ساغ ساحيلينده اولان خييام شهرينه تقابول ائدير . بورادان دا آنلاشيلير کي اوردو قالاسي ، ادريسينين سؤزونو ائتديگي خييام ايدي .
« کتاب روجار »دا خييامدان کوٍچوک ، آمّا چوخ موٍستحکم بير شهر اولاراق بحث ائديلير . بو بيلگي ، مقديسينين ، اوردو قالاسي دووارلارلا و خندقلرله چئوريلي « کوٍچوک بير شهردير » دئديگينه اويغون دوٍشور . سؤزو ائديلن ايکي شهر حاقّيندا ديقّتيچکن بير باشقا تفصيليده وورقولاماق گرهکير . ادريسي ، خييامدان « اؤنملي بير يئرلشيم مرکزي » اولاراق سؤز ائدير ، اويسا مقديسي ، اوردويو « خان » ايقامتگاهي اولاراق گوسترير . بو فرق ، بيرينجي قايناقدا اولايلارين گئريسينده اوغوزلاردان بحث ائديلمهسي ، ايکينجيسينده ايسه تورکمنلرين اؤن پلانا ( اولويّت ) چيخاريلماسيندان قايناقلانير .
احتيمالاً بو جوٍر فرقليليکلرين سببي ، اله گلن تاريخي بيلگيلرين فرقلي قايناقلاردان ساغلانميش اولماسيدير . بلکهده ، زامان بويوندا بولگهده اؤنملي دييشيکليکلر اولموشدو .
آغيرليغيني اوغوزلارين مئيدانا گتيرديگي تورکديللي يئرلي اهالي ، ايسلامي قبول ائتميشدي . اسکيدن خانداکلارين مرکزي اولان خييام ، احتيمالا گوره بو دؤنمده ماورأالنّهير سامانيلر دؤولتينين سياسي ائتگيسي آلتينا گيرميشدي . « احسنالتّقاسيم »ده ، اوردو حاکيمينين ايسفيجاب يؤنهتيمينه باغيملي اولدوغو وورقولانير . اوردودا اوتوران تورکمن « بَيي » موٍتوالياً ساماني اميرلرينه هيديهلر گؤندهريردي . بو آچيقلامالار , سامانيلرين باتي جئتيسونون بعضي بولگهلرينده حاکيميّت قوردوقلاريني گوسترير . ايرانلي توپلولوقلارلا قايناشان و ايسلامي قبول ائدن اوغوزلار , آنلاشيلان ، بو دؤنمده « تورکمن » آدييلا تانيلمايا باشلاميشلاديلار .
مقديسي ، بالاج و باروکت ياخينلاريندا يئرلشن تورکمنلرين موٍسلمانليغيني قبول ائتديگيني يازير . بو آرادا بيروني ده ، ايسلامي قبول ائدن و « موٍسلمان » توپلولوقلارلا قايناشان اوغوزلارين تورکمن آديني آلديقلاريندان سؤز ائدير : « اسکي دؤنملرده ايسلاميّتي قبول ائدن و موٍسلمانلارلا قايناشان بير اوغوز توٍرکو ، باشقالارينا دا بو يولدا تشويقچي اولاردي . قوزلار ايسلامي قبول ائدندن سونرا اؤبورلر اونلارا « تورکمن اولدو » دييهرديلر . موٍسلمانلار ايسه اونلار آراسيندا تورکماني يعني توٍرکه بنزهينلرينده اولدوغونو سؤيلهييرلر . » بو آد ، باتي يئدديسو ، ايسفيجاب و شاشدا ياشايان و ايسلامي قبول ائدن تورکلر آراسينداکي يابانجيلاشميش قوروپلارا دا وئريليميش اولابيلر . آدي گئچن بولگهده کؤچمن و يارييئرلشميش حايات سوٍردورن « باريش طرفداري » تورک ـ موٍسلمان بويلارين اولدوغونا دايير بيلگيلر ده مووجوددور . بو قوروپلاردان بيري ، حئيوانلارينين احتياجيني تأمين ائتمک اوٍچون وئريملي اوتلاقلارين يئر آلديغي فاراب ، کنجيده و شاش آراسيندا اوتوروردو . بورادا ايسلامي قبول ائتميش ، چاديرلاردا اوتوران و هئچ بير بينالاري اولمايان تقريباً مينتورک عاييلهسي مسکن توتموشدو . سوٍتکنت سينيرلاريندا دا « باريش سئوهر » تورک قوروپلارينين اوتوردوغو بيلديريلير . ادريسييه گوره ، بو تورک قوروپلاري آراسيندا اوغوزلار چوغونلوغو تشکيل ائديرديلر .
شاش و ايسفيجاب بولگهسيندهکي موٍسلمانليغي قبول ائتميش اوغوز و قارلوق بويلاري آراسيندا اينانجلاري يولوندا ساواشان « غازيلر » ياشاييرديلار . بونلار ، احتيمالا گوره زامانلا يئرلي خالقلا قايناشاراق يئرلشيک حاياتي منيمسه ميشديرلر . استخرينين فارسجا ترجوٍمهسينده ، کئلئس بوزقيرلارينداکي قوز کندلريندن بحث ائديلمهسي جاليبدير . چيمکنت بولگهسينده يئر آلان تورک مزارلاريندا اورتايا چيخاريلان اسکي بشريّته عاييد تاپينتيلاري بو باخيمدان ديقّته آلماق گرهکير . آ.ن. بئرنشتام ، سيردريانين اورتا آخيملاري بويوندا يئر آلان ساسيق ـ بولاقدا اوغوزلارا عاييد مزارلار تاپميشدي . مزارلاردا اوروپايي و مونقولوييد ( موغولي ) اؤزلليکلر داشييان اوزون باشکاسالاري اله گئچيريلميشدي . بوٍتون بونلار ، باتي يئدديسو و سيردريا نهرينين اورتا حووضهسي بويونجا اوتوران يابانجيلاشميش اوغوز قوروپلارينين و ايسلامي قبول ائتميش باشقا آنتيک قوروپلارين ۱۰ . جو يوزايلده « تورکمن » آديني داشيديقلاريني دوٍشونمهميزه تمل تشکيل ائتمکدهدير .
بيرونييه گؤره اوغوز و توٍرکمن يئرلشيم ساحهلري
۱۳ ـ ۱۰ . جو يوزايللر آراسيندا اوغوز و ترکمن بويلارينين سوسيال دوزهني آراشديريلان قونويا دايير مووجود قايناقلارين دورومو , اينجهلهنن اوغوز دؤنمدهکي اوغوز وترکمن توپلومسال دوزهنينين اؤيرهنيلمهسي اوچون يئترلي دئييلدير . البتّه تاريخ ليتئراتورونده اوغوز و تورکمنلردهکي آتا ارکيل ـ فئودال دوزهنين تحليل ائديلمهسينده بويوک بير ايرهليلهمه قئيد ائديلميشدير . آمّا يينه قطعي سونوجلار الده ائتمک اوچون , اکونوميک دوزهنه ايليشگين بير سيرا خاراکتريستيک فرقليليکلرين يئريني و وضعيّتيني بللي ائتمک گرکهجکدير . احتيمالاً , اوغوزلارا نيسبت تورکمنلر آراسيندا داها چوخ يئرلشيک ياشامي منيمسهميش نوفوس مووجود ايدي . آنجاق بو تملدن يولا چيخاراق اوغوزلارلا تورکمنلر آراسينداکي فرقليليکلري ايضاح ائتمک , بويوک يانليشليقلار دوغورابيلر . ۱۱ ـ ۱۰ . جي يوزايللره عاييد يئرلشيم ساحهلرينده دوٍزهنلهنن آرکئولوژيک آراشديرمالار , سيردريانين آشاغي آخيملاريندا چوخ ساييدا يئرلشيک و ياري يئرلشيک اوغوز قوروپلارينين ياشاماقدا اولدوغو گئرچگيني آچيغا چيخارماقدادير .
سلجوقلو دؤولتينين تشکّولونه قدهر تورکمن و اوغوزلار حاقّيندا الده ائديلن تاريخي و آرکئولوژيک تاپينتيلار , هلهليک چوخ آزدير . ۱۳ ـ ۱۱ . جو يوزايللر آراسيندا اورتا , اؤن و کوٍچوک آسيادا ياشاميش سلجوقلو بويلارينين سوسيو ـ اکونوميک دورومويلا ايلگيلي بير سيرا بيلگيلر مووجود دور . آنجاق , بونلاري , دؤنملره گؤره آييرماق اولدوقجا چتيندير . چوٍنکو , قايناقلار اينعيکاس ائدن بيلگيلر , بعضاً اوغوز , بعضاً ده تورکمنلره دايير اؤزل فرقليليکلر گؤسترير . باخماياراق کي ، ۱۳ . جو يوزايلده خوراسان , ماورالنّهير و خارزم کيمي بولگهلرده ياشايان تورکمن و اوغوزلاردان بحث ائديلرکن بير سيرا آييريملارياپيلميشدير . آمّا بو بلگهلرين آناليزي , اونلارداکي توپلومسال دوٍزهن و اکونوميک حاياتين بؤيوک اؤلچوده عئيني اولدوغو سونوجونو دوغورور . بو سببله , تورکمن و اوغوزلارين سوسيو ـ اکونوميک دوٍزهنيندهکي آنا فرقليليکلري اورتايا قوياجاق ايضافه بيلگيلريميز يوخدور .
تدقيق ائتديگيميز دؤنمله ايلگيلي تاريخ ليتئراتورونده , اوغوز و تورکمنلرين سوسيو ـ اکونوميک ياشامي حاقّيندا چئشيدلي نظرلر مووجود دور . يوخاريدا بللي اولدوغو کيمي , بعضي تاريخچيلر ، اوغوزلارين عوموميّتده کؤچري حئيوانچيليقلا اوغراشديقلاريني دوٍشونموشدورلر ؛ باشقالاري ايسه , اونلارين اکينچيليک و حئيوانچيليق يانيندا باليقچيليغا دايالي اکونوميک بير ياشام بيچيملرينين اولدوغونو ايرهلي سوٍرموشدورلر . هر شئيه راغماً , کوچري اوغوز و تورکمنلرين بويوک چوخونلوغونون اساس اکونوميک مشغلهسيني آغيرليقلي اولاراق حئيوانچيليق اولوشدوروردو . بو سونوجا يئتيشمهميزه , سادهجه اورتا چاغ قايناقلاريندا يئر آلان بيلگيلر دئييل , سلجوقلو دؤولتينين تشکّولو سيراسيندا اورتايا چيخان بلگهلر ده موٍثّير اولموشدور . طبيعيدير کي , اوغوز ـ توٍرکمنلرين چئورهسينده اکينچيليک و جاليقچيليق ايله اوغراشان توپلولوقلار دا واريدي .
آنجاق , قونار ـ کؤچر و ياري کؤچري اوغوز و تورکمن بويلارينين يئرلشيک و ياري يئرلشيک توپلوملار اوٍزرينده آشيکار بير اوٍستونلوگو مطرحدير . اوغوز و تورکمن اکونوميسينين ان واضيح اوزلليکلردن بيريني , حئيوانچيليق ايله اوْوچولوغون , اکينچيليک و باليقچيليقلا چوخسيخباغلانتي قورماسي تشکيل ائدير . ياري کوچري اوغوز و تورکمن بويلاري , عوموميّتده يايلاري گئچيرن مئوسيمليک اکينچيليک ياشامينا اؤزگه دئييلديرلر .
اوغوز و تورکمن بويلارينين آنا مشغلهسي : حئيوانچيليق
آسيا بوزقيرلاريندا اسکيدن بري کوچري اکونوميسينين اوٍچ اؤنملي نووعو واريدي . بونلاردان ايلکي , بوتون بويون و يا قبيلهنين حئيوانلارين آرديجا موداويم مئوسيمليک اوتلاق آختارماقلا واخت گچيرديگي , کوچري حايات طرزي اولاراق تعريف ائديله بيلر . حئيوانچيليغين بو طرزينين ان اونملي اوزلليگي , کؤچمنلرين قوللانديغي ساحهنين گئنيشليگي و يايلاقلارين جوغرافياسال بويوکلوگو ايدي . قيشي اوبالاردا و گئچيجي اولاراق قوللانيلان اؤزل مکانلاردا قارشيلايان ياري کؤچري و چارواچي ياشام طرزي , سو قايناقلارينا باغلي اولاراق سوٍردورولوردو . چارواچيليق ( حئيوانچيليق ) , داييم يئرلشيک و قاليجي اولمايان مئوسيمليک کؤچلره دايانيردي .
حئيوانچيليغين بو طرزي , اوغوز و تورکمن کؤچمنلرينه مخصوص ايدي . کوچ حرکتلري , احتيمالا گوره يايا و پاييزا ( گوٍزه ) راستلانيردي . داها اؤنجه ده بللي ائتديگيميز کيمي , مسعودي , آغ و قارا ايرتيش چئورهسينده اوغوزلارين اوتراق ائتديکلريندن بحث ائدير . بو نهيرلرين ساحيللري , اوغوزلار طرفيندن قيشليق اراضي اولاراق قوللانيليردي . ادريسي , اينديکي باتي قازاخيستان توپراقلاريندا اوتوران کوچمن اوغوزلارين يايليق و قيشليق يوردلاريندان سؤز ائدير . مروزييه گوره اوغوزلار , ماوراءالنّهير و خارزم واحهلرينه سينيرداش صحرا و بوزقيرلاردا کوچري حالدا ياشاييرديلار . بيروني ايسه , اوغوزلارين بويوک قافيلهلر ( کروانلار ) حالينده پاييزين سونوندا خارزم سينيرلارينا دوغرو کوچ ائتديکلريني قئيد ائدير . احتيمالاً بونلار , سيردريانين آشاغي آخيملارينداکي قيشلاقلارينا دؤنن اوغوزلار ايدي .
تاريخي يازمالاردا , اوغوزلارين نهرين هر ايکي ياخاسيندا دا قيشلاق و يايلاقلارينين اولدوغونا دايير بيلگيلر يوخدور . بير خوصوص داها ديقّتي چکير : اوغوز « حوکومداري » سادهجه قيشلاري يئنگيکنتده اوتوروردو . فخرالدّين مرو رودينين ۱۲ . جي يوزايلده , آرالاريندا اوغوز و قارا اوغوزلارين دا يئر آلديغي توٍرکديللي قبيلهلرين اکونوميسييله ايلگيلي نقل ائتديکلري ده بو باغلامدا بويوک اؤنم داشييير . مرو رودي , توٍرکيستان و ساکينلريني آنلادارکن تورکلرين داغلاردا , اورمانلاردا , چؤلده و بوزقيردا ياشاديقلاريني قئيد ائدير . بو اينسانلارين سادهجه بير قيسمي يئرلشيک شهر حاياتيني منيمسهميشدي . اؤبورلري ايسه بوزقيرلاردا آت , دهوه , قويون , اينهک و بوْغا ساخلاماقلا گئچينيرديلر .
حئيوانچيليقلا اوغراشان کوچمنلرين يئديگي يوغورت , قورود , ات و آيراندان عيبارت ايدي . کوچمنلر قيشلاق اولاراق گئنلده قارين آز ياغديغي چؤللري , يايلاق اولاراق ايسه سيجاق بوزقيري ترجيح ائديرديلر . چول و بوزقيردا سيّار يورتلاريندا ياشايان کوچمنلر , بوزقيرلارين قارلا اؤرتولو اولدوغو قيش مئوسيملريندن ساوايي , عئيني يئرده قالمايي سئومزديلر .
بو بيلگيلر , اوغوزلار آراسيندا ياري کوچري و حئيوانچيليقلا اوغراشان بوي و قبيلهلرين چوخونلوغو تشکيل ائتديگيني دوٍشونمهميزه ايمکان وئرير . ۱۱ . جي يوزايل تورکمن و اوغوز لهجهلرينده قوللاينلان اوتراق و کؤچله ايلگيلي بير چوخ کلمهنين اولدوغو دا بو نظري تأييد ائتمکدهدير . بنزر دئييملر آراسيندا , اوتراق يئري آنلاميندا قوللانيلان « توراسي يئر » سؤزجوگونو ذيکر ائتمک گرهکير . ۱۳ ـ ۱۱ . جو يوزايللر اوغوز و تورکمنلرين ديلينده « يورت » کلمهسي , اکثراً « دوْغوم يئري » , « دوُراق » , « گلينن يئر » , « مسکن » آنلاميندا قوللانيليردي .
اورتا آسيا اوغوز بويلارينين ياري کوچري اکونوميسييله ايلگيلي تطبيقي بيلگيلرين اعتيباري قونوسوندا , دوغو اوروپاداکي توْرک ـ پئچهنک بويلارينا عاييد آرکئولوژيک اشيالارا باش وورماق گرهکهجکدير . اونلاردان قالان قبير و مزارلار , واسواسي بير شکيلده تثبيت ائديلميش گوٍذرگاهلارين قوللانديغي مئوسيمليک کوچري حاياتينا دلالت ائدير . کوچمن توْرک و پئچهنک بويلارينين يورتلاردان و داييمي مسکنلردن اوْلوشان قيشلاقلاري واريدي . بو ايسکان يئرلري , زامانلا ياري کوچري حئيوانچيليقلا بيرلشهرک زيراعي ( اکين ) مرکزلر حالينه گلدي ، يازدا مکه و بنزري اکينلر اکيلير , آرديندان دا سوٍرولرييله بيرليکده پاييزا قدهر ياخين بولگهلره و نيسبتاً اوزاقداکي اوتلاقلار چيخيرديلار . يوْخسوللار و يئترلي ساييدا سوٍروسو و اوزلليکله مينک حئيواني ( آت و ... ) اولمايان فقيرلر ايسه ، بوتون ايل بويونجا بو يئرلشيم مرکزلرينده قاليرديلار .
۱۳ ـ ۱۰ . جو يوزايللر اوغوز بويلاري آراسيندا , اوزون منزيللي کؤچلر ترتيب ائدن تيپيک ( نوُمونه ) کوچمن قوروپلاري دا اؤنملي بير يئر توتوردو . ۱۰ . جو يوز ايل قايناقلاريندا « اوغوزلارين اوتلاقلاردا و اويغون يايلاق و قيشلاقلاردا دولاشديقلاري » قئيد ائديلميشدير . مسعودي , اوغوزلارين قيشدا ايلخي سوٍرولرييله دوْن جيوارينداکي بوزقيرلارا حرکت ائتديکلريني يازير . بيروني , قيماق اولکهسينده اولان مانکور گؤلو جيوارينداکي کوچمن اوغوز قوروپلاريندان بحث ائدير . احتيمالا گوره اوغوزلارين بير قيسمي يايلاري ساريسو و اولوتاو اتکلريندهکي سوُلاق اوتلاقلارا کوچ ائديرديلر . بوزقيرلارين ان اوج نوقطهلرينه قدهر کوچ ائدن بويلار , تورکمنلر آراسيندا دا واريدي . گؤزدن قاچيلماز بير گئرچک ده , اوغوزلارين کوچلر سيراسيندا تکرلي چادير آرابالار [ کانقا ] قوللانديقلاريدير . بو تيپ سيّار کوٍلبهلر , گئنيش بوزقيرلارين بويوک بير پارچاسيندا دولاشان تيپيک قونار ـ کؤچرلره مخصوصدور .
يوخاريدا دا بيلديرديگيميز کيمي , اوغوز و تورکمن ياشامينين اکونوميک آچيدانحئيوانچيليغا باغلانماسينين بير چوخ سببي واريدي . ساخلانان سوٍرولرين ائوجيل حئيوانلار اولماسيني گرهکديرن اکونوميک و جوغرافياسال فاکتورلار , بو سببلرين باشيندا يئر آلير . اوغوز بويلاري , گئنلده گئنيش بير ساحهده و اورتا آسيانين بوزقير شريديندهکي داغ اتکلرينده کوچري بير ياشام سوٍردوروردولر . ايلليک ايستي اوْرانينداکي سرت دگيشيملر و بونا تاي اولاراق ياغيش ميقدارينين بيلينمهمهسي محلّي ايلقيم شرطلريني تعيين ائديردي . بوزقيردا يايلاري شيرين سويون آز اولماسي , حئيوانچيليق آچيسيندان بير چوخ چتينليکلر يارديردي . چولده سو , آنجاق درين قويولاردا و ياغمور سولارينين ييغيشديغي چوخورلاردا تاپيلا بيليردي .چول و بوزقيرلارين بيتگي اؤرتوسو اولدوقجا محدود ايدي و بيتگي نووعلري ده چوخ دئييلدي . قوم تپهلرينين يئر آلديغي چوللرده حئيوانلارين قيداسيني گئنلده سوْل ياناق ؛ بوزقيردا ايسه « تيپچاق »ين چئشيدلري اولوشدوروردو . بو چوْراقليق ( شورهزار ) , سوٍرولرين تيپيني و اونلاردان فايدالانما شکلينيده بللي ائتميشدي . بللي اولدوغو کيمي اوْوالار , آت و اينک سورولريندن چوخ , دهوه و قويونلارين اوتارماسي آچيسيندان داها اويغوندور . ائوجيل حئيوانلارين بير آرادا بسلنمهسي اوچون ان اويغون اراضيلر , داغلارين يوکسکلرينده يئر آلان يايلاق اوتلاقلاريدير . گئنلده , آت و دهوه باخيمييلا مشغول اولان کؤچمن بويلار , گئنيش اوتلاقلارا احتياج دويماديقلاري مودّتده قويونلارين , اوزلليکله ده بويوک باش حئيوانلارين اوتارماسي سيراسيندا سوٍرو حالينده دولاشمايي ترجيح ائدرديلر .
اورتا چاغ يازارلاري , اوغوز و تورکمنلرين الينده اولان بويوک سورولرين گئنل اولاراق قويون , آت و دهوه کيمي حئيوانلاردان عيبارت اولدوغونو بيلديريرلر . اونلارين اينک و اؤکوٍز بسلهديکلريني بيلديرن قايناقلار دا مووجود دور . احتيمالاً بويوک باش حئيوانلار , هرنه قدهر اؤکوزلر , کوچمنلر طرفيندن قاغنيلارين چکيلمهسي اوچون قوللانيليرسا دا , غاليب وجهده يئرلشيک قوروپلارين الينده ايديلر . قايناقلاردا , اوغوزلارين هانسي جينس اينک و اؤکوز بسلهديکلري قونوسوندا هئچ بير بيلگي وئريلمهمکدهدير . خارزمين اورتا چاغ يئرلشيم ساحهلرينده اله گئچيريلن اوْستئولوژيک و ساييلين اينجهلنمهسي سونوجوندا , بسلهنن اينکلرين خوراسان « زبو »لاريندان چوخ فرقلي اولماديغي اورتايا چيخير . تورکمنلرين بسلهديکلري بويوکباش حئيوانلار , « توران » و « زبور » جينسلرينين اوزلليکلريني داشيييردي . بورادان دا تورکمن بويلارينين , مرکزي آسيادا ياشايان بويوکباش حئيوان جينسي ايله يئرلي جينسين قاريشيميندان يئني بير جينس اوٍرهتديکلري آنلاشيلماقدادير .
اوغوز و تورکمن کوچمنلري , گئنل اولاراق قويون , آت و دهوه بسلهييرديلر . کوچمنلرين حئيوانچيليغا دايالي اکونوميسينده , ات و سوٍت اوٍرهتيمي ان اؤنملي خوصوص ايدي . ابنفضلان , اوغوزلارين يئتيشديرديکلري قويون و قوچلارين چوخ ياغلي اولدوغونو بيلديرير . ۱۰ . جو يوزايلده , اوغوز ائليندن خوراسان و ماورالنّهره گتيريلن قويونلار , ان ياخشيسي اولاراق قبول ائديلردي . بو جينسين « قارامان » نووعو اولدوغو آشيکاردير . ۱۲ ـ ۹ . جي يوزايللره عاييد قايناقلاردا , بو قويون جينسينه گئنل اولاراق « توٍرکي » دئييلردي . ابنالفقيه , تورک قويونلارينين چوخ ايري اولدوغونو و قويروقلارينين يئرده سوٍروندوگونو يازير . تورکي قوچلارا ۱۲ . جي يوزايلده بلخ بؤلگهسينده راستلانيليردي . داها گئچ دونمده آغ قويونلو تورکمن بويلاريندا يووارلاق و ياغلي قويروقلو قويونلارين وار اولدوغوندان بحث ائديلير . سونولان بيلگيلردن , اوغوز و تورکمنلرين قارامان نووعو قويونلار بسلهديکلري اورتايا چيخماقدادير .
۱۳ ـ ۱۰ جو يوزايللره اوغوز و تورکمنلر , احتيمالا گوره « قاراکول » جينسي قويون سورولرينه صاحيب ايديلر . ابنحوقل , تورکيستاندا گوزل دريلري اولان قويونلارين مووجود اولدوغونو يازير . اوزلليکله , قوزولارين قارا , قيرميزي و توٍتقيرميزي دريلرينه چوخ دهير وئريليردي . ۱۰ . جو يوزايلده خارزم چئورهسينده يئر آلان کردردن چوخ ساييدا قوزو دريسي گوتورولموشدو . آرکئولوژيک آراشديرمالار , ۱۱ ـ ۱۰ . جي يوزايللرده بولگه خالقي ايله اوغوز بويلاري آراسيندا ائتنيک و کولتورل باخيمدان درين ايليشگيلرين اولدوغونو ايثبات ائتمکدهدير . بورادان ] کردردن گوتورولن قوزو دريلرينين کوچمن اوغوزلارا عاييد اولدوغونو تخمين ائده بيليريک .
آت ، اوغوز و تورکمن کوچري ياشاميندا اونملي بير يئر ايشغال ائديردي . ابنفضلان , ۱۰ . جو يوزايلده اوغوزلارين بويوک ايلخي سورولرينين وار اولدوغونو بيلديرير . بيهقيده , ۱۱ . جي يوزايلده تورکمنلرين صاحيب اولدوقلاري بويوک ايلخي سورولرينه ديقّت چکير . اوغوز کوچمنلرينين بسلهديکلري اتلار , احتيمالاً قيسسا بويلو بوزقير جينسي ايدي . بو آت جينسينين ايزلرينه , اورتا آسيادا اورتايا چيخاريلان تورک قبير و مزارلاريندا راستلانيلير . ۷.جي يوزايلده اعتيباراً قازاخيستان بوزقيرلاريندا ايري گؤودهلي , ايري باشلي , قيسسا بويلو , جيداولي , پوْتا و اوزون بوْيونلو آت سورولرينين بسلنديگي بيلينمکدهدير . تورک آتلاري , يئرل ايقليم شرطلرينه ياخشي موطابيقت ائديردي و بوتون ايل بويونجا هر نووع اوتلاق توپراقلاردا بسلنمهيه اويغون ايدي . بوزقير تورک آتلارينين بوْل سوٍتلو , ات و ياغ باخيميندان زنگين اولماسي توجّوه ائتمهلي بير خوصوصدور . بونا گؤره , کوچمن تورکلر ، آت اتيني قويون و اينک اتينه ترجيح وئرهرديلر . تورک آتلاري , ياپي اولاراق ساده , دايانيقليليک باخيميندان ايسه اوزاق مسافهلره سوٍرعتله قاچماسي کيمي اوزلليکلرييله ديقّت چکيردي . تورکلر , آتلاريني آچيق هاوادا ساخلار , سوغوق و سيجاقا قارشي قورومازديلار . آتلار , سالديريلاردا , ساواشلاردا و شيکاردا قوللانيليردي . احتيمالا گوره , « بوزقير جينسي » اوغوز آتلاريدا بو اوزلليکلره صاحيب ايديلر .
تدقيق ائديلن دؤنمده , اوغوز و تورکمن کوچمنلري ظريف و گوزل جينس آتلار دا بسلرديلر . اوزون بويلو , کوچوک باشلي و اينجه باجاقلي آتلاري , ارکن دونم تورک کورقانلاريندان باشا دوٍشوروک . ب. نووع آت ايسکلئتلرينين تورک ديللي زنگين اشرافين مزارلاريندان چيخماسي شايان ـ توجوٍهدور . تاريخي کرونيکلره ۱۱.جي يوزايل تورکمن بويلاريندا « هوتتئل جينسي » آتلارين يئتيشديرديگينه دايير بيلگيلر واردير . بو آتلار , گوزل ظاهيري گؤرونومو , ظرافتلري و سورعتلي قاچمالارييلا ديقّت چکير .تاريخي افسانهلرده هوتتئل آتلارينين « وحشي دنيز آيقين » جينسيندن گلديگي آنلاديلير . بو اسکي ريوايتلر , هلهده تورکمن حماسي حيکايهلرينده و خالق ناغيللاريندا يئريني قوْروماقدادير .
۱۳ ـ ۱۱. جو يوزايل قايناقلاريندا سلجوقلو بويلارينين قوللانديقلاري مينک آتلاري حاقّيندا بيلگيلر يئر آلير . بو قايناقلارين ريوايتلرينه گوره , سلجوقلو ساواش آتلاري , سرت ديرناقلاري , اوچان قارتال کيمي چئويک و سوٍرعتلي حرکتلري ايله حئيرانليق يارادارديلار . اوغوز و تورکمنلر , بو آتلارا « يوُغروق آت » ويا « چاپار » دييهرديلر . تورکمن آتلاري , جوٍثّه و جينس باخيميندان فرقلي اولدوقلاري اوچون , چوخ يوکسک قيمته ساتيلارديلار . سلجوقلو دونمي ديوان شئعرينده بو آتلارين شؤهرتي مدحيهلره قونو اولموشدو . ۱۲. جي يوزايل شاعيرلري , بو آتلارين قاچيشيني « يئل سوٍرعتي » و « دنيز دالغالانماسي » کيمي تصويرلرله شئعرلرينده نقل ائتميشديلر .
کوچمن اوغوز و تورکمنلرين بويوک بير قيسمي دهوه ده بسلهيردي . بيهقي , اثرينده , تورکمنلردن « دهوه چوبانلاري » دييه بحث ائدير . ۱۲ ـ ۱۰. جي يوزايللره عاييد قايناقلار , اوغوز و تورکمنلرين جوٍت هؤرگوٍچلو ايري دهوهلر بئجرتديکلريندن سؤز ائديرلر . بو دهوهلرله سياحت ائدن ابنفضلان , اونلاري « توٍرکي » اولاراق آدلانديرير . اوغوز دهوهلري , قيسسا بويلو اولوب خزر دهوهلريندن آيريليرديلار . جوٍت هؤرگوٍچلو سلجوقلو دهوهلري , عربجه يازيلي اثرلرده « بوُحتو » اولاراق گلميشدير . ۱۲. جي يوزايلده بسلهنن بو جينس دهوهلره اوزلليکله سرخس بولگهسينده راستلانيلير . آتچيليق و قويونچولوقدان فرقلي اولاراق دهوه ساخلاماق , قورو چول و بوزقير ايقليمييله محدود اولوردو , همده دهوه ديگر ائوجيل حئيوانلارا نيسبت , داها ياواش چوخالار . دهوهلرين اوٍرهتيمينده موٍطلقاً سيجاق و قورو ايقليم اورتامينا احتياج دويولور . دهوه بالالارينين اوتلاق اراضيلرده سوغوقدان و روطوبتدن قورونماسي گرهکيردي . بونا گوره اورتا چاغدا دهوه بسلهين تورکمن قوروپلاري , اکثراً چؤلون اوج نوقطهلرينه واراجاق شکيلده اوزون مسافهلي کؤچلرله ياشاملاريني گئچيريرديلر .
اوغوز و تورکمنلر بويلاري , قويون , آت و دهوه ساخلاماغينين يانيندا گئچي بسلهمکله ده مشغول اولموشدولار . ابودلف و کاشغارلي ماحمود , اوغوز بويلارينا عاييد گئچي سوٍرولرينين اولدوغونو مطرح ائديرلر . آمّا بو ائوجيل حئيوانلارين عوموميتده بسلهنيم ساحهسي , احتيمالاً اورمانليق ساحهلر اولدوغو اوٍچون ، حئيوانچيليغا دايالي اوغوز اکونوميسينده چوخ يئر ايشغال ائتمزدي . ائلهکي , اورتا چاغ قايناقلاري , اوغوز و تورکمن بويلارينا عاييد گئچي سوٍرولري حاقّيندا بير چوخ شئي سؤيلهميرلر .
اورتا چاغ قايناقلاريندا يئر آلان بير سيرا موٍستسنا درجهدهکي بيلگيلر , ۱۲ ـ ۱۰. جي يوزايللر آراسيندا اوغوز و تورکمنلرين اکونوميسينده حئيوانچيليغين روْلو حاقّيندا آيدين نظرلر اورتايا قويماميزا ايمکان ياراديرلار . اوغوز و تورکمنلرين چارواچيليق صنعتي , گئنل اولاراق ياري کوچري , گوٍدمه و کوچري آغيرليقلي اوزلليکلره صاحيب ايدي . ۱۰. جو يوزايل قايناقلاري , اوغوزلارين حئيوانلارينين باشيندا اوتلاقلاردا اوْتراق ائتديکلريني و قيش حئيوانلارين قوروندوغو آغيللاردا ( طؤولهلرده ) گئچيرديکلري حاقّيندا بيلگيلر وئريرلر . آنجاق , ۱۲ ـ ۱۱. جي يوزايللر آراسيندا ياري کوچري اوغوز و تورکمن قوروپلاري , حئيوان سوٍرولري آراسيندا اولان اؤزل جينسلري قوروماق اوچون چئورهسي حاصارلي آخيرلار تيکميشديلر . کاشغارلي ماحمودون سؤزلوگونده اوغوزجا « قويون آغوُل » دئييلن « اطرافي چپر ايله چئوريلي قويون آخيرلاري »يندان بحث ائديلير . آنلاشيلان , داها سونرالاري « آغيل » و يا « آغوُل » کلمهسي , ياري کوچري ياشاما گئچيشده ايلک پيلله اولموشدور . ۱۳. جو يوزايله عاييد لوغتلرده تورکمنجه « آغولداش » سؤزجوگو « عئيني کنددن » آنلامينا گلير . بو دا گؤسترير کي , گوٍدمه حئيوانلارين موحافيظهسي ايله ياري کوچري ياشام طرزي آراسيندا بير ايليشگي مووجود ايدي .
اوغوز و تورکمن کوچمنلري , گئنلده « قارمان » و « قاراکول » قويونلاري , بوزقير جينسي آتلار , بير و يا جوت هورگوچلو دهوهلر بئجريرميشلر . اوغوز و تورکمنلرين ياري کوچري و گوٍدمه حئيوانچيليغا دايالي چارواچيليق صنعتي , گئنلده ات , سوٍت و يوٍن الده ائتمهيه يؤنهليک ايدي . يوٍن , کئچه تيکيشينده , يوٍنلو پالتار , قالي و باشقا مصنوعلاردا قوللانيليردي . حئيوانچيليغا باغلي اوٍرونلري , سادهجه اؤز احتياجلاري اوچون دئييل , تيجاري آماجلار دوغرولتوسوندا دا اؤنملي بير گتيرييه دؤنوشدورورلموشدولر . ۱۰. جو يوزايل قايناقلاري , اوغوز ائليندن بويوک ميقداردا قويون اتينين گؤتورولدوگونو قئيد ائديرلر . دئمک کي , اوغوز اکونوميسينده حئيوانچيليق اوٍرونلري اونملي بير يئر توتوردو .
اوغوز و تورکمنلرده اوْوچيليق
اوغوز و تورکمن بويلاري , حئيوانچيليقلا بيرليکده , اووچولوقلا دا مشغول اولموشدولار . بو ايلگي , گئنل اولاراق شيکار اولان حئيوانين اتينه دويولان احتياج اورانيندا کوچري و ياري کوچريلرين آنا مشغلهسي دوروموندايدي . اورتا چاغ قايناقلارينين وئرديگي بيلگيلرين اينجهلنمهسي , بيزي بئله بير نتيجهيه يئتيرير . ۹. جو يوزايل مولّيفلريندن يعقوبي , بوتون کوچمن تورکلرده ـ بونلار آراسيندا اوغوزلاردا يئر آلير ـ « هر شئيدن چوخ , وحشي حئيوان اتينه بويوک ايلگي دويولوردو » , دييه يازاجاغيدي . جاهيزين اثرينده , ۹. جو يوزايلده تورکلرين قوللانديغي اوولاما اوسلوبلارييلا ايلگيلي جاليب بيلگيلر وئريلير . اونا گوره , تورکلر , ساواش اثناسيندا بئله اووچولوغو چوخ سئوهرديلر . اونلار اؤزلرييله قوْدوق آت و قيرساق آپاراراق اووا چيخارديلار . اووچو , اگر او گوٍن شانسسيز گونونده اولسايدي قيرساق سوٍتو ايله تغذيه اولور و يا آتي کسردي . تورکلر آت اوزرينده وحشي حئيوانلاري تعقيب ائدير , هر نووع قوشو اوخلا وورارديلار . تورکلر , آت اتيندن حاضيرلانمايان يئمکدن خوشلانمازديلار .
۱۱ ـ ۱۰. جي يوزايل قايناقلاريندا , اوغوزلارين اووچولوقلا اوغراشديقلاري قئيد ائديلمکدهدير . مسعودي , تورک ديللي بوزقير خالقلارينين آلادوغان و قارقا يئديکلريني و اونلارين اوودان باشقا بير مشغوليتلري اولماديغيني بيلديرير .
ادريسينين اثرينده , ۱۰. جو يوزايل اوغوز بويلاري آراسيندا کوٍرکلر حئيوان اووچولوغوندان سؤز ائديلير . ياييک , امبا و گونئي اورال داغي اتکلرلينده اوتوران اوغوزلار , قوندوز و بوزقير تولکولري اوولارديلار . چوخ باهالي دريسي اولان قيرميزي تولکولر , معمولاً اووچولارين آختارديقلارييدي .
اورتا چاغ قايناقلاري , سلجوقلو بيرليگيني اولوشدوران کؤچري بويلار آراسيندا اوولامايا دايير بيلگيلر احتيوا ائديرلر . ابنحصّول ۱۱. جي يوزايلده تورکلرين ـ بورادا سلجوقلولار منظور دور ـ شيکار اتيني چوخ سئوديکلريندن بحث ائدير . کوچمن تورک اووچوسو , شيکار اثناسيندا سون درجه دؤزوملو ايدي و اوزلليکلهده شيکارينين حرکتلريني و داورانيشلاريني تعقيب ائدرکن بويوک دايانيقليق نوماييشه قوياردي . سلجوقلو بويلاري , قوش و وحشي حئيوان اوولاماسيندا شاهين , قارتال و شيکاري ايتلر قوللانارديلار . شيکاري شاهينلر آراسيندا , هلهده تورکمن اووچولاري طرفيندن قوللانيلان « بالابان » و يا « ايتئلگي » ان دايانيقليسي اولاراق بيلينيردي .
آنلاشيلاجاغي کيمي اووچولوق , ۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايللر آراسيندا , اوغوز و تورکمن اکونوميسينده اؤز باشينا بير ساحه ايشغال ائتميردي , کؤچري و ياري کؤچري اوغوز بويلاري , اووچولوقلا اوغراشميشديلار . احتيمالا گؤره , خزر دنيزينين دوغو ساحيللرينده , اوغوز کؤکنلي بير قوروپ دنيز اووچوسو , پليکان و شاهينله اووچولوق ائتمکله ياخيندان ايلگيلنميشديلر . اوزلليکله , يوخسول اوغوز و تورکمنلر آراسيندا اووچولوق بويوک اؤنم داشيييردي .
اوغوز و تورکمن بويلارينين يئرلشيک و ياري يئرلشيک قوروپلاري
۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايل اوغوز و تورکمن بويلاري آراسيندا کؤچري ياشاما آليشان قوروپلاردان ساوايي , يئرلشيک و ياري يئرلشيک ياشام طرزيني منيمسهميش اولان قوروپلارا دا راستلانيلير . سيردريانين آشاغيلاريندا يئر آلان شهرلرده سوٍردورولن آرکئولوژيک چاليشمالار , بولگهده اوتوران خالقلار آراسيندا اوغوز کؤکنلي قوروپلاريندا اولدوغو قناعتيني اويانديرماقدادير . يئرل اوغوز بويلارينين گونلوک مشغوليتيني باليقچيليق و حئيوانچيليق تشکيل ائديردي . ۱۹۶۰ ـ ۱۹۵۹ ايللرينده خارزم آرکئولوژي آراشديرما هئيأتي , سيردريا حووضهسينده ۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايللرده ياشايان اوغوزلارا عاييد سيرليتامقالا و زانقيرقالا شهر خارابالاريني آچيغا چيخاردي . هر ايکي يئرلشيم ساحهسي ده اسکي و کوچوک کاناللارلا سوواريلان توپراقلار اوزرينده يئر آليب , اؤزلرينه خاصّ بير دوٍزهنده قورولموشدولار . آرکئولوژي تاپينتيلاري , اوغوزلار آراسيندا , سيردريا يابقو دؤولتينين حاکيميتي مئيدانينا گيرن اؤنملي ساييدا يئرلشيک بويلارين يئر آلديغينا شهادت ائتمکدهدير . بو خوصوصو , ۱۰. جو يوزايل قايناقلاريندا سيردريانين آشاغي قيسيملاريندا اوتوران اوغوز بويلاري حاقيندا وئريلن بيلگيلر ده دستکلهييرلر . بونلاردان مسعودي , آرال ساحيل بولگهسينده يئرلشن اوغوزلارين کؤچري و يئرلشيک اولاراق ايکي قوروبا آيريلديقلاريني بيلديرير . اونا گؤره , « يئرلشيک حايات طرزي , تورکلر آراسيندا ان چوخ قوزلار طرفيندن منيمسهنميشدي . اونلار , کؤچري و يئرلشيک قوروپلارا آيريليرلار » .
مسعودي بير باشقا اثرينده تورکلرين بير قيسمينين شهر و قالالاردا , ديگرلرينين ايسه بوزقيردا و داغلاردا ياشاديغيني خاطيرلادير . بنزري بيلگيلره مروزينين و فخرالدّين مرو رودينين اثرلرينده ده راستلانيلير . سونونجوسو , يئرلشيک حاياتي منيمسهين تورکلرين باغچا , بوْستان قوردوقلاريني و باغچيليق ائتديکلريني اکلهيير . بو دورومو , آراشديريلان دؤنمده يئرلشيک اوغوز و تورکمن قوروپلارينين گئنل اکونومي وضعيتي اولاراق قبول ائدهبيلريک .
اکينچيليکله اوغراشان اوغوز قوروپلاري حاقيندا وئريلن بيلگيلردن ساوايي , ادريسي ده بو دورومو تأييد ائدير . « کتاب ـ روجار »ﺎ گؤره , اوغوزلار آراسيندا شهر و قالالاردا اوتوران و اکينچيليکله اوغراشان يئرلشيک توپلولوقلار يئر آليردي . هرهسي بير ساوونما قالالاري اولان بو شهرلر آراسيندا , داراندا و دارکونون آدلاري گئچير . بو شهرلرين نوفوسو , احتيمالا گؤره حئيوانچيليقدا ايفلاس ائتميش ( ورشيکست اولموش ) و اکينچيليگه گيرميش کؤچري قوروپلاردان و ائشيکدن گلن ايستئمارچيلاردان تشکيل تاپيردي . بيروني و کاشغارلي ماحمود , بناکت ( سيردريا ) نهري اوزريندهکي کوچمن اوغوز چاديرلاري و شهرلريندن بحث ائديرلر . کاشغارلي ماحمود , اوغوزلارين اوتوردوغو يئرلشيم واحيدلرينين آدلاريني قارناق , سوٍتکنت , فاراب و سيغناق اولاراق آچيقلايير . بو بيلگيلري , قازاخلارداکي « جاتاقلار »لا ايلگيلي تاريخ و ائتنوقرافي بيلگيلرييله قياسلايا بيلريک . دئوريم اؤنجهسي دؤنملرده قازاخلار , قيشلاق و ثابيت يئرلشيم ساحهلرينده اوتورانلارا « جاتاق » آديني وئريرديلر . آراشديرماچيلار , حئيوان سوٍرولريني , اوزلليکلهده آت و دهوهلريني الدن وئريب فاغيرلاشان کؤچمنلرين گوٍجلرينين آزلماسيندان , يئرلشيک ياشامي منيمسهيهرک « جاتاق » دييه آدلانيلديقلاريندان سؤز ائديرلر . آنجاق , جاتاق اولانلار , حئيوانچيليقلا باغلاريني تماماً کسميرديلر . جاتاقلار , بويوک باش حئيوانلاري و محدود ساييدا دا مينک حئيواني بسلرديلر . يينهده جاتاقلارين آنا مشغوليتيني اکينچيليک تشکيل ائديردي .
اوغوز « ياتوقلاري » , سادهجه شهرلرده دئييل , کندلرده ده اوتوروردولار . کاشغارلي ماحمود , « کنتين اوغوزلارا عاييد بير نئچه کندين بيرلشمهسيندن اولوشدوغونو » بيلديرير . ۱۳. جو يوزايله عاييد لوغتلرده بو کلمه , کندلرده ياشايان يئرلشيک تورکمنلرده ايشارت ائتمکدهدير .
۱۱. جي يوزايلده , اوغوز جوٍتچولرينه « تاريخچي » دئييليردي . کلمهنين معني تعبيري , بونون « داري »نين اوغوز ديللريندهکي قارشيليغي اولدوغونو گؤسترير . کاشغارلي ماحمودا گؤره , « تورکلر بوغدايا « تاريخ » دييهرلر , آمّا فقط اوغوزلار اونا داري دييهر » . « جوٍتچو / اکينچي » آنلامينا گلن کلمهنين تاريخدهکي تانيميدا تماماً آنلاشيلير . اسکيدن بري حئيوانچيليقلا جوٍتچولوگو بيرلشديرن ياري کؤچري بويلار عوموميتده داري اکرديلر . يعقوبي , « تورکيستاندا جوٍتچولرين داريدان , يعني جاوارسدان باشقا بير شئي اکمهديکلريندن » سؤز ائدير . و.ف.مينورسکييه گؤره , « جاوارس »لا , « داري » و يا « بوُرچاق »ين قصد ائديلديگي آنلاشيلماليدير . بورادان دا اوغوزلارين نهدن جوتچولره ( اکينچيلره ) « تاريخچي » دئديکلري آنلاشيلير .
کاشغارلي ماحمود , اوغوزلارين قوللانديغي بعضي دئييملردن سؤز ائدير : اکيم ـ اکين ، توقي ـ آريتيلان توخوم , تاريق آريتقونن ـ دارينين تميزلنمهسينده قوللانيلان آراچ » . « ديوان لغاتالتّورک »ده « بوغداي » , « توخوم » و باشقا دانهلي بيلگيلرين اوغوزجا موعاديللري وئريلميشدير : داري ( تاريق ) , ائششک يونجاسي ( يوُرينجا ) , کوٍنجود ( ياق آقوري ) , بوغداي ( آشليق ) , آلما ( آلما ) , هؤووج ( کشوُر ) .
۲۴ ـ ۱۲. جو يوزايللره عاييد سؤزلوکلر , تورکمنلرين قوللانديقلاري زيراعتله ايلگيلي چوخ لوغتلر نقل ائتمکدهديرلر , بو کلمهلر آراسيندا ميوه آغاجلارينين , موٍختليف باغ و باغچا بيتگيلرينين آدلاري داها چوخ بير يئر ايشغال ائدير . ۱۳. جو يوزايله عاييد لوغتلرده , قاييسي ـ ساري اريک , آرموت ( آرمود ) , اريک و شافتالي ـ کوقان و زردآلو , نار ( انار ) و هئيوانين تورکمنجه آدلاري بيلديريلميشدي . ۱۴ ـ ۱۳. جو يوزايللرده تورکمن ديلينده قوللانيلان اکينچيليکله ايلگيلي کلمهلر آراسيندا , بوغداي ( بوقداي ) , قوْهون ( قاووُن ) , نوخود ( لبلبي ) , مرجيمک ( مارچيماق ) , چيچک آدلاري ( وارد , قوُلاب )دا بيلديرمهيه دهير درجهدهدير . اينجهلهنن سؤزلوکلرده باغ ـ باغ , بوْستان ـ بوستان , خرمن ـ خرمن و يا خرمن يئري کيمي گوٍنوموز تورکجهسينده قوللانيلان کلمهلر ده يئر آلماقدادير .
ائتيمولوژيک بيلگيلر , بللي ائديلن دؤنمده توٍرکمن بويلاري آراسيندا
اکينچيليگين سوٍرعتله اينکيشاف ائتديگينه شهادت ائدير . اورتا چاغ قايناقلاري , بئيهق ياخينلاريندا « بالاق » دئييلن قوهون نووعونون يئتيشديريلديگيني وورقولاييرلار . بو , مرو بولگهسينده يئتيشن تورکمن قوهونونون اؤزل بير نووعو ايدي . چوخ احتيماللا , بورادا مشهور « وارخامان »ين بير چئشيدي اولان « شکر ـ پالاق » دان سؤز ائديلمکدهدير .
۱۲. جي يوزايل قايناقلاريندا اوغوزلارين جوٍتچولوکله مشغول اولدوقلارينا دايير دوغرودان بيلگيلرده ده راستلانيلير . افضلالدّين کرماني , اوغوزلارين خوراسان و کيرمان ايستيلاسيني آنلادارکن , اونلارين اکونوميک ياشامي و سوسيال قونومونا مربوط اولان بيرسيرا ديقّته دهير بيلگيلر وئرير . اونا گؤره اوغوزلار , ۱۱۷۶ ايلينده اؤلکهيي اله گئچيرمهلريندن سونرا « گرمسير »ي بينا ائدهرک جيروْفت ايله نرماشيرده زيراعتله اوغراشمايا باشلاديلار . افضلالدّين کرماني , بونا باخماياراق اوغوزلارين ياشاميندا حئيوانچيليغين اؤنملي بير يئر توتدوغونو دا وورقولايير . اکينچيليکله ايلگيلهنن بو اوغوز بويلاري , احتيمالاً حئيوان سوٍروسو و مال وارليغي اولمايان فاغير قوروپلاردان تشکّول ائديردي . بير سيرا بيلگيلر , حئيوان سورولريني الدن وئرن فاغير اوغوزلارين يئرلشيک ياشامي و جوٍتچولوگو منيمسهديکلريني ايثبات ائدير .
يئرلشيک و ياري يئرلشيک اوغوز بويلاري آراسيندا جوتچولوکدن ساوايي , باليقچيليقلا دا اوغراشان قوروپلار واريدي . استخري , اوغوزلارين آمودريا نهري آغزيندا خليج دئييلي اراضيلرده بالقيچيليقلا ايلگيلنديکلريني خبر وئرير . باليقچيلارين , آرال دنيزي ساحيلينده و آمودريا نهرينين دئلتاسي اؤزرينده گئچيجي اوتوراق ائتمه مکانلاري واريدي . خليج , باراتگين کندينين ياخينلاريندا , اوغوز ائلي سينيرلاري ايچينده يئر آليردي . خليج نوفوسونون بويوک بير قيسمي باليقچيليقلا اوغراشيب , توتدوقلاري خارزم و اورتا آسيانين ديگر بولگهلرينه آپاريرديلار .احتيمالاً , خزرين دوغو و قوزئي ساحيللرينده اوتوران اوغوز بويلاري دا معاشلاريني باليقچيليق و دنيزچيليکدن ساغلاييرديلار . بالخاش گؤلونون گونئي ساحيلينده اوتوران اوغوز بويلاري آراسيندا باليقچيلارا دا راستلانيردي . ادريسي , گؤرگوزده توتولان باليقلارين يئرلي خالقين اساس يئمهگيني تشکيل ائتديگيني قئيد ائدير . گونئي بالخاش بولگهسينده چيخاريلان آرکئولوژيک تاپينتيلار دا بو نظري دستکلهمکدهدير . بولگهده تورکلره عاييد اولدوغو آنلاشيلان و باليقچيليق , سولو اکينچيليک و حئيوانچيليقلا اوغراشان يئرلشيک و ياري يئرلشيک چوخ ساييدا ايسکان يئري تاپيلميشدير .
يازيلي قايناقلارين , سؤزلوکلرين و آرکئولوژيک چيخينتيلارين وئرديگي نتيجه , ۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايللر آراسيندا اوغوز و تورکمن بويلارينين کؤچري , ياري کؤچري و يئرلشيک اولاراق اوٍچ بوداغا آيريلديغي سونوجونا يئتيشمهميزه يول آچير . اوغوز و تورکمن بويلارينين يئرلشيک و ياري يئرلشيک قوروپلاري , گئنل آنلامدا اکينچيليگي مشغله توتاراق , اؤزلليکلهده داري و ديگر تاهيل محصوللارين اکينچيليگييله اوغراشميشديلار . ۱۱ ـ ۹. جي يوزايللر آراسيندا زيراعت تکنيگي و فايداليليغي باخيميندان اوغوزلارين کافي درجهده باشاريلي اولماديقلاري آنلاشيلماقدادير . ۱۱. جي يوزايلده اوغوز و تورکمن ديلينده , يئرلشيک قوروپلارين قوللانديغيني وارسايا بيلهجگيميز بير چوخ جوٍت و اکينچيليک آراچلارينين آدينا راست گليريک . آنلاشيلان , ۱۳ ـ ۱۲. جو يوزايللرده اوغوز و تورکمن چئورهسينده گليشميش بير اکين کوٍلتوروندن بحث ائتمک يانليش اولاردي . بو دؤنملرده اوغوزلار , چوخونلوغويلا باغ و بوستان ساحهلرييله مشغول اولاراق , صوٍنعي ( مصنوعي ) سووارما قونوسوندا بير سيرا تجروبهلر اله گتيرميشديلر .
يئرلشيک و ياري يئرلشيک اوغوز بويلاري , بعضاً جوٍتچولوک ايله حئيوانچيليغي بيرليکده يوٍروتموشدولر . نئجهکي , ابو دولف و افضلالدين کرمانينين يازديقالاري , بو نظري دستکلهييرلر . ابو دولفين « رساله »سينه گؤره , يئديسو دا ياشايان اوغوز قوروپلاري بوغدا اکمکده , قويون و گئچي سوٍرولري بسلهمکدهيديلر . کيرمان اوغوز بويلاري , يئرلشيک ياشامي منيمسهمهلرينه راغماً , بولگه خالقيندان دا چئشيدلي يوللاردان خراج آلمايا داوام ائديرديلر .
اينکيشاف ائدن بيرسيرا شرطلر دوغرولتوسوندا , جوٍتچولوکله اوغراشان اوغوز و تورکمن بويلارينين اکونوميسينده , اکينچيليک اساس مشغوليت اولماقدان چوخ اوزاق قالميش و الده ائديلن حاصيل , اونلارين احتياج اؤلچولرينين اؤزرينه چيخا بيلمهميشدي . ۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايللر آراسيندا قلمه آلينميش اثرلرده , اوغوزلاردا اکين حاصيللارينين ساتيشي و يا موٍباديلهسي حاقيندا هئچ بير بيلگي يوخدور . ترسينه , مووجود بوتون قايناقلاردا , اوغوزلارين اوتوردوقلاري مرکزلره , ان باشدا يئنگيکنت شهرينه بوغدا و حبوبات داشيديلديغي يؤنونده خبرلر يئر آلير . اوٍرونلريني قونشو اولکهلره ساتان بعضي باليقچي اوغوزلار ايسه , جوتچولردن آيريليرديلار .
اکينچيليکله مشغول اولان يئرلشيک و ياري يئرلشيک اوغوز و تورکمنلر , سادهجه شهرلرده دئييل , کندلرده ده ياشاييرديلار . چئشيدلي توپلومسال ـ اکونوميک سببلره گؤره , اوغوز کند و شهرلري , موٍداويم کؤچري و ياري کؤچري قوروپلارين حرکت ائتديگي يوللاري قونوموندا قالميشديلار . طبقاتي ياپينين ايجاد اولماسي , ساواشلار نتيجهسينده اورتايا چيخان يوخسوللوق , حئيوانلارين بعضاً کوٍتلهلر حاليندا تلف اولماسي و اوتلاق ساحهلرين يئترلي اولماماسي , بو سببلرين باشليجالاريدير . شيدّتلي قيش مئوسيملرينده يوللارين بوز توتماسي , سوٍرونون اؤلومونه سبب اولا بيليردي . کؤچمنلر , سالقين ( سيرايت ائدن ) مرضلر و خستهليکلر سونوجوندا دا سوٍرولريني الدن وئريرديلر . گلير قايناقلارينين بو شکيلده اورتادان قالخماسي , اونلارين يئرلشيک و ياري يئرلشيک ياشاما گئچمهسينه سبب اولوردو . کؤچريليکدن يئرلشيک ياشاما ترفيع ائدن قوروپلارين تمل مشغوليتلري , سادهجه جوتچولوک اولماييب , صنعتله ده اوغراشانلاري اولموشدو
اوغوز و تورکمنلرده صناعت
اوغوز و تورکمنلر , حئيوانچيليک , اکين و باليقچيليقلا بيرليکده , صناعتين چئشيدلي قانادلارييلا اوغراشميشديلار . يعقوبي , ۱۱. جي يوزايلده اوغوزلاري دا شاميل اولاراق تورکلرين کئچه , يوٍن پالتار و سوٍموک اوجلو اوخلارين اوٍرهتيمينده اوستا اولدوقلاريني خبر وئرمکدهدير . ۱۳ ـ ۱۱. جو يوزايله عاييد قايناقلاردا , اوغوز و تورکمنلردهکي صوٍنعي توليدلرينه دايير چوخ جاليب بيلگيلر مووجود دور . بونلاردان ادريسي , داراندا و دارکو خالقينين موٍکمّل بير سويهده ال مهارتينه صاحيب اولدوقلاريني بيلديرير .
۱۳ ـ ۱۱. جو يوزايللره عاييد سؤزلوک چاليشمالاريندا , اوغوز و تورکمنلرين قوللانديغي صناعت اوٍرونلرينين چوخونون آدلاري آچيقلانميشدير . کاشغارلي ماحمود , اوٍرهتيلن اوٍرونلر آراسيندا آياققابي , پالتار , چاپان , گوْودوُش و چئشيدلي زينت اشيالاريندان بحث ائدير . اوغوز و تورکمن اوستالاري , چاريقلاري , کئچه و دريدن , يوٍندن , کتان قوماشلاردان و باشقا اوٍرونلردن تيکيرديلر . « ديوان لغاتالتورک »ده اوستالارين قوللانديغي آراچلارين آدلاري بيلديريلميشدير . ۱۳. جو يوزايل تورکمن اوستالارينين قوللانديغي آراچلار آراسيندا « چاريق » آدي وئريلن و « اؤز اهييرن آياق چارخي » اولدوغو بللي اولونان ايلکل بير ماشين نومونهسي چوخ جاليبدير . ۱۲. جي يوزايلده قلمه آلينان سؤزلوکده , تورکمن صنعتکارلار , آراسيندا چئشيدلي محصوللار ايستيحصال ائتمه مهارتي گوسترن اوستالارين اولدوغوندان سؤز ائديلير . سؤزلوکده گوموش ايشچيليگي ائدن اوستالارا « کوْموُشيجي » , توْخوجولوق ايشينده اولانلارا ايسه « جوُلاخچي » دئييلمکده دير .
۱۳ ـ ۱۱. جو يوزايللر آراسيندا اوغوز و تورکمن اوستالارينين اليندن چيخان اوٍرونلردن , اؤزلليکله کئچهلر ( کيگيز ) , کيليم ( يوْللوق ) و اينجه توْخومالي قاليلار ( خالي ) چوخ مشهور ايدي . کاشغارلي ماحمودا گؤره , چادير بزلرينين توْخونماسيندا عوموميتده قادينلار و قيزلار چاليشارديلار . ۱۳. جو يوزايلده تورکمن قادينلاري گؤزل قالين کيليملر و ظريف قاليلار توْخويوردولار . کيشيلر سيلاح , آت و مينک حئيوانلاري اوٍچون قوْشوم ( افسار ) , چاديرلارين دوٍزلمهسينده قوللانيلان آغاج چرچيوهسي و بونا بنزر شئيلري دوٍزهلديرديلر .
سادهجه يازيلي قايناقلار دئييل , آرکئولوژي تاپينتيلار دا اوغوز صنعتکارليغينين وارليغينا دايير دليللر اورتايا قويورلار . سيردريانين آشاغي بويلاريندا اولان اوغوز يئرلشيم ساحهلري عئيني زاماندا صنعتين , داها دوغروسو چيني صنعتينين مرکزي دوروموندايدي . جند , يئنگيکنت و ديگر شهرلرده چيني ايشلهمهسينين اؤرنکلرينه راستلانيلير .
آرکئولوژي تاپينتيلاري , آراشديريلان دؤنمدهکي اوغوز و تورکمن صناعتي حاقيندا يينهده اينجهلهمهميزه يول وئرير . قازيلار نتيجهسينده تاپيلان صناعت محصوللاري , داها چوخ ائو اشيالاريندان عيبارت اولوب , کؤچري حئيوانچيليق , جوتچولوک و باليقچيليق ياشامييلا سيخ باغلانتيلي ايدي . اوغوز و تورکمن صناعتي , اؤزل بير اوٍرهتيم بوداغينا آيريلماميش و گونلوک ياشامين احتياجلاري اؤلچوسونده اينکيشاف ائتميشدي . کاشغارلي ماحمودون سؤزلوگونده يئر آلان بعضي بيلگيلر , اوغوز و تورکمنلرين اکونوميک ياشامدا و گونلوک حاياتيندا ضروري آراچ و مايحتاجيني اؤزلرينين اوٍرهتديگيني گوسترير .
بونونلا بيرليکده , اوغوز و تورکمنلر آراسيندا يئرلشيک دوٍزهنين کؤکلشمهسي , اکين و تيجارتين اينکيشافي سونوجوندا , حرفهاي صنعتکارليق اربابينين مئيدانا گيرديگيني ده بيلديرمهليييک . ۱۲. جي يوزايل قايناقلاري , سلجوق بهيين دهدهلرينين اوستا چادير ايشچيسي اولدوغوندان بحث ائديرلر . ۱۳. جو يوزايلده تزيينات ( سوٍسلهمهلر ) و قوماش توخوماسيندا حرفهايلهشن صنعتکارلاردان سؤز ائديلمکده دير .
۱۳. جو يوزايلده اوغوز و تورکمن اوستالارينين اللري آلتيندان چيخان مصنوعلار آراسيندا تيجاري اؤنمه حاييز اولانلاري دا واريدي . اؤزلليکله گؤز نوازيش ائدن گؤزلليگييله شؤهرت تاپان اينجه توخومالي قاليلارين صادير اولوندوغو و ساتيلديغينا دايير بيلگيلريميز واردير . يينهده بوتون بونلار , ائو اورتاميندا گليشمکده اولان صنعتين گئنل گؤرونومونو دييشتيرمز .
اوغوز و تورکمنلرده تيجارت
۱۳ ـ ۱۰ جو يوزايل اوغوز و تورکمن بويلارينين اکونوميک حاياتيندا , موعاويضه و تيجارت , اؤنملي يئر توتوردو . کوچمن اوغوز بويلاري , يئرلشيک توپلوملارلا سيخي ايرتيباط حاليندايديلار . بوزقير اوغوزلارييلا يئرلشيک توپلوملارين رابيطهسي , « ساواشلارين يئريني تيجارتين گتيرديگي باريشچي مناسيبتلرين آلماسي » شکلينده توصيف اولابيلر . اوغوزلارين يئديسو , خارزم و ماورا النّهير ايله ائتديکلري تيجارتده , ۱۱ ـ ۱۰. جي يوزايل سيردريا چؤلوندهکي شهرلر اؤنملي رول اويناميشدير . بو شهرلرين باشيندا ايسه يئنگيکنت گلير . خارزمدن سيردريا بويونجا اوزانان يولدان بورايا بوغدا يوکلر کروانلار گليردي . خارزمين باشکندي ـ کييات شهري ـ ۱۰. جو يوزايلده « اوغوزلارين تورکوستان قاپيسي » اولاراق ذيکر اولونوردو .
۱۰.جو يوزايلده تاجيرلرين توپلانديغي يئر قونومونداکي سيردريانين اورتا آخارلاريندا يئر آلان ساپران شهري , اوغوزلارلا ائديلن تيجارتده ان اؤنملي مرکز ايدي . ابنحوقل , باريش دؤنملرينده اوغوزلارين تيجارت اوٍچون ساپرانا گلديکلريني خبر وئرير . ۱۰. جو يوزايلده تورکمنلرله اولان تيجاري ايليشگيلرده , احتيمالاً بالاچ , ايسفيجاب و باروکت بويوک رول اويناميشدير . مقدسي , تورکمنلرله سرحددهکي بالاچدا اصفهان کؤکنلي ايرانلي تاجيرلرين کولونيسينين اولدوغوندان سؤز ائدير . يئدي سو تورکمنلرينين سرحدّينده اولان ايسفيجاب شهري , بولگهنين ان بويوک تيجارت مرکزلريندن ايدي . تاجيرلر , ايسفيجابا موٍسلمان دوغونون بوتون بولگهلريندن ماللار گتيريردي . شهرين بازارلاري , توٍرکوستاندان گتيريلن ماللارلا دولوب داشيردي . يئرلي ماللار آراسيندا يوٍن , کئچه و قويونلار , صاديراتدا بويوک پاي صاحيبيايديلر . بازار هيدايت اولونان حئيوان و ديگر ات اوٍرونلري , گئنلده کؤچري اوغوز و کارلوق تورکلريندن آلينيردي .
۱۰. جو يوزايلده شاش اوستالاري , دوٍزلتديکلري صناعت محصوللارينين خام مادّهسيني چئورهدهکي معدنلريندن تداروک ائديرديلر . بورادا , اونلاردان آلينان خام مادّهلر ايشلهنيردي . شهره گلن گئچن يوٍنو تارازدان , گوٍموش ايسه سالچيکنت چئورهسيندن ايدي . شاشدا آت دريسيندن يههرلر , اوخ قينلاري , ساخسي قاپ قاشيق , ياغمورلوقلار , چاديرلار , قئيچيلر و چئشيدلي قوماشلار اعمال ائديليردي . قونشو تورک بويلارينا ساتماق اوٍچون شاشدان پامبوق گؤتورولوردو . تورکلر آراسيندا زردوز قوماش , « مامارچيل » دئييلن قيرميزي رنگلي سمرقند قوماشلاري و کتان قوماشلار بويوک طاليبلري اولوردو .
۱۰. جو يوزايلده شاشين اوغوز ائلي , خارزم و خوراسانلا سيخي اکونوميک باغلاري واريدي . استخري , خارزمليلرين زنگينليگينين قايناغيني , چئوره اولکهلرله اولان تيجارتين تشکيل ائتديگيني بيلديرير . مقدسي , اورگنج بازار مئيدانلارينا گتيريلن حئيوانلارين بولگه تيجارتينده اؤنملي بير قايناق تشکيل ائتديگيني يازير . استخرينين اثرينين فارسجا وئرسيونوندا , اورگنجين اوغوز ماللارينين آمباري اولدوغو نقل اولونور . تيجاري کروانلار بورادان خوراسان , گوٍرگن و خزريهيه دوغرو يول آليردي . ۱۲ ـ ۱۰. جي يوزايللرده عاييد قايناقلاردان , اوغوز و تورکمنلرله ائديلن تيجارتده داها چوخ حئيوان اوٍرونلريني ساتيشينين گئرچکلشديگينه ديقّت چکيلير .
اوغوز کؤچمنلريندن آلينان حئيوانلار خوراسان , ماورالنّهير و خارزمده بويوک رغبت گؤروردو . اورتا چاغ قايناقلاري , ايچ بازارلاردا ساتيلان حئيوانلارين تورکمن بويلارينا عاييد اولدوغونو نقل ائديرلر . حئيوان تيجارتي , سادهجه کؤچري اوغوز و تورکمن بويلارينين دئييل , خوراسان و سرحد خالقلارينين دا قازانج قايناغيني تشکيل ائديردي . ۱۲. جي يوزايله عاييد بير سلجوقلو بلگهسينده , خوراسان و سرحدده اوتوران کؤچمنلرله اولونان تيجارتدن بحث ائديلمهسي چوخ جاليب دير . سولطان سانجارين فرمانيندا « اونلارين ( کؤچمنلرين ) تيجاري ماللاري و مادّهلري , بولگه خالقينين خوشباختليغينا , خوشنودلوغونا و سئوينجينه سبب اولور . بيلرين و ساده خالقين بو تيجارتدن بويوک قازانجلاري اولور , » دئييلير .
اوغوز و تورکمنلرين قونشو خالقلارلا قوُردوقلاري تيجاري رابيطهلر , سادهجه حئيوان اوٍرونلرينه دئييل , چئشيدلي تيجاري ماللار دا شاميل اولوردو . ۱۰. جو يوزايلده اوغوز ائليندن خوراسانا لازويته بنزهين مالاهيت و آزوريتين معدن داشلاري گؤتورولوردو . شاشلي تاجيرلر , غربيان ياتاقلاريندان چيخاريلان گوٍموشه بويوک پوللار خرجلهييرديلر . باتي اوغوز بويلاري , ائرمنيستان و بيزانسدا بويوک آليچي کوٍتلهسي اولان قوندوز دريسي تيجارتي ايله اوغراشيرديلار . داها دوغروسو اوغوزلار بو دريلري , ۱۰. جو يوزايلده تئز تئز بوتون دوغو اولکهلرينه , اوزلليکلهده تيجارتده سؤز صاحيبي اولان خزر و بولقار تاجيرلرينه ساتارديلار . اوغوز ائليندن ساتين آلينان قوندوز دريلري , بو تاجيرلر واسيطهسييله قافقاز اؤتهسي و آنادولو بازارلارينا يئتيشديريلردي .
قايناقلاردا يئر آلان بيلگيلره باخيليرسا , ۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايللرده اوغوز و تورکمنلر آراسيندا کؤله تيجارتي چوخ يايقين ايميش . کؤله تيجارتينين آنا قايناغيني دينجلمک بيلمهين بوزقير ساواشلاري سونوندا اله گئچن اسيرلر تشکيل ائديردي . کؤله وضعيتينه دوٍشن ساواش اسيرلري , قونشو اؤلکهلرين بازارلارينا سووق وئريليردي . اوغوز و تورکمنلرله دوٍشمان اولان قووملاردا ياخالاديقلاري ساواش اسيرلريني کؤله اولاراق ساتارديلار . ۹. جو يوزايلده خوراسان بيلري , هر ايل باغداد خليفهسينين سارايينا ساييسي ايکيمين اولان اوغوز کؤلهسي يوللارديلار . ۱۰. جو يوزايلده اسلاو , خزر و تورک کؤلهلرينين گتيريلديگي ماورالنّهير و خارزم کؤل بازارلاري , ترانزيت گئچيشين کوْنترول مرکزلرييدي . احتيمالا گؤره , اونلارين آراسيندا اوغوز و تورکمن کؤله تاجيرلري ده يئر آليردي . اؤزلليکله , ۱۳ ـ ۱۱. جو يوزايللره عاييد قايناقلاردا , اونلارين ساواش اسيرلريني کؤله اولاراق ساتديقلارينا دايير چوخ ساييدا معلومات وئريلير .
اوغوز و تورکمن بويلارينين مرزي تيجارتي , گئنلده موعاويضه يولويلا گئرچکلهشيردي . شاش تاجيرلري ايله غربيان اوغوز بويلاري آراسيندا تيجاري رابيطهلرين قورولدوغونا دايير قايناقلاردا بيلگيلر واردير . ادريسي , شاشدان غربيانا گلن تاجيرلرين بورادا ماللاريني دهوهلرله موعاويضه ائتديکلريني نقل ائدير .
Wilhelm of tyros , ۱۲. جي يوزايلده تورکمنلرين « موعاويضه يولويلا لازيم اولان بوتون احتياجلاريني قارشيلاديقلاريني » قئيد ائدير . ائلهبيل ادريسي , اوغوزلارين حئيوانلاريني شاشلي تاجيرلرله موعاويضه ائتديگيني سؤيلهمکده حاقلي ايدي . موعاويضه تيجارتينده حئيوان , پول يئرينه گئچن تمل اؤدهمه وسيلهسييدي . ديقّته دهير بير خوصوص ايسه , ۱۱. جي يوزايلده اوغوزلارين حئيوان و باشقا زنگينليکلري « تاوار » کلمهسييله قارشيلامالاريدير . ۱۲ ـ ۱۰. جي يوزايللر آراسيندا اوغوز و تورکمنلر ده موعاويضه يولويلا ائديلن تيجارتله بيرليکده پول موباديلهسيده اينکيشاف ائتميشدي . ابنفضلان , ۱۰. جو يوزايلده کؤچري اوغوزلار آراسيندا « موسايئبي دينارلارينين قوللانديغيني بيلديرمکدهدير . اورتا آسيا اوغوز و تورکمنلري آراسيندا خارزم , خوراسان و ماورالنّهير حوکومدارلاري آدينا باسيلان پوللارين راييج اولدوغو بيلينمکده دير . ۱۴ ـ ۱۱. جي يوزايللر آراسيندا اوغوز و تورکمن ديلينده پولا « آقري » , « يارماق » و « آقچا » دئييليرميش . سون ايکي کلمه , پول آنلاميندا اسکي تورکلر طرفيندن ده قوللانيلميش ايدي . اوغوز بويلاريندا قوللانيلان پوللارلا بيرليکده گوٍموش آقچالاردا راييج ايدي . گوٍموش آقچالار , ۱۲. جي يوزايلده بلخ بؤلگهسي اوغوزلاري آراسيندا چوخ يايقين ايدي .
۱۱ ـ ۱۰. جي يوزايللرده اوغوزلارين ايقتيصادي حاياتي , بويلارين اؤزونه مخصوص قوناق سئوهرليک آنلاييشييلا داها دا رنگلي بير حال آلميشدي . اوغوز کؤچمنلريني زيارت ائدن موٍسلمان تاجيرلر , سايقين قوناقلار اولاراق قبول ائديلرديلر . هر تاجير اؤزونه اؤزل اولاراق آيريلميش چاديريندا و يا گرهکلي احتياجلاري قارشيلانان « دوست ائوينده » اوتوراق ائدهردي . قوناغين , ائو صاحيبينه و آروادينا چئشيدلي هديهلر گتيرمهسي عادتدن ايدي . گلن تاجيرلر , اوغوزلار آراسيندا اهميت وئريلن قوناقليق حاقلاريندان فايدالانيرديلار . بو عنعنه , اسکي دؤنملرده گئچرلي اولان تيجاري اکونوميک و ديپلوماتيک ايليشگيلرين موٍثبت يؤنلريني اوزاقدان دا اولسا گؤزلريميزين اؤنونه گتيرير .
اورتا چاغ قايناقلاري , ۱۳. جو يوزايل اوغوز و تورکمن بويلارينين اکونوميسينده تيجارتين بويوک بير اؤنمه صاحيب اولدوغونون اؤزلليکله آلتيني ايمضالارلار . گئنل آنلامدا , بو بويلار حئيوان اوٍرونلريني , اورتا آسيانين اکينه دايالي اؤلکهلريندن گتيريلن بوغدا و موختليف ماللارلا موعاويضه ائدهرديلر . اونلار , قونشو توپلولوقلارا توٍکلو حئيوان کوٍرکلري و بعضي دهيرلي ماللار تأمين ائدهرديلر . اوغوز و تورکمنلرده کؤله تيجارتي ده يايقين ايميش . تيجاري ايشلرينده تاجيرلره گؤستريلن قوناق سئوهرليک داورانيشلار , اونلارين عنعنهوي چئشيدلريني اورتايا قويور . اوغوز و تورکمن بويلارينين قونشو اؤلکهلرله تأسيس ائتديکلري تيجاري رابيطهلرده , موعاويضه و پول , مالين آليم گوٍجونو بيلديريردي , اکينه دايالي اؤلکهلرله قوُرولان اکونوميک ايليشگيلرده و حئيوانچيليغا دايالي اکونوميده , بازارا دويولان احتياج سونوجوندا پولسال دهيرلر ده اينکيشاف ائتميشدي .
اوغوز و تورکمنلرده سوسيال دوٍزهن
۱۱. جي يوزايلين اوغوز ـ تورکمن توپلومو بوي ـ قبيله اؤزلليکلري داشييان ائرکن فئودال توپلوم دوٍزهنينه صاحيب ايدي . اونلارداکي توپلومسال دوٍزهنلهمهنين صينيف ( طبقاتي ) قورولوشو , ايلکل آتا ارکيل قبيله قاليبي ايله اؤرتولوردو . ۱۳ ـ ۱۰. جو يوز ايللرده اوغوز قووملاري , بير نئچه بويوک بوي و اونلارين ترکيبينده يئر آلان چوخ ساييدا بؤيوکلو کوٍچوکلو تيرهلردن تشکّول ائديردي . کاشغارلي ماحمود , اوغوزلارين ۲۴ بويدان اوْلوشدوغونو خبر وئرير . آنجاق , داها سونرالاري خالاچلارين ايکي بويو اونلاردان آيريلميشدي . « ديوان لغاتالتّورک »ده , ۱۱. جي يوزايلين ايکينجي ياريسيندا اوغوز خالقينين ترکيبينده يئر آلان بويلارين آدلاري بو شکيلده آچيقلانميشدير : قينيق , قايي , بايوندور , ييوا , سالير , آوشار , بک ديلي ( بي ديلي ) بک دوٍز , بايات , يازير , ائيموٍر , قارا بولاق , آلقا بولاق ، ايغدير , يوٍرهگير , توتورقا , آلايونتلو , دؤيهر , چئپني , پئچهنک , چاوولدور , چاروق .
بو آدلارين چوخو فخرالدين مرورودي , رشيدالدين و گئچ دؤنم اورتا چاغ موٍلّيفلرينين اثرلرينه قونو اولموشدور . آنجاق , قايناقلار آراسيندا اوغوز بويلارينين ساييسي قونوسوندا فيکير آيريليغي واردير . کاشغارلي ماحمودو رشيدالدين , اونلارين ۲۴ بويدان ايجاد اولدوغونو ايدّيعا ائدرکن , مروزي ۱۲ بوي اولاراق گؤسترير . بو فيکير آيريليغيني , اوغوزلارين ايکي قوْلا بؤلونمهسيندن اورتايا چيخديغيني سؤيلهيهرک اؤنلهيه بيلريک .
« جامعالتواريخ »ه گؤره , اوغوزلار بوْزاوخ و اوٍچاوخ اولاراق ايکي قولا آيريلميشديلار . رشيدالدّينه گؤره , بوزوقلار ساغ قانادي , اوچوقلار ايسه سول قانادي تشکيل ائديرديلر . ۱۲. جي يوزايل يازارلاريندان ابنالاثير ده اوغوزلارين بوزاوخ واوچاوخ اولاراق آيريلديغيني قئيد ائدير . رشيدالدين , بوزاوخ و اوچاوخلار داخيل اولان بويلارين آدلاريني بئله آچيقلايير : بوزوقلار ـ قايي , بايات , آلقا ائولي , قارا ائولي , يازير , دؤيهر , توتورقا , باييرلو , آوشار , قازيق , بک ديلي ، قارقين ؛ اوچاوخلار ـ بايوندور , بيچهنه ( پئچهنک ) , چاوولدور , چئپني , سالور , ائيموٍر , آلايونتلو , اوزقوز , بايقوق , بک دوٍز , ييوا , قينيق .
دوغولو اورتا چاغ يازارلاري , اوغوزلارين بوزاوخ و اوٍچاوخ اولاراق آيريلماسيني , افسانهوي اوغوزخانين آدينا باغلاييرلار . ريوايتلره گؤره , اوغوزخانين اوغوللاري اوٍچ ياي و اوٍچ اوخ تاپميشديلار . اوغوزخان اوٍچ اوغلونا يايي , اوٍچ اوغلونا دا اوخلاري وئرميشدي . اوغوز , يايي آلان اوغوللاريندان تؤرهيهجک اونلارلا بوزاوخ دئييلمهسيني امر ائتميشدي . بوزاوخون آنلامي ـ پارچالارا آييرماق ايدي . او بو آدي يايين سينماسينا گؤره وئرميش و ساغ قاناد اوردوسونون ادارهسيني بو اوٍچ اوغلونا و اونون اوغوللارينا بوراخميشدي . اوغوزخان , « ساغ و سول قانادين بوتون اوتلاق اراضيلريني » اوغوللاري آراسيندا تقسيم ائتميشدي . اوغوز , تاختي و حاکيميتي , بويوک اوغوللارينا و اونلارين سوْيونا بوراخميشدي .
ت . هاوستما , اوغوزلارين بوْزاوخ و اوٍچاوخ اولاراق بؤلونمهسينين اساسيندا « عسگري ـ سياسي سيستئمين » وارليغيني آختارير . نئجه کي , اسکي تورک دؤولت و بوي دوٍزهنينده بو نووع دوآليست اورقانيزاسيونلارا راستلانماقدادير . بوي ـ قبيله دوٍزهنينين بو قونومونا مربوط اولان بنزر بيلگيلري اوغوزلارا عاييد ريوايتلرده ده گؤرمک موٍمکوندور . « شجرة تراکمه »ده يئر آلان بير ريوايته گؤره , گوٍنخان بير دفعهسينده ۱۲ چادير قوُرولماسيني امر ائتميشدي . بو چاديرلاردا اوغوزخانين نيکاحلي زوجهلريندن دوغان ۲۴ توْرونو اوتوروردو . نيکاحسيز زوجهلريندن دوغان و اوغوز ـ تورک بويلاري آراسينا قاتيلان اؤبور ۲۴ بوي , بونلار قدر يوٍکسک اعتيبارا صاحيب دئييلديلر . اونلارين بير قيسمي آتلارا باخارکن , باشقا قيسمي ايسه اوغوزخانين « صافقان » , « توْرونلارينين ضيافت ترتيب وئرديگي اوتاغي قوْرويوردولار . قاييدا گؤزلهينلر , اتلري کسديلر و اوغوزلارين افسانهوي آتاسينين نيکاحلي زوجهلرينه آپارديلار » .
بو ريوايتده , بوْزاوخ و اوٍچاوخلارين کؤکو حاقّيندا ايکي نظره يئر وئريلميشدير . اوغوزلار , ۲۴ بويدان تشکيل تاپيب و ايکي ائشيت قيسما آيريليرديلار . آنجاق تاريخي ريوايتلره گؤره , بوْزاوخلار « بويوک » , اوٍچاوخلار ايسه « کوچوک » بويلاري تشکيل ائديردي . ساغ قانادي تمثيل ائدن بوْزاوخلار , اوٍچاوخلارا نيسبت داها چوخ امتياز صاحيبيايديلر . رشيدالدّينه گؤره , اوغوزلارين يوٍکسک مقاملي بيلري سادهجه بوْزاوخلار آراسيندان سئچيله بيلردي .
احتيمالا گؤره اوغوزلارين بوْزاوخ و اوٍچاوخ اولاراق ايکييه آيريلماسيندا , بير سيرا بؤلگهسل نيظامي اؤزلليکلرين رولو اولموشدور . اوغوز اوردوسونون هر ايکي قانادينين دا الينده گئنيش اوتلاقلار و اراضيلر واريدي . بوْزاوخ و اوٍچاوخلاري دا شاميل اولان ايچ و ائشيک اوغوزلارين , بؤلگهسل اولاراق آيريلديقلاري دوآليست سيستئمي حاقّيندا توپونومي و تورکمن خالق قايناقلاريندا چوخ چوخ بيلگي واردير .
۱۱. جي يوزايل اوغوز و تورکمن قووملارينداکي بوي و اوروق واحيدلرينه « بوي » , « اوبا » و « کؤک / گؤک » دئييلردي . « ديوان لغاتالتّورک » و ديگر قايناقلارا گؤره , اوغوز و تورکمنلرين ديلينده « بوي » , گونوموزدهکي « بوي » آنلامينا گلمکده دير . « اوبا » و « کؤک / گؤک » ايصطيلاحلاري , احتيمالاً قبيله بؤلوملريني گؤسترير . کاشغارلي ماحمود « کؤک » کلمهسينين قيپچاقجا و اوغوزجا « گؤک » آنلامينا گلديگيني بيلديرير . اوغوزلار , بيربيرلرييله قارشيلاشديقلاريندا هر شئيدن اوّل هانسي بويا , آرديندان دا هانسي کؤکه و « تيره »يه عاييد اولدوقلاريني سوروشارديلار . ۱۳ ـ ۱۲. جو يوزايللره عاييد قايناقلاردا , « کؤک » ـ « دال » , « کؤک » ، « توْخوم » اولاراق آچيقلانماقدادير . « اوبا » کلمهسي ائتيمولوژيک اولاراق موغولجا « اوْبوق » , « اوواق »لا باغلانتيلي دير . اسکي موغولجا « اوبوق » , ب.يا.ولاديميرتسوون بيلديرديگي کيمي , « قان باغليليغينين اؤزونه مخصوص بيرليگيني » اساس آلينيردي . « اوبوق » قان باغي , فامئل ائوليليگي و قان ايدّيعاسيني اساس آليردي . موغولجا « اوبوق »ون تملينده , اوبايا عاييد اوتلاق و يايلاقلار , توپلولوغون اورتاق موٍلکيتي قبول ائديليردي . آنجاق زامانلا « اوبوق »ون ايچينده توپلومسال آيريليقلار ايجاد اولماغا باشلادي ؛ حئيوان سوٍرولري اؤزرينده اؤزل مولکيتلر اورتايا چيخدي . ايلک اؤنجهلري اوغوز اوباسي , آتالارينين عئيني اولدوغو اوٍيهلردن تشکيل تاپان قان فامئلچيليگينه دايانيردي . کاشغارلي ماحمود , اوغوز بويلارينين آدلاردا « بو قبيلهلرين اسکي آتالارينين آدلاريني » اساس آلير . صينيفسال ( طبقاتي ) چاتيشمالارين اوْلوشومو سونوجوندا , اوبا , قان فامئلليگينين ايلکل توپلومسال بيرليگينين ائشيگينه چيخمايا باشلاميشدي . اينجهلهنن دؤنمده , اوغوز بويلاري گئرچک شجرهدن داها چوخ , افسانهوي شجرهيه باغلييديلار . کاشغارلي ماحمود , اوغوز و تورکمنلر آراسينا ائتنيک قوروپلارين قاتيلديغينين دفعهلرجه آلتيني ايمضالاميشدير .
قبيله بيرليگي آنلامينا گلن « اوبا»يا , گوٍنوموزده آنادولونون بعضي بؤلگهلرينده اوتوران يوروک تورکمنلري آراسيندا راستلانيلير . اوبا , « قيشلاقدا بير آرادا ياشاماق و بيرليکده کؤچ ائتمک آماجييلا » بير نئچه عاييلهنين بير آرايا گلمهسيني ايفاده ائدير . هر اوبانين بللي عوٍنوانا صاحيب بير رييسي واريدي . تورکيهدهکي تورکمن بويلاري آراسيندا « اوبا » , توپلولوق و دستک اولماق آنلامينا شاميل اولوردو . بو تورکمنلر آراسيندا « اويماق »لارا ( آيماقلارا ) آيريلمالاردا گئرچکلهشيردي . اويماقلار , « اوبا » چرچيوهسي آلتيندا بير آرايا گلن چئشيدلي تيرهلردن و يا قبيله قوروپلاريندان موتشکّيل ايدي . آنلاشيلان , بو آيريلمالار اورتا چاغلاردا , اوغوز و تورکمن بويلاريندا مووجود اولان « آيماق »لارين دوآليست سيستئمينين ايزلريني داشيييردي . اسکي اوغوز تاريخي ريوايتلري , بو نظري دستکلهييرلر . ابوالغازييه گؤره , اسکيدن تورکمن بويلاري ۱۲ اويماق و ۲۴ اوروقدان تشکيل اولوردو . بونلار , افسانهوي اوغوزخانين نيکاحلي زوجهلريندن دوغان آلتي اوغلونون سويونو دوام ائتديريرديلر . اويماقلار , قاريشيق قوروپلاردان , بلکهده اوغوزخانين نيکاحسيز زوجهلريندن دوغان اوغوللارينين تورونلارينين سويونو تمثيل ائديرديلر . اوغوز و تورکمن اويماقلاري , جوغرافي شرطلر دوغرولتوسوندا اورقانيزه اولان کؤچري و ياري يئرلشيک توپلوملاري تمثيل ائديرديلر .
اوغوز و تورکمنلردهکي « اويماق سيستئمي » , اورتا چاغ موغول بويلارينين توپلومسال دوٍزهنيني خاطيرلايير . موغول اويماغي , بللي بؤلگهسل کؤچري ياشام سوٍرهرک , اورانين اوتلاق ساحهسيني اورتاق قوللانان چئشيدلي قوروپلارين بيرلشمهسيندن ايجاد اولوردو . اوغوز و تورکمنلرين يوٍزلوکلره بؤلونمهسي , عسگري ـ بوي اورقانيزاسيون سيستئمينين خاراکتريستيک اؤزلليکلريني داشيييردي . بو سيستئمين ايزلرينه , ۱۹۱۷ اينقيلابي اؤنجهسينده تورکمن « اوْنلوقلاريندا » راستلانيليردي .
۱۳ ـ ۱۱. جو يوزايللر اوغوز و تورکمن بويلارينين « اوروق »لارا آيريلديقلاري دا بيلينير . اورتا چاغ توٍرک قووملاريندان « اوروق » دئييمي « قبيله بولونمهلري » اوٍچون گئچرلي ايدي . عئيني زاماندا , يونهتيم گوجونو الينده توتان آريستوکرات سوْيلارين سوْيادلاريدا « اوروق » اولاراق آدلانيردي . اوغوز و تورکمن اوروقلاري و ديگر قبيله قوروپلاري « سوٍموکلر »ه باغلييديلار . ظهيرالدّين نيشابورينين , سلجوقلو سويادينين « اوروقتان » و « قينيق سوموگوندن » گلديگيني نقل ائتمهسي , بو نظري دستکلهيير . « سوموکلره » آيريلماق , مرکزي و اورتا آسيا تورک ـ موغول اولوسلارينين بير اؤزلليگي ايدي . عوموميتده , بو نووع توپلومسال باغليليقلار ايچهرن بوي بيرليکلرينه « سونوک » , « سؤيهک » و « سئوک » ( Seok ) دئييليردي . تورک ـ موغول اولوسلاري آراسيندا اصيلزادهلري و « قارا خالقي » بير بيريندن چئشيدلي درجهلري اولان « سوموکلر » آييريردي . احتيمالاً , بئله بير تقسيم , اورتا چاغ اوغوز و تورکمن بويلاري اوٍچون ده گئچرلييدي .
اوغوز و تورکمن قبيله ـ بويلاري دا ( بوي , اوبا , آيماق / اويماق و اوروقلاري ) داها بويوک بويلاري اولوشدورماقدايدي . بو جوٍر بيرليکلره , خالق آنلامينا دا گلن « ائل » يعني « دؤولت » دئييليردي . اورتا چاغ تورک سؤزلوکلرينده « ائللرين بوي و اوروقلارا آيريلان اويماقلاردان ايجاد اولدوغو » بيلديريلير . اوغوز و تورکمن ائللرينين باشلاريندا ايليگلر , ايلخانلار و ايلباشلاري واريدي .
قايناقلارا موٍنعکيس اولان آچيقلامالار , اوغوز و تورکمنلرده بوي ـ قبيله سيستئمينين مووجود اولدوغونا گوواهدير . بوي و قبيلهلر « ائل » اولاراق آدلانديريلان داها بويوک بيرليگه داخيل ايديلر . اوغوز و تورکمن بويلاري آراسيندا , احتيمالاً « اصيل » و « ساده » , « سؤيهکلره » آيريلمالار مووجود ايدي . آنلاشيلاجاغي کيمي , اوغوزلاردا بويوک امتياز صاحيبي بويلارا بؤيوکلر ( بوزوق ) , داها آز امتياز صاحيبي بوي و قبيلهلره ايسه کوچوکلر ( اوچوق ) دئييليردي .
اوغوز بويلاري دوآليست تشکّولونون واضيح اؤزلليگيني ايچهرن ايکي بويوک قوروپدان ايجاد اولوردو . بو سيستئمه داخيل اولان بوي و قبيلهلر , « اصيللر » و « نيکاحسيز زوجهلردن دوغانلار »دان , بير ده اوغوزلارا « قاتيلان » تورک قوروپلاريندان موتشکّيل ايدي . بورادان دا آنلاشيلاجاغي کيمي , اوغوزلارين بوي ـ قبيله اورقانيزاسيونو , ائرکن توپلوم دوزهنينين تيپيک بير اؤزلليگي اولان قان باغي اوٍزرينه دوٍزهلميشدي . اوغوز و تورکمنلر , اؤزلرينده اسکي بوي ـ قبيله چکيردهگيني قوْروما آماجييلا کؤچري و ياري کؤچري , يئرلشيک و ياري يئرلشيک توپلولوقلار آيريليرديلار
اوغوز و تورکمنلر , حئيوانچيليک , اکين و باليقچيليقلا بيرليکده , صناعتين چئشيدلي قانادلارييلا اوغراشميشديلار . يعقوبي , ۱۱. جي يوزايلده اوغوزلاري دا شاميل اولاراق تورکلرين کئچه , يوٍن پالتار و سوٍموک اوجلو اوخلارين اوٍرهتيمينده اوستا اولدوقلاريني خبر وئرمکدهدير . ۱۳ ـ ۱۱. جو يوزايله عاييد قايناقلاردا , اوغوز و تورکمنلردهکي صوٍنعي توليدلرينه دايير چوخ جاليب بيلگيلر مووجود دور . بونلاردان ادريسي , داراندا و دارکو خالقينين موٍکمّل بير سويهده ال مهارتينه صاحيب اولدوقلاريني بيلديرير .
۱۳ ـ ۱۱. جو يوزايللره عاييد سؤزلوک چاليشمالاريندا , اوغوز و تورکمنلرين قوللانديغي صناعت اوٍرونلرينين چوخونون آدلاري آچيقلانميشدير . کاشغارلي ماحمود , اوٍرهتيلن اوٍرونلر آراسيندا آياققابي , پالتار , چاپان , گوْودوُش و چئشيدلي زينت اشيالاريندان بحث ائدير . اوغوز و تورکمن اوستالاري , چاريقلاري , کئچه و دريدن , يوٍندن , کتان قوماشلاردان و باشقا اوٍرونلردن تيکيرديلر . « ديوان لغاتالتورک »ده اوستالارين قوللانديغي آراچلارين آدلاري بيلديريلميشدير . ۱۳. جو يوزايل تورکمن اوستالارينين قوللانديغي آراچلار آراسيندا « چاريق » آدي وئريلن و « اؤز اهييرن آياق چارخي » اولدوغو بللي اولونان ايلکل بير ماشين نومونهسي چوخ جاليبدير . ۱۲. جي يوزايلده قلمه آلينان سؤزلوکده , تورکمن صنعتکارلار , آراسيندا چئشيدلي محصوللار ايستيحصال ائتمه مهارتي گوسترن اوستالارين اولدوغوندان سؤز ائديلير . سؤزلوکده گوموش ايشچيليگي ائدن اوستالارا « کوْموُشيجي » , توْخوجولوق ايشينده اولانلارا ايسه « جوُلاخچي » دئييلمکده دير .
۱۳ ـ ۱۱. جو يوزايللر آراسيندا اوغوز و تورکمن اوستالارينين اليندن چيخان اوٍرونلردن , اؤزلليکله کئچهلر ( کيگيز ) , کيليم ( يوْللوق ) و اينجه توْخومالي قاليلار ( خالي ) چوخ مشهور ايدي . کاشغارلي ماحمودا گؤره , چادير بزلرينين توْخونماسيندا عوموميتده قادينلار و قيزلار چاليشارديلار . ۱۳. جو يوزايلده تورکمن قادينلاري گؤزل قالين کيليملر و ظريف قاليلار توْخويوردولار . کيشيلر سيلاح , آت و مينک حئيوانلاري اوٍچون قوْشوم ( افسار ) , چاديرلارين دوٍزلمهسينده قوللانيلان آغاج چرچيوهسي و بونا بنزر شئيلري دوٍزهلديرديلر .
سادهجه يازيلي قايناقلار دئييل , آرکئولوژي تاپينتيلار دا اوغوز صنعتکارليغينين وارليغينا دايير دليللر اورتايا قويورلار . سيردريانين آشاغي بويلاريندا اولان اوغوز يئرلشيم ساحهلري عئيني زاماندا صنعتين , داها دوغروسو چيني صنعتينين مرکزي دوروموندايدي . جند , يئنگيکنت و ديگر شهرلرده چيني ايشلهمهسينين اؤرنکلرينه راستلانيلير .
آرکئولوژي تاپينتيلاري , آراشديريلان دؤنمدهکي اوغوز و تورکمن صناعتي حاقيندا يينهده اينجهلهمهميزه يول وئرير . قازيلار نتيجهسينده تاپيلان صناعت محصوللاري , داها چوخ ائو اشيالاريندان عيبارت اولوب , کؤچري حئيوانچيليق , جوتچولوک و باليقچيليق ياشامييلا سيخ باغلانتيلي ايدي . اوغوز و تورکمن صناعتي , اؤزل بير اوٍرهتيم بوداغينا آيريلماميش و گونلوک ياشامين احتياجلاري اؤلچوسونده اينکيشاف ائتميشدي . کاشغارلي ماحمودون سؤزلوگونده يئر آلان بعضي بيلگيلر , اوغوز و تورکمنلرين اکونوميک ياشامدا و گونلوک حاياتيندا ضروري آراچ و مايحتاجيني اؤزلرينين اوٍرهتديگيني گوسترير .
بونونلا بيرليکده , اوغوز و تورکمنلر آراسيندا يئرلشيک دوٍزهنين کؤکلشمهسي , اکين و تيجارتين اينکيشافي سونوجوندا , حرفهاي صنعتکارليق اربابينين مئيدانا گيرديگيني ده بيلديرمهليييک . ۱۲. جي يوزايل قايناقلاري , سلجوق بهيين دهدهلرينين اوستا چادير ايشچيسي اولدوغوندان بحث ائديرلر . ۱۳. جو يوزايلده تزيينات ( سوٍسلهمهلر ) و قوماش توخوماسيندا حرفهايلهشن صنعتکارلاردان سؤز ائديلمکده دير .
۱۳. جو يوزايلده اوغوز و تورکمن اوستالارينين اللري آلتيندان چيخان مصنوعلار آراسيندا تيجاري اؤنمه حاييز اولانلاري دا واريدي . اؤزلليکله گؤز نوازيش ائدن گؤزلليگييله شؤهرت تاپان اينجه توخومالي قاليلارين صادير اولوندوغو و ساتيلديغينا دايير بيلگيلريميز واردير . يينهده بوتون بونلار , ائو اورتاميندا گليشمکده اولان صنعتين گئنل گؤرونومونو دييشتيرمز .
اوغوز و تورکمنلرده تيجارت
۱۳ ـ ۱۰ جو يوزايل اوغوز و تورکمن بويلارينين اکونوميک حاياتيندا , موعاويضه و تيجارت , اؤنملي يئر توتوردو . کوچمن اوغوز بويلاري , يئرلشيک توپلوملارلا سيخي ايرتيباط حاليندايديلار . بوزقير اوغوزلارييلا يئرلشيک توپلوملارين رابيطهسي , « ساواشلارين يئريني تيجارتين گتيرديگي باريشچي مناسيبتلرين آلماسي » شکلينده توصيف اولابيلر . اوغوزلارين يئديسو , خارزم و ماورا النّهير ايله ائتديکلري تيجارتده , ۱۱ ـ ۱۰. جي يوزايل سيردريا چؤلوندهکي شهرلر اؤنملي رول اويناميشدير . بو شهرلرين باشيندا ايسه يئنگيکنت گلير . خارزمدن سيردريا بويونجا اوزانان يولدان بورايا بوغدا يوکلر کروانلار گليردي . خارزمين باشکندي ـ کييات شهري ـ ۱۰. جو يوزايلده « اوغوزلارين تورکوستان قاپيسي » اولاراق ذيکر اولونوردو .
۱۰.جو يوزايلده تاجيرلرين توپلانديغي يئر قونومونداکي سيردريانين اورتا آخارلاريندا يئر آلان ساپران شهري , اوغوزلارلا ائديلن تيجارتده ان اؤنملي مرکز ايدي . ابنحوقل , باريش دؤنملرينده اوغوزلارين تيجارت اوٍچون ساپرانا گلديکلريني خبر وئرير . ۱۰. جو يوزايلده تورکمنلرله اولان تيجاري ايليشگيلرده , احتيمالاً بالاچ , ايسفيجاب و باروکت بويوک رول اويناميشدير . مقدسي , تورکمنلرله سرحددهکي بالاچدا اصفهان کؤکنلي ايرانلي تاجيرلرين کولونيسينين اولدوغوندان سؤز ائدير . يئدي سو تورکمنلرينين سرحدّينده اولان ايسفيجاب شهري , بولگهنين ان بويوک تيجارت مرکزلريندن ايدي . تاجيرلر , ايسفيجابا موٍسلمان دوغونون بوتون بولگهلريندن ماللار گتيريردي . شهرين بازارلاري , توٍرکوستاندان گتيريلن ماللارلا دولوب داشيردي . يئرلي ماللار آراسيندا يوٍن , کئچه و قويونلار , صاديراتدا بويوک پاي صاحيبيايديلر . بازار هيدايت اولونان حئيوان و ديگر ات اوٍرونلري , گئنلده کؤچري اوغوز و کارلوق تورکلريندن آلينيردي .
۱۰. جو يوزايلده شاش اوستالاري , دوٍزلتديکلري صناعت محصوللارينين خام مادّهسيني چئورهدهکي معدنلريندن تداروک ائديرديلر . بورادا , اونلاردان آلينان خام مادّهلر ايشلهنيردي . شهره گلن گئچن يوٍنو تارازدان , گوٍموش ايسه سالچيکنت چئورهسيندن ايدي . شاشدا آت دريسيندن يههرلر , اوخ قينلاري , ساخسي قاپ قاشيق , ياغمورلوقلار , چاديرلار , قئيچيلر و چئشيدلي قوماشلار اعمال ائديليردي . قونشو تورک بويلارينا ساتماق اوٍچون شاشدان پامبوق گؤتورولوردو . تورکلر آراسيندا زردوز قوماش , « مامارچيل » دئييلن قيرميزي رنگلي سمرقند قوماشلاري و کتان قوماشلار بويوک طاليبلري اولوردو .
۱۰. جو يوزايلده شاشين اوغوز ائلي , خارزم و خوراسانلا سيخي اکونوميک باغلاري واريدي . استخري , خارزمليلرين زنگينليگينين قايناغيني , چئوره اولکهلرله اولان تيجارتين تشکيل ائتديگيني بيلديرير . مقدسي , اورگنج بازار مئيدانلارينا گتيريلن حئيوانلارين بولگه تيجارتينده اؤنملي بير قايناق تشکيل ائتديگيني يازير . استخرينين اثرينين فارسجا وئرسيونوندا , اورگنجين اوغوز ماللارينين آمباري اولدوغو نقل اولونور . تيجاري کروانلار بورادان خوراسان , گوٍرگن و خزريهيه دوغرو يول آليردي . ۱۲ ـ ۱۰. جي يوزايللرده عاييد قايناقلاردان , اوغوز و تورکمنلرله ائديلن تيجارتده داها چوخ حئيوان اوٍرونلريني ساتيشينين گئرچکلشديگينه ديقّت چکيلير .
اوغوز کؤچمنلريندن آلينان حئيوانلار خوراسان , ماورالنّهير و خارزمده بويوک رغبت گؤروردو . اورتا چاغ قايناقلاري , ايچ بازارلاردا ساتيلان حئيوانلارين تورکمن بويلارينا عاييد اولدوغونو نقل ائديرلر . حئيوان تيجارتي , سادهجه کؤچري اوغوز و تورکمن بويلارينين دئييل , خوراسان و سرحد خالقلارينين دا قازانج قايناغيني تشکيل ائديردي . ۱۲. جي يوزايله عاييد بير سلجوقلو بلگهسينده , خوراسان و سرحدده اوتوران کؤچمنلرله اولونان تيجارتدن بحث ائديلمهسي چوخ جاليب دير . سولطان سانجارين فرمانيندا « اونلارين ( کؤچمنلرين ) تيجاري ماللاري و مادّهلري , بولگه خالقينين خوشباختليغينا , خوشنودلوغونا و سئوينجينه سبب اولور . بيلرين و ساده خالقين بو تيجارتدن بويوک قازانجلاري اولور , » دئييلير .
اوغوز و تورکمنلرين قونشو خالقلارلا قوُردوقلاري تيجاري رابيطهلر , سادهجه حئيوان اوٍرونلرينه دئييل , چئشيدلي تيجاري ماللار دا شاميل اولوردو . ۱۰. جو يوزايلده اوغوز ائليندن خوراسانا لازويته بنزهين مالاهيت و آزوريتين معدن داشلاري گؤتورولوردو . شاشلي تاجيرلر , غربيان ياتاقلاريندان چيخاريلان گوٍموشه بويوک پوللار خرجلهييرديلر . باتي اوغوز بويلاري , ائرمنيستان و بيزانسدا بويوک آليچي کوٍتلهسي اولان قوندوز دريسي تيجارتي ايله اوغراشيرديلار . داها دوغروسو اوغوزلار بو دريلري , ۱۰. جو يوزايلده تئز تئز بوتون دوغو اولکهلرينه , اوزلليکلهده تيجارتده سؤز صاحيبي اولان خزر و بولقار تاجيرلرينه ساتارديلار . اوغوز ائليندن ساتين آلينان قوندوز دريلري , بو تاجيرلر واسيطهسييله قافقاز اؤتهسي و آنادولو بازارلارينا يئتيشديريلردي .
قايناقلاردا يئر آلان بيلگيلره باخيليرسا , ۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايللرده اوغوز و تورکمنلر آراسيندا کؤله تيجارتي چوخ يايقين ايميش . کؤله تيجارتينين آنا قايناغيني دينجلمک بيلمهين بوزقير ساواشلاري سونوندا اله گئچن اسيرلر تشکيل ائديردي . کؤله وضعيتينه دوٍشن ساواش اسيرلري , قونشو اؤلکهلرين بازارلارينا سووق وئريليردي . اوغوز و تورکمنلرله دوٍشمان اولان قووملاردا ياخالاديقلاري ساواش اسيرلريني کؤله اولاراق ساتارديلار . ۹. جو يوزايلده خوراسان بيلري , هر ايل باغداد خليفهسينين سارايينا ساييسي ايکيمين اولان اوغوز کؤلهسي يوللارديلار . ۱۰. جو يوزايلده اسلاو , خزر و تورک کؤلهلرينين گتيريلديگي ماورالنّهير و خارزم کؤل بازارلاري , ترانزيت گئچيشين کوْنترول مرکزلرييدي . احتيمالا گؤره , اونلارين آراسيندا اوغوز و تورکمن کؤله تاجيرلري ده يئر آليردي . اؤزلليکله , ۱۳ ـ ۱۱. جو يوزايللره عاييد قايناقلاردا , اونلارين ساواش اسيرلريني کؤله اولاراق ساتديقلارينا دايير چوخ ساييدا معلومات وئريلير .
اوغوز و تورکمن بويلارينين مرزي تيجارتي , گئنلده موعاويضه يولويلا گئرچکلهشيردي . شاش تاجيرلري ايله غربيان اوغوز بويلاري آراسيندا تيجاري رابيطهلرين قورولدوغونا دايير قايناقلاردا بيلگيلر واردير . ادريسي , شاشدان غربيانا گلن تاجيرلرين بورادا ماللاريني دهوهلرله موعاويضه ائتديکلريني نقل ائدير .
Wilhelm of tyros , ۱۲. جي يوزايلده تورکمنلرين « موعاويضه يولويلا لازيم اولان بوتون احتياجلاريني قارشيلاديقلاريني » قئيد ائدير . ائلهبيل ادريسي , اوغوزلارين حئيوانلاريني شاشلي تاجيرلرله موعاويضه ائتديگيني سؤيلهمکده حاقلي ايدي . موعاويضه تيجارتينده حئيوان , پول يئرينه گئچن تمل اؤدهمه وسيلهسييدي . ديقّته دهير بير خوصوص ايسه , ۱۱. جي يوزايلده اوغوزلارين حئيوان و باشقا زنگينليکلري « تاوار » کلمهسييله قارشيلامالاريدير . ۱۲ ـ ۱۰. جي يوزايللر آراسيندا اوغوز و تورکمنلر ده موعاويضه يولويلا ائديلن تيجارتله بيرليکده پول موباديلهسيده اينکيشاف ائتميشدي . ابنفضلان , ۱۰. جو يوزايلده کؤچري اوغوزلار آراسيندا « موسايئبي دينارلارينين قوللانديغيني بيلديرمکدهدير . اورتا آسيا اوغوز و تورکمنلري آراسيندا خارزم , خوراسان و ماورالنّهير حوکومدارلاري آدينا باسيلان پوللارين راييج اولدوغو بيلينمکده دير . ۱۴ ـ ۱۱. جي يوزايللر آراسيندا اوغوز و تورکمن ديلينده پولا « آقري » , « يارماق » و « آقچا » دئييليرميش . سون ايکي کلمه , پول آنلاميندا اسکي تورکلر طرفيندن ده قوللانيلميش ايدي . اوغوز بويلاريندا قوللانيلان پوللارلا بيرليکده گوٍموش آقچالاردا راييج ايدي . گوٍموش آقچالار , ۱۲. جي يوزايلده بلخ بؤلگهسي اوغوزلاري آراسيندا چوخ يايقين ايدي .
۱۱ ـ ۱۰. جي يوزايللرده اوغوزلارين ايقتيصادي حاياتي , بويلارين اؤزونه مخصوص قوناق سئوهرليک آنلاييشييلا داها دا رنگلي بير حال آلميشدي . اوغوز کؤچمنلريني زيارت ائدن موٍسلمان تاجيرلر , سايقين قوناقلار اولاراق قبول ائديلرديلر . هر تاجير اؤزونه اؤزل اولاراق آيريلميش چاديريندا و يا گرهکلي احتياجلاري قارشيلانان « دوست ائوينده » اوتوراق ائدهردي . قوناغين , ائو صاحيبينه و آروادينا چئشيدلي هديهلر گتيرمهسي عادتدن ايدي . گلن تاجيرلر , اوغوزلار آراسيندا اهميت وئريلن قوناقليق حاقلاريندان فايدالانيرديلار . بو عنعنه , اسکي دؤنملرده گئچرلي اولان تيجاري اکونوميک و ديپلوماتيک ايليشگيلرين موٍثبت يؤنلريني اوزاقدان دا اولسا گؤزلريميزين اؤنونه گتيرير .
اورتا چاغ قايناقلاري , ۱۳. جو يوزايل اوغوز و تورکمن بويلارينين اکونوميسينده تيجارتين بويوک بير اؤنمه صاحيب اولدوغونون اؤزلليکله آلتيني ايمضالارلار . گئنل آنلامدا , بو بويلار حئيوان اوٍرونلريني , اورتا آسيانين اکينه دايالي اؤلکهلريندن گتيريلن بوغدا و موختليف ماللارلا موعاويضه ائدهرديلر . اونلار , قونشو توپلولوقلارا توٍکلو حئيوان کوٍرکلري و بعضي دهيرلي ماللار تأمين ائدهرديلر . اوغوز و تورکمنلرده کؤله تيجارتي ده يايقين ايميش . تيجاري ايشلرينده تاجيرلره گؤستريلن قوناق سئوهرليک داورانيشلار , اونلارين عنعنهوي چئشيدلريني اورتايا قويور . اوغوز و تورکمن بويلارينين قونشو اؤلکهلرله تأسيس ائتديکلري تيجاري رابيطهلرده , موعاويضه و پول , مالين آليم گوٍجونو بيلديريردي , اکينه دايالي اؤلکهلرله قوُرولان اکونوميک ايليشگيلرده و حئيوانچيليغا دايالي اکونوميده , بازارا دويولان احتياج سونوجوندا پولسال دهيرلر ده اينکيشاف ائتميشدي .
اوغوز و تورکمنلرده سوسيال دوٍزهن
۱۱. جي يوزايلين اوغوز ـ تورکمن توپلومو بوي ـ قبيله اؤزلليکلري داشييان ائرکن فئودال توپلوم دوٍزهنينه صاحيب ايدي . اونلارداکي توپلومسال دوٍزهنلهمهنين صينيف ( طبقاتي ) قورولوشو , ايلکل آتا ارکيل قبيله قاليبي ايله اؤرتولوردو . ۱۳ ـ ۱۰. جو يوز ايللرده اوغوز قووملاري , بير نئچه بويوک بوي و اونلارين ترکيبينده يئر آلان چوخ ساييدا بؤيوکلو کوٍچوکلو تيرهلردن تشکّول ائديردي . کاشغارلي ماحمود , اوغوزلارين ۲۴ بويدان اوْلوشدوغونو خبر وئرير . آنجاق , داها سونرالاري خالاچلارين ايکي بويو اونلاردان آيريلميشدي . « ديوان لغاتالتّورک »ده , ۱۱. جي يوزايلين ايکينجي ياريسيندا اوغوز خالقينين ترکيبينده يئر آلان بويلارين آدلاري بو شکيلده آچيقلانميشدير : قينيق , قايي , بايوندور , ييوا , سالير , آوشار , بک ديلي ( بي ديلي ) بک دوٍز , بايات , يازير , ائيموٍر , قارا بولاق , آلقا بولاق ، ايغدير , يوٍرهگير , توتورقا , آلايونتلو , دؤيهر , چئپني , پئچهنک , چاوولدور , چاروق .
بو آدلارين چوخو فخرالدين مرورودي , رشيدالدين و گئچ دؤنم اورتا چاغ موٍلّيفلرينين اثرلرينه قونو اولموشدور . آنجاق , قايناقلار آراسيندا اوغوز بويلارينين ساييسي قونوسوندا فيکير آيريليغي واردير . کاشغارلي ماحمودو رشيدالدين , اونلارين ۲۴ بويدان ايجاد اولدوغونو ايدّيعا ائدرکن , مروزي ۱۲ بوي اولاراق گؤسترير . بو فيکير آيريليغيني , اوغوزلارين ايکي قوْلا بؤلونمهسيندن اورتايا چيخديغيني سؤيلهيهرک اؤنلهيه بيلريک .
« جامعالتواريخ »ه گؤره , اوغوزلار بوْزاوخ و اوٍچاوخ اولاراق ايکي قولا آيريلميشديلار . رشيدالدّينه گؤره , بوزوقلار ساغ قانادي , اوچوقلار ايسه سول قانادي تشکيل ائديرديلر . ۱۲. جي يوزايل يازارلاريندان ابنالاثير ده اوغوزلارين بوزاوخ واوچاوخ اولاراق آيريلديغيني قئيد ائدير . رشيدالدين , بوزاوخ و اوچاوخلار داخيل اولان بويلارين آدلاريني بئله آچيقلايير : بوزوقلار ـ قايي , بايات , آلقا ائولي , قارا ائولي , يازير , دؤيهر , توتورقا , باييرلو , آوشار , قازيق , بک ديلي ، قارقين ؛ اوچاوخلار ـ بايوندور , بيچهنه ( پئچهنک ) , چاوولدور , چئپني , سالور , ائيموٍر , آلايونتلو , اوزقوز , بايقوق , بک دوٍز , ييوا , قينيق .
دوغولو اورتا چاغ يازارلاري , اوغوزلارين بوزاوخ و اوٍچاوخ اولاراق آيريلماسيني , افسانهوي اوغوزخانين آدينا باغلاييرلار . ريوايتلره گؤره , اوغوزخانين اوغوللاري اوٍچ ياي و اوٍچ اوخ تاپميشديلار . اوغوزخان اوٍچ اوغلونا يايي , اوٍچ اوغلونا دا اوخلاري وئرميشدي . اوغوز , يايي آلان اوغوللاريندان تؤرهيهجک اونلارلا بوزاوخ دئييلمهسيني امر ائتميشدي . بوزاوخون آنلامي ـ پارچالارا آييرماق ايدي . او بو آدي يايين سينماسينا گؤره وئرميش و ساغ قاناد اوردوسونون ادارهسيني بو اوٍچ اوغلونا و اونون اوغوللارينا بوراخميشدي . اوغوزخان , « ساغ و سول قانادين بوتون اوتلاق اراضيلريني » اوغوللاري آراسيندا تقسيم ائتميشدي . اوغوز , تاختي و حاکيميتي , بويوک اوغوللارينا و اونلارين سوْيونا بوراخميشدي .
ت . هاوستما , اوغوزلارين بوْزاوخ و اوٍچاوخ اولاراق بؤلونمهسينين اساسيندا « عسگري ـ سياسي سيستئمين » وارليغيني آختارير . نئجه کي , اسکي تورک دؤولت و بوي دوٍزهنينده بو نووع دوآليست اورقانيزاسيونلارا راستلانماقدادير . بوي ـ قبيله دوٍزهنينين بو قونومونا مربوط اولان بنزر بيلگيلري اوغوزلارا عاييد ريوايتلرده ده گؤرمک موٍمکوندور . « شجرة تراکمه »ده يئر آلان بير ريوايته گؤره , گوٍنخان بير دفعهسينده ۱۲ چادير قوُرولماسيني امر ائتميشدي . بو چاديرلاردا اوغوزخانين نيکاحلي زوجهلريندن دوغان ۲۴ توْرونو اوتوروردو . نيکاحسيز زوجهلريندن دوغان و اوغوز ـ تورک بويلاري آراسينا قاتيلان اؤبور ۲۴ بوي , بونلار قدر يوٍکسک اعتيبارا صاحيب دئييلديلر . اونلارين بير قيسمي آتلارا باخارکن , باشقا قيسمي ايسه اوغوزخانين « صافقان » , « توْرونلارينين ضيافت ترتيب وئرديگي اوتاغي قوْرويوردولار . قاييدا گؤزلهينلر , اتلري کسديلر و اوغوزلارين افسانهوي آتاسينين نيکاحلي زوجهلرينه آپارديلار » .
بو ريوايتده , بوْزاوخ و اوٍچاوخلارين کؤکو حاقّيندا ايکي نظره يئر وئريلميشدير . اوغوزلار , ۲۴ بويدان تشکيل تاپيب و ايکي ائشيت قيسما آيريليرديلار . آنجاق تاريخي ريوايتلره گؤره , بوْزاوخلار « بويوک » , اوٍچاوخلار ايسه « کوچوک » بويلاري تشکيل ائديردي . ساغ قانادي تمثيل ائدن بوْزاوخلار , اوٍچاوخلارا نيسبت داها چوخ امتياز صاحيبيايديلر . رشيدالدّينه گؤره , اوغوزلارين يوٍکسک مقاملي بيلري سادهجه بوْزاوخلار آراسيندان سئچيله بيلردي .
احتيمالا گؤره اوغوزلارين بوْزاوخ و اوٍچاوخ اولاراق ايکييه آيريلماسيندا , بير سيرا بؤلگهسل نيظامي اؤزلليکلرين رولو اولموشدور . اوغوز اوردوسونون هر ايکي قانادينين دا الينده گئنيش اوتلاقلار و اراضيلر واريدي . بوْزاوخ و اوٍچاوخلاري دا شاميل اولان ايچ و ائشيک اوغوزلارين , بؤلگهسل اولاراق آيريلديقلاري دوآليست سيستئمي حاقّيندا توپونومي و تورکمن خالق قايناقلاريندا چوخ چوخ بيلگي واردير .
۱۱. جي يوزايل اوغوز و تورکمن قووملارينداکي بوي و اوروق واحيدلرينه « بوي » , « اوبا » و « کؤک / گؤک » دئييلردي . « ديوان لغاتالتّورک » و ديگر قايناقلارا گؤره , اوغوز و تورکمنلرين ديلينده « بوي » , گونوموزدهکي « بوي » آنلامينا گلمکده دير . « اوبا » و « کؤک / گؤک » ايصطيلاحلاري , احتيمالاً قبيله بؤلوملريني گؤسترير . کاشغارلي ماحمود « کؤک » کلمهسينين قيپچاقجا و اوغوزجا « گؤک » آنلامينا گلديگيني بيلديرير . اوغوزلار , بيربيرلرييله قارشيلاشديقلاريندا هر شئيدن اوّل هانسي بويا , آرديندان دا هانسي کؤکه و « تيره »يه عاييد اولدوقلاريني سوروشارديلار . ۱۳ ـ ۱۲. جو يوزايللره عاييد قايناقلاردا , « کؤک » ـ « دال » , « کؤک » ، « توْخوم » اولاراق آچيقلانماقدادير . « اوبا » کلمهسي ائتيمولوژيک اولاراق موغولجا « اوْبوق » , « اوواق »لا باغلانتيلي دير . اسکي موغولجا « اوبوق » , ب.يا.ولاديميرتسوون بيلديرديگي کيمي , « قان باغليليغينين اؤزونه مخصوص بيرليگيني » اساس آلينيردي . « اوبوق » قان باغي , فامئل ائوليليگي و قان ايدّيعاسيني اساس آليردي . موغولجا « اوبوق »ون تملينده , اوبايا عاييد اوتلاق و يايلاقلار , توپلولوغون اورتاق موٍلکيتي قبول ائديليردي . آنجاق زامانلا « اوبوق »ون ايچينده توپلومسال آيريليقلار ايجاد اولماغا باشلادي ؛ حئيوان سوٍرولري اؤزرينده اؤزل مولکيتلر اورتايا چيخدي . ايلک اؤنجهلري اوغوز اوباسي , آتالارينين عئيني اولدوغو اوٍيهلردن تشکيل تاپان قان فامئلچيليگينه دايانيردي . کاشغارلي ماحمود , اوغوز بويلارينين آدلاردا « بو قبيلهلرين اسکي آتالارينين آدلاريني » اساس آلير . صينيفسال ( طبقاتي ) چاتيشمالارين اوْلوشومو سونوجوندا , اوبا , قان فامئلليگينين ايلکل توپلومسال بيرليگينين ائشيگينه چيخمايا باشلاميشدي . اينجهلهنن دؤنمده , اوغوز بويلاري گئرچک شجرهدن داها چوخ , افسانهوي شجرهيه باغلييديلار . کاشغارلي ماحمود , اوغوز و تورکمنلر آراسينا ائتنيک قوروپلارين قاتيلديغينين دفعهلرجه آلتيني ايمضالاميشدير .
قبيله بيرليگي آنلامينا گلن « اوبا»يا , گوٍنوموزده آنادولونون بعضي بؤلگهلرينده اوتوران يوروک تورکمنلري آراسيندا راستلانيلير . اوبا , « قيشلاقدا بير آرادا ياشاماق و بيرليکده کؤچ ائتمک آماجييلا » بير نئچه عاييلهنين بير آرايا گلمهسيني ايفاده ائدير . هر اوبانين بللي عوٍنوانا صاحيب بير رييسي واريدي . تورکيهدهکي تورکمن بويلاري آراسيندا « اوبا » , توپلولوق و دستک اولماق آنلامينا شاميل اولوردو . بو تورکمنلر آراسيندا « اويماق »لارا ( آيماقلارا ) آيريلمالاردا گئرچکلهشيردي . اويماقلار , « اوبا » چرچيوهسي آلتيندا بير آرايا گلن چئشيدلي تيرهلردن و يا قبيله قوروپلاريندان موتشکّيل ايدي . آنلاشيلان , بو آيريلمالار اورتا چاغلاردا , اوغوز و تورکمن بويلاريندا مووجود اولان « آيماق »لارين دوآليست سيستئمينين ايزلريني داشيييردي . اسکي اوغوز تاريخي ريوايتلري , بو نظري دستکلهييرلر . ابوالغازييه گؤره , اسکيدن تورکمن بويلاري ۱۲ اويماق و ۲۴ اوروقدان تشکيل اولوردو . بونلار , افسانهوي اوغوزخانين نيکاحلي زوجهلريندن دوغان آلتي اوغلونون سويونو دوام ائتديريرديلر . اويماقلار , قاريشيق قوروپلاردان , بلکهده اوغوزخانين نيکاحسيز زوجهلريندن دوغان اوغوللارينين تورونلارينين سويونو تمثيل ائديرديلر . اوغوز و تورکمن اويماقلاري , جوغرافي شرطلر دوغرولتوسوندا اورقانيزه اولان کؤچري و ياري يئرلشيک توپلوملاري تمثيل ائديرديلر .
اوغوز و تورکمنلردهکي « اويماق سيستئمي » , اورتا چاغ موغول بويلارينين توپلومسال دوٍزهنيني خاطيرلايير . موغول اويماغي , بللي بؤلگهسل کؤچري ياشام سوٍرهرک , اورانين اوتلاق ساحهسيني اورتاق قوللانان چئشيدلي قوروپلارين بيرلشمهسيندن ايجاد اولوردو . اوغوز و تورکمنلرين يوٍزلوکلره بؤلونمهسي , عسگري ـ بوي اورقانيزاسيون سيستئمينين خاراکتريستيک اؤزلليکلريني داشيييردي . بو سيستئمين ايزلرينه , ۱۹۱۷ اينقيلابي اؤنجهسينده تورکمن « اوْنلوقلاريندا » راستلانيليردي .
۱۳ ـ ۱۱. جو يوزايللر اوغوز و تورکمن بويلارينين « اوروق »لارا آيريلديقلاري دا بيلينير . اورتا چاغ توٍرک قووملاريندان « اوروق » دئييمي « قبيله بولونمهلري » اوٍچون گئچرلي ايدي . عئيني زاماندا , يونهتيم گوجونو الينده توتان آريستوکرات سوْيلارين سوْيادلاريدا « اوروق » اولاراق آدلانيردي . اوغوز و تورکمن اوروقلاري و ديگر قبيله قوروپلاري « سوٍموکلر »ه باغلييديلار . ظهيرالدّين نيشابورينين , سلجوقلو سويادينين « اوروقتان » و « قينيق سوموگوندن » گلديگيني نقل ائتمهسي , بو نظري دستکلهيير . « سوموکلره » آيريلماق , مرکزي و اورتا آسيا تورک ـ موغول اولوسلارينين بير اؤزلليگي ايدي . عوموميتده , بو نووع توپلومسال باغليليقلار ايچهرن بوي بيرليکلرينه « سونوک » , « سؤيهک » و « سئوک » ( Seok ) دئييليردي . تورک ـ موغول اولوسلاري آراسيندا اصيلزادهلري و « قارا خالقي » بير بيريندن چئشيدلي درجهلري اولان « سوموکلر » آييريردي . احتيمالاً , بئله بير تقسيم , اورتا چاغ اوغوز و تورکمن بويلاري اوٍچون ده گئچرلييدي .
اوغوز و تورکمن قبيله ـ بويلاري دا ( بوي , اوبا , آيماق / اويماق و اوروقلاري ) داها بويوک بويلاري اولوشدورماقدايدي . بو جوٍر بيرليکلره , خالق آنلامينا دا گلن « ائل » يعني « دؤولت » دئييليردي . اورتا چاغ تورک سؤزلوکلرينده « ائللرين بوي و اوروقلارا آيريلان اويماقلاردان ايجاد اولدوغو » بيلديريلير . اوغوز و تورکمن ائللرينين باشلاريندا ايليگلر , ايلخانلار و ايلباشلاري واريدي .
قايناقلارا موٍنعکيس اولان آچيقلامالار , اوغوز و تورکمنلرده بوي ـ قبيله سيستئمينين مووجود اولدوغونا گوواهدير . بوي و قبيلهلر « ائل » اولاراق آدلانديريلان داها بويوک بيرليگه داخيل ايديلر . اوغوز و تورکمن بويلاري آراسيندا , احتيمالاً « اصيل » و « ساده » , « سؤيهکلره » آيريلمالار مووجود ايدي . آنلاشيلاجاغي کيمي , اوغوزلاردا بويوک امتياز صاحيبي بويلارا بؤيوکلر ( بوزوق ) , داها آز امتياز صاحيبي بوي و قبيلهلره ايسه کوچوکلر ( اوچوق ) دئييليردي .
اوغوز بويلاري دوآليست تشکّولونون واضيح اؤزلليگيني ايچهرن ايکي بويوک قوروپدان ايجاد اولوردو . بو سيستئمه داخيل اولان بوي و قبيلهلر , « اصيللر » و « نيکاحسيز زوجهلردن دوغانلار »دان , بير ده اوغوزلارا « قاتيلان » تورک قوروپلاريندان موتشکّيل ايدي . بورادان دا آنلاشيلاجاغي کيمي , اوغوزلارين بوي ـ قبيله اورقانيزاسيونو , ائرکن توپلوم دوزهنينين تيپيک بير اؤزلليگي اولان قان باغي اوٍزرينه دوٍزهلميشدي . اوغوز و تورکمنلر , اؤزلرينده اسکي بوي ـ قبيله چکيردهگيني قوْروما آماجييلا کؤچري و ياري کؤچري , يئرلشيک و ياري يئرلشيک توپلولوقلار آيريليرديلار
اوغوز و تورکمن بويلارينين آتا ارکيل دوٍزهني
اوغوز و تورکمنلرين آتا ارکيل گلهنکلره دايالي توپلومسال حاياتي چوخ يؤنلو اولوب , اکونوميک ياشامي اؤزرينده ده آيدينلاديجي اؤزلليگه صاحيب ايدي . بيزه تقديم اولان باخيس آچيسي غايت آچيق ؛ موٍلکيتين تمل قايناغي , بؤيوٍن قبيله دوٍزهني ايچينده بو بوي ـ توپلوم اولوشومونا باغلي قالماقدير . اوغوز عاييلهلرين شخصي موٍلکيتي اولاراق قبول ائديلن حئيوانلار , بوي ـ قبيله دوٍزهني ايچينده « تامقا » ايله بللي اولونوردو . کاشغارلي ماحمود , اوغوز بويلارينين تامقالاريندان سؤز ائدرکن , « بوتون ايشارتلري , اؤز حئيوانلارينا و آتلارينا ووردوقلاري دامغالار ايدي . حئيوانلار قاريشديغيندا , هر قبيله بو ايشارتلردن ( دامغالاردان ) اؤز حئيوان و آتلاريني تانييا بيلردي . » دئيير . ۱۲. جي يوزايل شاعيرلرينين سلجوقلو بيلرينين دامغالي آتلاري حاقّيندا نقل ائتديکلري ده بير چوخ ايلگينچ دير . حئيوانلارين دامغالانما ايشي , داغلاما و اؤزل چوخور آچما واسيطهسييله انجام تاپيردي . قيزقين دميرله باسيلان دامغا , اؤزلليکله بويوکباش حئيوانلارا , دهوهلره و آتلارا وورولوردو . قويون و گئچيلرده ايسه , قولاقلارينا توٍرکجه « اين » و يا خود « اَن » دئييلن داغ قويماق شکلينده گئرچکلشديريليردي .
حئيوانلاري بللي ائدن بوي ـ قبيله دامغالارينين مووجوديّتي , ياخين گئچميشه قدر تورکمنلر آراسيندا اولان اؤزل دامغالاردان دا آنلاشيلماقدادير . قبيله دامغاسي داشييان حئيوان و يا اشيا اوْغرولاناندا ياخالانان اوْغرو , گئنلده يا اعدام ائديلر , يا دا آغير بير جزايا يئتيشردي . اؤزل دامغالي حئيوان اوغرولانديغيندا ايسه , اوغرو بوي و يا قبيله طرفيندن تعقيب ائديلميردي . بو دورومدا « مال صاحيبي جزايي اؤزو بللي ائدر , اؤز گوجونو و ايمکانلاريني قوللاناراق اوغرونون حاقّيني ( جزاسيني ) وئرهردي . » آتا ارکيل قبيله عنعنهلرين ايزلرينه , ۱۳ ـ ۱۱. جو يوزايللردهکي اوغوز و تورکمنلرين توپلومسال حاياتينين باشقا ساحهلرينده ده راستلانيليردي . آنجاق صينيفسال ( طبقاتي ) آيريلما و اؤزل موٍلکيّتين اينکيشافي ايلکل دوٍزهني ايچدن چئينهديگينه گؤره سوٍنّتي کيمليک و عوْرفا تاثير بوراخمادان موٍداويم بؤلونمهلر اوٍز وئردي . اسکي بوي ـ قبيله دوٍزهنينين پوْزولما نوقطهسينده , ائل ـ توپلوم ايليشگيسينين آيريلماز اؤزلليگي اولان قان ايدّيعاسينين اؤنملي بير رولو واريدي . قايناقلار , ۱۰. جو يوزايل اوغوز بويلاري آراسيندا قان ايدّيعاسينين اولدوغونا شهادت ائديرلر . ابنفضلان , « اگر تورک ( اوغوز ) , موٍسلمان يولداشينين يانيندا اؤلورسه [ و اگر ] اونون يولداشينين اولدوغو کروان سوْيولسا , او زامان اونو اؤلدورورلر . اونلار بو ايشلريني بو جوٍر توجيه ائديرلر : « اونو زيندانا سالماقلا سن اؤلدوردون , اگر سن اونو زيندانا سالماسايدين , او اؤلمز ايدي » . عئيني شکيلده اگر او , اونو زورلا ايچيرميش اولسا و او بو دورومدا دوواردان دوٍشموش اولسا , اونلار اونون يئرينه اونو اؤلدوروردولر . اگر کرواندا آختارديقلاري آدام تاپيلمازسا او زامان کروانداکيلار آراسيندا ان اوزون بوْيلو اولانيني اؤلدوروردولر . » دييه نقل ائدير .
اوغوزلار آراسينداکي قان داعواسي , زامانلا پول ديهسييله يئريني دييشديريردي . ۱۲. جي يوزايلده عوٍصيان ائدن اوغوزلاري بلخ بؤلگهسي حاکيمي کوما چايي اؤلدورمهلري , بو باخيمدان فيکير وئرمهلي بير اؤرنک دير . ظهيرالدّين نيشابوري و باشقا اورتا چاغ موٍلّيفلري , بو اولايدان سونرا اميرين قاني اوٍچون اوغوزلارين سانجارا بويوک ميقداردا فديه تکليف ائتديکلريني يازيرلار .
اوغوز ـ تورکمن توپلومونداکي آتا ارکيل قوناق سئوهرليک گلهنگي ده بويوک دهييشيمه اوغراميشدي . ائرکن توپلوم دوٍزهني ايچينده اينکيشاف ائدن بو عنعنه , ۱۱. جي يوزايلده ايلکل اؤزلليکلريني الدن وئرمهيه باشلاميشدي . بو دورومو , « ديوان لغاتالتورک »دهکي اوغوزلارين سؤزلو ادبياتيندا نقل اولونان بيلگيلر ده ايثبات ائديرلر . کاشغارلي ماحمود , بير اوغوز آتا سؤزونو بئله آچيقلايير : « گئديب , قوناغي گؤرهنلر اونو باخت و خئيير سانميشديلار . قالانلار سراب و يا چؤلده خيال گؤرهنلردي . قوناق گلمهسين دييه قورخودان ائولريني ييخميشديلار » . کاشغارلي ماحمود اثرينين باشقا بير يئرينده بئله دئيير : « قاري قوجا , حوقّاباز و آلچاق شيوهلرله , قوناقلارينا سانکي اوغرويموش کيمي باخارديلار . نه ايکرام ائتسهلر , داها چوخ گؤزونه سوخار , باشينا وورارديلار . »
بوتون بونلار , آراشديرديغيميز دؤنمده اوغوز ـ تورکمن توپلوموندا آتا ارکيل قبيله دوٍزهنينين داغيلما سوٍرهجينه راستلاديغيني گؤسترير . اوغوز و تورکمن توپلوملاري ( بويلار , اوبالار , اويماقلار , کؤلهلر ) ثروت و توپلومسال نا برابرليک يولوندا ايرهليلهمهيه قوْيولموشدولار . توپلوم ايچينده , اؤزل مولکيت اينکيشاف ائتميش و زنگين بيلرين طبقاتي آيريلما سوٍرهجي باشلاميشدي .
اوغوز و تورکمن بويلارينين سيلسيله ـ مراتيب دوٍزهني
اورتا چاغ قايناقلاري ، ۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايللرده اوغوز و تورکمن بويلاري آراسيندا توپلومسال آنلامدا کؤکلو فرقليلشمهلرين اولدوغونا دايير چوخ ساييدا بيلگيلر وئريرلر . کؤچمنلر آراسيندا اؤزل موٍلکيته عاييد حئيوان سوٍرولرينين اولماسي , ثروتين ائشيتسيز داغيليمي سونوجوندا ايجاد اولان بير دوروم ايدي . ابنفضلان , اوغوزلار آراسيندا بويوک حئيوان سوٍرولرينه صاحيب زنگين اصيلزادهلردن بحث ائدير . او , بو وارليقلي آداملار آراسيندا اونمين باش آت سوٍروسونه صاحيب بيلره ده راست گلميشدي . يازار « کيتاب »يندا , اوغوزلار آراسيندا يوخسوللارين و کؤلهلرين اولدوغوندان دا سؤز ائدير . ۱۲. جي يوزايلده بلخ و هوتتئلده ياشايان اوغوز بويلاري آراسيندا وارليقلي کيمسهلر واريدي . راوندي , اونلار آراسيندا « بويوک اميرلرين و وارليقلي آداملارين » اولدوغونا دايير ريوايتلر نقل ائدير . ۱۳ ـ ۱۱. جو يوزايللره عاييد قايناقلاردا , موٍرفّه و زنگين ساراي منسوبلارينا « باي / بي/ بک » , « امير » دئييلمکده دير .
بو دؤنمده اوغوز و تورکمن توپلوموندا وارليقلي بيلرله بيرليکده , توپلوم اوٍيهلريندن ده سؤز ائديلير . ابنفضلان « آدام و يا ار » دييه آدلانديريلان ساده اوغوز چوبانلاريندان بحث ائدير . بو کلمه ايله ساواشچي توپلومون بويوک آزاد کوٍتلهسي منظور اولور . کاشغارلي ماحمودون سؤزلوگونده , اونلارا اوغوز و تورکمن ديلينده « ار » دئييلديگي خبر وئريلير . بونلار , ۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايللر اوغوز و تورکمن توپلوموندا دوٍزهلينن اوٍرونلرين حقيقي توليد ائدنلرييديلر . « ديوان لغاتالتورک »ده « ار »ين پالتار تيکمهسيندن , قويون ساغماسيندان , حئيوانلارا باخماسيندان بحث ائديلير .
اوغوز و تورکمن توپلوم اوٍيهلري , ثروت و توپلومسال قونوملارينا گؤره چئشيدلي موقعيتلره صاحيب ايديلر . وارليقلي ارلرين ائولرينده خدمهلري و کؤلهلري واريدي . حملهلره و ساواشلارا قاتيليرديلار . آنجاق , وارليقلي کيمسهلر اولماسينا باخماياراق , فقر و يا ثروت باخيميندان آشاغي سويهده اولان توپلوم اويهلرينه ده راستلانيلير . بونلارين توپلوم ايچيندهکي يئري , چوخ دا معلوم دئييلدي . کاشغارلي ماحمود , « ياتوقلارين ـ اوغوز فاغيرلارينين ـ ساواشلار قاتيلماديقلاريني » نقل ائدير . اوغوز سوٍنن و روسومو , « اوتوراقلارين » ـ يئرلشيک و ياري يئرلشيک توپلوم اويهلرينين هر طورلو حاقلاريني محدود ائتميشدير .
۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايل اوغوز وتورکمن توپلوموندا , يوخسول ارلرين سايسيسي چوخ چوخدور . ابنفضلان , کؤچري اوغوز بويلاري آراسيندا توپلومون آلت طبقهسينين فاغيرلاردان اولوشدوغونو بيلديرير . فاغير کيمسه مريض اولاندا , کؤلهلر کيمي هر هانسي بير باخيمدان يوخسول اولاراق بوزقيرا بوراخيليردي . کاشغارلي ماحمودون سؤزلوگونده , اوغوز فاغيرلارينا « يوخسول » و « جيقان » دئييلير . داها گئچ دؤنم قايناقلاري , تورکمنلر آراسينداکي « يوخسوللاردان , جيقانلاردان و سفيل قاراپچيلاردان » سؤز ائدير . « يوخسول » کلمهسي ائتيمولوژيک اولاراق بو دوروما ايشارت ائتمکده و « يوخ » يعني « اولمايان » آنلامينا گلمکده دير .
اوغوز و تورکمنلرين فاغير و سفيل طبقهلري , دوٍشدوکلري پيس دوروما گؤره , توپلومسال موقعيت باخيميندان کولهلره ياخينلاشيرديلار . ابنفضلانين کيتابيندا , يوخسوللار , کولهلرله عئيني قونومدا دهيرلنديريلميشدي . يينهده محدود مال وارليغينا صاحيب اولانلاري و فاغيرلاري , هئچ بير توپلومسال حاقّي اولمايان کولهلرله برابر توتماماق گرهکيره احتيمالا گؤره , بو دؤنمده ايطاعت آلتينا آلينان بعضي بوي و قبيلهلر , قيسماً کوله دوروموندا يئر آليرديلار . بو باخيمدان کيرمان اوغوزلاري حاقّيندا وئريلن بيلگيلر , بويوک ايلگي چکير . محمد ابراهيم , ۱۲. جي يوزايلده اونلارين آراسيندا اسير آلينان و کوله قونومونا دوٍشورولن تورکمنلرين اولدوغونا ايشارت ائدير .
کاشغارلي ماحمودون سؤزلوگونده اوغوز و تورکمنلر آراسيندا کوله , قول و قولاملارين اولدوغونا مربوط اولان بير سيرا بيلگيلر مووجود دور . « ديوان لغاتالتورک »ده کوله و قوللاردان , آيريجا « يالانقوق » و « کيرناق » اولاراق آدلانديريلان قادين کولهلردن بحث ائديلير . « کيرناق » ( قيرناق ) کلمهسي ۱۴ ـ ۱۰. جو يوزايللره عاييد سؤزلوکلره « قادين کوله » آنلاميندا دئييل , « خيدمتکار » آنلاميندا قوللانميشدير . « قوُن » , « يالانقوق » و « قاراباش » دئييملريده عئيني آنلاملاردا قوللانير . قادين کولهلر ، ائو خيدمتچيسي و جاريهلر اولاراق قوللانيليرديلار . قوللار , چئشيدلي ائو ايشلرينده اولار ؛ بيلرين , اميرلرين و حوکومدارلارين اؤزل قوْروماسيني عؤهدهدار اولارميشلار . ۱۱. جي يوزايلده اصيلزادهلرله برابر , بعضي توپلوم اويهلرينين ده کولهلري واريدي .
اورتا چاغ قايناقلاريندا , اوغوز و تورکمنلرين حئيوان باخيميندا کولهلردن يارالانديقلارينا دايير هئچ بير بيلگينين اولماماسي جاليب ـ توجّوهدور . آنجاق , باشقا تورک قبيلهلرينده اولدوغو کيمي , اونلاريندا حئيوانلارين باخيميندا کوله امگينه باش ووردوقلاريني تخمين ائتمک هئچده چتين دئييل . چوخ ايش و زحمت گرهکديرن چارواجيليق شراييطينه گؤره کولهلرين قوللانيلماسي وئريملي دئييلدي و بونا گؤره چوخ قوللانيلماميشدي . کولهلر , داها چوخ ائو ايشلرينده قوللانيليردي .
۱۲ ـ ۱۰. جي يوزايللرده اوغوز ـ تورکمن توپلوموندا کوله و اسيرلرين دورومو اولدوقجا آغير ايدي . کاشغارلي ماحمودون سؤزلوگونده , صاحيبين اؤز کولهسيني دؤودوگوندن بحث ائديلير . باسقي و تحميل , بعضي زامانلاردا کولهلرين نيفرت و اوٍزه دورماسينا يول آچيردي . اسکي بير آتا سؤزو بئله دئيير : « قول ( سنين ) دوٍشمانين , کؤپکايسه دوستون ( قوُرد ) دور . » ۱۲ ـ ۱۱. جي يوزايللرده اوغوز و تورکمنلر آراسيندا کولهليگين مووجوديتي ايسلام ديني طرفيندن ده تصويب اولونموشدو . کاشغارلي ماحمود , « تانري ( تانقري ) قاديني کوله ياراتدي . » آتا سؤزونو خاطيرلادير .
چئشيدلي ائو ايشلري گؤرن قوللارلا بيرليکده , امتيازلي کولهلرده واريدي . بونا بيلرين موحافيظليگيني ائدن گنج اسيرلرده داخيل ايدي . ۱۲ ـ ۱۰. جي يوزايل قايناقلاريندا , اونلاردان « قولام » , « چاکير » , « خوجاتاش » , « اوغلان » آدييلا سؤز ائديلير . ابنفضلانين ۱۰. جو يوزايلده اوغوزلار آراسيندا قولاملارين اولدوغوندان بحث ائتمهسي , بونلارين « گنج خيدمتچيلر » اولدوغونو تخمين ائتمهميزه يول آچير . گنج قولاملار , بس بللي عسگر ـ موحافيظ اولاراق قوللانيلميشدي . ابنفضلانا گؤره , اوغوز اينانجلاري گرهگي ، قولاملار اؤبور دونيادا دا مشهور و مرد اينسانلارا خيدمت ائدهجکميشلر . بو ديني دوشونجه اوغوزلارين توپلومسال ياشامينا اولدوغو کيمي موٍنعکيس اولموشدو .
ابنفضلانين بحث ائتديگي ۱۰. جو يوزايل اوغوز قولاملاري , احتيمالاً مروزينين سؤزونو ائتديگي « چاکيرلر »له عئيني دورومداديلار . اونا گؤره , اسکيدن اوغوز حوکومدارلارينين امرينده مين چاکير واريدي و بونلارين اوٍچ اؤيون يئمکلري حوکومدار طرفيندن وئريلردي . ۱۲. جي يوزايلدهکي چاکيرلر , سلجوقلو تاريخچيلرينين بحث ائتديگي اوغوز بيلري طرفيندن موحافيظ ـ عسگر اولاراق قوللانيلان « چاکيرلر » اولماليديرلار .
۱۲. جي يوزايلده بلخ و هوتتئل اوغوز بويلاري آراسيندا يئر آلان قولاملار حاقّيندا وئريلن بيلگيلر ده ديقّت چکيجي دير . رشيدالدّين , « قارا گؤزلو , قارا ساچلي , اوزون بويلو کيدان و ياغما قولاملاريندان » سؤز ائدير . داها گئچ دؤنم مولّيفلري , اونلاردان « قول » دييه بحث ائدير و ياشلارينين کوچوکلوگونه ديقّت چکيرلر .
اورتا چاغ قايناقلاريندا , تورکمن بيلرينين کؤلهلردن موتشکّيل موحافيظ بيرليکلرينه صاحيب اولدوقلارينا دايير جاليب بيلگيلر مووجود دور . ابن بيبينين وقاييعنامهسينده , ۱۱. جي يوزايلده تورکمن بيلرينين « کوله » موحافيظلري ايله اورتا آسيانين آنا دولويا گلديکلري آنلاديلماقدادير . بو تورکمنلر , آسيادا بيزانسا قارشي « جهاد » ائتمک اوٍچون يؤنهلميشديلر . ۱۳. جو يوزايل سلجوق متنلرينده « خاصّه ارلر »يندن ( اؤزل بيرليکلر ) ، خوجاتاشلاردان ( اولياء ) , نوفوذلو بيلرين قولام و نؤکرلريندن بحث ائديلير . ۱۳. جو يوزايله عاييد بير سؤزلوکده , کوله قونوموندا اولان گنج اوغلانلاردان سؤز ائديلير .
کولهليگين آنا قايناغيني , اوغوز و تورکمن بويلارينين ياشامينا رنگ وئرن ساواشلار تشکيل ائديردي . اسير و حئيوان اله گئچيرمک اوچون تئز ـ تئز حملهلر ترتيب وئرهرديلر . بو نووع سالديريلاردان بيري « ابنالقلانسي »ده آنلاتيلماقدادير . اونا گؤره , ۱۱۳۶ ايلينده سوريه تورکمنلريندن بير قوروپ لاتاکيه بؤلگهسينه حمله ائتميش و غنيمت اولاراق کيشي , قادين و اوشاقدان عيبارت ۷۰۰۰ اسير و ۱۰۰۰۰ باش حئيوانلا گئري دؤنموشدو .
ساواشلاردا و سالديريلاردا اله گئچيريلن اسيرلر , خيدمتچي کؤله و جاريه اولاراق قوللانيلاردي . آنجاق , ساواش اسيرلرينين بويوک قيسمي , قونشو اؤلکهلره کوله اولاراق ساتيلارديلار . ابوالفرج , موصولا گوندهريلن امير آرتوق باشچيليغينداکي تورکمن بيرليکلريندن سؤز ائدير . تورکمن و عرب ـ مدينه اوردولاري , آميد ياخينليقلاريندا قارشيلاشدي . آرتوق و عربلرين کوموتاني شرفالدّوله باريشا نيتلي اولاراق , تورکمنلر کوماندانلاري غنيمتسيز گئري دؤنولمهيهجگيني دئديلر . اؤز آرالاريندا بونا قرار وئرهرک ، آتلارينا مينديلر و گئجهياريس بيردن عربلره حمله ائتديلر . چوخو اؤلدورولدو ؛ گئرييه قالانلار ايسه , قادين و اوشاقلارييلا بيرليکده اسير آليندي . بويونلارينا ايپ گئچيريلن عرب اسيرلر , آميده آپاريلاراق بازارلاردا ساتيلديلار . گوجلو و ساغليقلي اسيرلره ۱۰ دينار , باشقالارينا ايسه ۵ دينار قيمت کسديلر .
اورتا چاغ قايناقلارينين ايشيغيندا , ۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايللرده اوغوز و تورکمن توپلومونداکي سوسيال دورومون و ثروت داغيليمينين تابلوسو آيدينلانير . اوغوز و تورکمن بويلاري آراسينداکي صينيفسال آيريلما , آتا ارکيل بوي دوٍزهنينه و ايرهليده دوٍزهلهجک فئودال ايليشگيلره باغلييدي . ائتگيلي و زنگين آريستوکراس گوجو , آتا ارکيل ـ فئودال صحنهسينده ياواش ياواش آشيکار اولمايا باشلاميشدي . اوغوز و تورکمنلرين زنگين کؤچري اصيلزادهلري بويوک قويون , آت , دهوه سورولرينين مولکيت حاقّيني اللرينده ساخلاييرديلار . بوزقير آريستوکراسيسي , قولام , اوغلان و خوجاتاشدان تشکيل تاپان موحافيظ ـ عسگري بيرليکلره صاحيب ايدي . يابانجي کولهلردن اولوشان موحافيظلر , ايطاعت آلتيندا توتولان توپلوملار اوزرينده حاکيميتي ساخلامانين ان اويغون سيلاحي ايدي .
اوغوز و تورکمنلرين وارليقلي اصيلزاده قيسمينا قارشي , اوٍرهتيجي قونوموندا اولان ارلر حساسيت گؤستريرديلر . توپلوم اوٍيهلري , هم مال و هم توپلومسال دوروملارينا گؤره ائشيت حاقلارا صاحيب دئييلديلر . اونلارين بويوک قيسمي آزاد اينسانلار جمعينه داخيل ايديلر . بوش واختي يئرينده اولان ارلرين ائو خيدمتکارلاري و کولهلري واريدي . اونلار بوتون حاقلاردان يارارلانان اؤزگور اينسانلارييديلار . آنجاق , اوغوز و تورکمن ارلري آراسيندا يوخسوللاشميش اولانلار و فاغير عاييلهلر ده آز دئييلدي . فقر و عجز دورومدا اولانلار , زنگين و اصيلزاده اوغوز ـ تورکمن توپلومو ايچينده هئچ بير حاقّي اولمايان ان آلت طبقهيي تشکيل ائديرديلر . کولهليگين قايناغيني اولوشدوران ساواشلار , غنيمت اله گئچيرمهنين ان قيسسا و اويغون يولويدو . اسيرلرين ساتيلماسي , کؤچري ياشاما خاصّ بير اؤزلليک ايدي . زحمتي چوخ اولان حئيوانچيليق ايشي , چوخ ايشتيغال ياراتميردي . بونا گؤره اسيرلر , گئنلده خيدمتچي و موحافيظ ـ عسگر اولاراق قوللانيلار , قادين کولهلري ايسه جاريه نيکاحسيز زوجهلر و خيدمتچيلر اولاراق فايدالي اولارديلار . ۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايللر آراسيندا , اوغوز و تورکمن توپلومونداکي کولهليک آنلاييشي سينيرلييدي .
اوغوز روٍسومو و يا سال دورومو
اوغوز ـ تورکمن توپلوموندا بوتون حايات قايدالاري گلهنکلر طرفيندن بللي اولونوردو . قوتسال بوزقير عنعنهسينه گئنيش آنلامدا « تؤره » دئييلردي ؛ آنلامي : « ياسا » , قانون , آتالاريميزين قورالي ( قايداسي ) » ايدي . ۱۳. جو يوزايل تورکمن توپلوموندا بنزر آنلامدا بير ده « خاماشا » کلمهسي قوللانيلاردي . قايناقلارا گؤره , اوغوز تؤرهسي , سلجوق خانيداني دؤنمينده آنادولودا راييج ايدي . يازيچي اوغلو علي , تؤره قوراللارينين سولطان سانجار زامانيندا دا اويغونلانديغيني قئد ائدير . عوثمانلي و قاييعنامهلري , قايي بويونون , اسکيدن بري راييج اولان « اوغوزخانين ياسالاري , تورکيستان بويوکلرينين امرنامه و قانونلاريني » قوردوغونو بيلديرمکدهدير . بورادا ۱۴ ـ ۱۳. جو يوزايللرده « اوغوزنامه »ده يئر آلان , آنجاق يازيلي اولمايان ياسالاردان سؤز ائديلير .
اوغوز تؤرهسي , ثروت اشيتسيزليگيني توپلومسال گوٍوهنجه آلتينا آلار , طبقهلرين امتياز و وراثت حاقّيني قورويوردو . تؤره , قوجالارين ( آغساققاللارين ) و خاقانلا بيلرين تشکيل ائتديگي قوروپون حاکميت صلاحيتيني قانوني حوکوملره باغلاييردي . ياسانين حوٍکوملري , يئرلشيک ياشامي منيمسهين فاغير کوٍتلهلرين گيزلي دوٍشماني صفينده يئر آلير . « اوغوزخانين ياساغي »ندا بئله دئييلير : « نؤکر , بييين آرتيقلارييلا گئچينمهليدير . » . بورادان اوغوز توپلوموندا هئچ بير حوقوقي صلاحيتي اولمايان اينسانلارين و خيدمتچيلرين گئرچک دورومو آچيقليغا چيخماقدادير .
اوغوزلارين قادين حوقوق آنلاييشي , سادهجه کؤچري ياشام طرزينه لوٍطفلو داورانميشدي . بو موختصر اوغوزخانا ايضافه ائديلير : « سوٍرهکلي يورد دهييشديرين , يئرلشيک اولمايين . دينجلمه بيلمهدن ياز , ياي و قيش اوتلاقلاردا و [ نهير ] کنارلاريندا کؤچري اوتورون . سوٍتونوز , يوغورتونوز و قيمرانينيز اسگيلمهسين ».
اوغوز تؤرهسي , تاختين آتادان اوغولا گئچمهسيني و تواروٍث حاقّيني قبول ائديردي . گلهنکسل ياساغا گؤره , « مشروع » حوٍکومدارا قارشي گؤرولهجک هر نووع ايطاعتسيزليک جزاسيز قالماماليدير . اگر , هر هانسي بي , خاقانا قارشي گوٍناه موٍرتکيب اولورسا , بير ايلليگينه سينيرا , يعني « اوج »ﺎﺎ گؤندهريلردي . ياساغين تمل آماجيني , آيريليق تمايوٍللريني اؤنلهمک و ايقتيدارداکي قوروپون حاکيميتين قوْروما آلتينا آلماق ايدي . اوغوز عنعنهسي , کؤچري حاياتين و آتا ارکيل ـ فئودال ايليشگيلرينين حاصيلي ايدي .
اوغوز و تورکمن بوي دوٍزهنينده اوٍست دوزئي يؤنهتيم
اوغوز و تورکمن توپلومونون اوٍست قيسميني , يابقولار , بايقولار , ايناللار , خانلار و ائليکلر تشکيل ائديردي . ۱۱. جي يوزايل قايناقلاريندا , سلجوقلو دؤولتي حوٍکومت تشکيلاتي الينده ائدن قوروپ اولاراق خانلار , بايقولار و ائليکلردن بحث ائديلير . « ائل » کلمهسيندن موٍشتقّ اولان « ائليک » عونوانيني بويلار بيرليگينين باشخانلاري داشيييرديلار . اوغوز و تورکمن توپلوموندا , ائليکلر قيسمينين اولدوغو باشقا قايناقلار طرفيندن ده تاييد ائديلمکده دير . سولطان آلپ ارسلان , نظامالموٍلکو مليکشاها « آتابي » اولاراق منصوب ائدهرک وزير « ائليک و آتا ـ خوجا » عونوانيني لاييق گورموشدو .
,, ۱۱۲ ـ ۱۱. جي يوزايللر سلجوقلو يونهتيميندهکي آنادولو اوغوزلاريندا حوکمدارليق وصفينه صاحيب ايارهچيلره « ائلباشي »لار دئييليردي . اؤبور ياندان قايناقلار ۱۲ ـ ۱۱. جي يوزايللرده تورکمن و اوغوزلار آراسيندا « مليک » و « شاه » عونوانيني قوللانان يؤنهتيجيلردن سؤز ائديرلر . « مليک » عونوان و يا آديني کيرمان اوغوز دؤولتي قوُروجوسو دينار داشيميشدي . دينار , سياسي ايقتيداري اله گئچيرديکدن سونرا « شاه » عونواني آلميشدي . آنلاشيلان , بورادا « شاه » , اغوزلاردا حوٍکومدار عونواني اولان « يابقو » ويا « خاقان »ين موٍتراديفيدير . لاکين , اوغوز باشخانلاري آنجاق کوٍکومدارين ريضايتيني اله گتيرديگي حالدا « مليک » عونواني داشييا بيلرديلر . اوغوز و تورکمنلرين فئودال اوٍست دوٍزئي يونهتيجيلري , چئشيدلي عونوان و درجهلر داشييان آريستوکراتلاردان موتشکّيل ايدي . اوغوز آريستوکراسيسي , ايقتيدار صلاحيتينه و گوٍجونه صاحيب بيلردن تشکيل تاپيردي .
اسکی تورک کتیبهاسکي تورک کتيبهلريندهکي « باي » کلمهسي « پرنس » و « بَي » آنلامينا گليردي .سلجوقلو متنلرينده , ۱۳. جو يوزايلده آنادولوداکي اميرلره , واليلره « بک » دييه خيطاب ائديلردي . اوغوز بويلارينين اوٍست طبقهسي آراسيندا « اولوق بييي » , « دوُمدار بييي » , « چاقدا اوُل بييي » , « توٍمن بييي » , « بوي بييي » کيمي عونوانلار واريدي . « اوغوزنامه »يه گؤره حوکومدار , اولوق بييي عونوانيني بييين اؤزل خيدمتلرينه گؤره وئرهردي . عونوانا لاييق گؤرولن شخص , اؤدول اولاراق قيمتلي خلعتلر و کمر ( قئييش ) آلاردي .
« بک / بي » عونواني ميراث يولويلا بابادان اوغولا گئچه بيلردي . اوغوز ياسالاري بيليگين ( بگليک ) کوٍچوگه دئييل , بويوک اوغولا گئچمهسينه موساعيده ائديردي . اگر بيلر بييي و يا خود توٍمن بييينين واريثي اولماسايدي , اونون يئرينه « ساواشلاردا باشاري اله گتيرميش , جسور » بير کوموتان گئچردي . بعضاً , بو و يا او بوي اؤز بيييني اؤزو « سئچه بيلردي » . آنجاق سئچيلن آدام , اصيلزادهلر دستهسيندن اولمالييدي .
بيلر , بويلارين باشيندا دورار , بؤلگهلري ايداره ائدهر و سفر سيراسيندا امريندهکي بيرليگين ايدارهسيندن مسئول اولاردي . افضلالدين کيرماني , کيرمان اوغوزلاري آراسيندا اصيلزاده و اميرلرين آلديقلاري « سمسام » , « قئيصر » و « بولاق » عونوانلاريندان بحث ائدير . اونلار , « حشمِ ـ قارا اوغوز » آديني آلان اوغوز اوردوسونو کوماتانليق ائدهرديلر . اوردونون داشيديغي آدي حرفي حرفينه « قارا اوغوز لشگري » آنلامينا گلير . احتيمالا گؤره , اورتايا چيخيشلاري ائتنونيميک دئييل , توپلومسال بير اؤزلليک ايچرمکدهيدي . تاريخ ليتئراتورونده , اورتا چاغ تورکلرينده ساده خالقين « قارا بودون » اولاراق تانيملانديغي دفعهلرجه بيلديريلميشدير .
اوغوز اوردوسونون ساغ و سول جيناحيني يؤنهتن باشچيلارا « بيلر بييي » عونواني وئريليردي . تاريخي ريوايتلرده , ايچ و ائشيک اوغوزلاردا بيلر بيييندن بحث ائديلير . گئنلده ساغ قاناد بيلري , قايي و بايات بويو رييسلري ؛ سول قاناد بيلري ايسه , پئچهنک و چاوولدور رييسلريندن سئچيلردي . بيلرين موحاکيمه ائتمک , جزالانديرماق کيمي صلاحيتلرييله بيرليکده يازيلي و سؤزلو ( شيفاهي ) قرارلاري دا اعتيراض ائديلمهدن اويغونلاناردي . بيلرين حاکيميت سينيرلاري , کؤچري بويلاريندان ساوايي يئرلشيک توپلولوقلار اوٍزرينده ده ائتگيلي ايدي . ۱۲. جي يوزايل تورکمن رييسلرينه « اصيلزاده پرنسلر » کيمي ايطاعت ائديلردي .
۱۲ ـ ۱۰. جي يوزايللره عاييد قايناقلار , اوغوز و تورکمن بوي ـ آريستوکراسيسينين اوٍست طبقهسي اولاراق « مهترلر » , « ترخانلار » , « اميرلر » و « کؤک يوُکلار »دان سؤز ائدير . مهترلر ـ بوي رييسلري ؛ ترخانلار ـ « نجيب و سايقين شخصلر » ؛ کوک يوکلار ايسه ـ « اصيلزاده اينسانلار » ايدي . اوغوز و تورکمن اصيلزادهلري آراسيندا « اميرلر » داها اؤنده گلرديلر . « ديوان لغات التورک »ﻪ گؤره اوغوزلار , عربجه « امير » کلمهسيني دوغرو اولاراق تلفّوظ ائدهبيلمزديلر و اونا « خامير » دييهرديلر . کاشغارلي ماحمود , هم ده اونلار آراسيندا « آغساققاللار » قوروپونون اولدوغوندان بحث ائديرکي احتيمالا گؤره « مؤحترم ياشليلار » اولدوقلاري اوٍچون اوزلرينه سايقي دويولاردي .
۱۲. جي يوزايل اوغوز و تورکمن عسگر ـ بوي بوروکراسي صينيفي آراسيندا « سالارلار » , « موٍقدّملر » و « سردارلار » اؤنده گلرديلر . محمّد ابراهيمين اثرينده , کيرمان اوغوز رييسلريندن « سردار » و « امير » اولاراق سؤز ائديلمهسي چوخ جاليب دير .
اوغوز و تورکمن بوي ـ آريستوکراسي صينيفينا اوست دوزئي بيلرده داخيل ايديلر . اسکي تورک و ايغور کتيبهلرينده « باي » کلمهسينين موعاديلي « زنگين » اولاراق آچيقلانماقدادير . ۱۴ ـ ۱۳. جو يوزايللرده سادهجه زنگينلر دئييل , بيلرده « باي » اولاراق وظيفهلنديريلميشديلر . بوش واختي يئرينده بيلر , عوموميتده سفيل , يوخسول خيدمتچي و کولهلرله موقاييسه اولونوردو . کاشغارلي ماحمود , فولکلور تصنيفلرينده « قارني توخ بيلر و قارا باخت « يوخسوللار»دان بحث ائدير . اوغوز وتورکمن « باي طبقهسي » آراسيندا دورومو اورتا دوزئيده اولان « تاجيرلر »ده يئر آليرديلار . ۱۲ ـ ۱۱. جي يوزايللره عاييد قايناقلاردا , اوغوز و تورکمن تاجيرلرينه « ساتوُوجي » و يا « بزيرگان » دئييلردي .
اوغوز ـ تورکمن توپلوموندا , دوٍنيوي ياشاملا باغليليقلاري اولان يونهتيجي صينيفلا بيرليکده ديني يونهتيجيلر ده واريدي . ۱۰. جو يوزايلين موٍشريک اوغوزلاري « حاياتلاريني و ماللاريني يؤنهتن » « شامان ـ حکيملرينه اينانيرديلار . » اوغوز و تورکمن بويلاري آراسيندا ايسلامين قبول ائديلمهسيندن سونرا « عوٍلما طبقهسي » ايجاد اولموشدو . ۱۴ ـ ۱۱. جو يوزايللره عاييد قايناقلاردا , اوغوز و تورکمن شاهلاريندان , فقيهلريندن و درويشلريندن سؤز ائديلمکده دير .
قايناقلارين نقل ائتديگينه گؤره , اوغوز و تورکمن توپلوموندا اوٍست دوزئي روٍتبهده بوي ـ آريستوکراسيسي واريدي . يؤنهتيجي بؤلوم , چئشيدلي عونوان و درجهلر داشييان بوي ـ قبيله رييسلريندن و عسگري گوجلردن اولوشاردي . بونلار , فئودال صينيفين اوغوز ـ تورکمن توپلوموندا اورقانيزهلنميش بير بيچيمده ايجاد اولان گوجلرين تيپيک تمثيلچيلري قونوموندايديلار . ۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايل اوغوز و تورکمن توپلومو آراسيندا عوٍلما طبقهسيده ايجان اولما مرحلهسيني تاماملاميشدي . پيراميدين يوخاريسيندا يابقو و خانلارين يئر آلديغي آتا ارکيل ـ هييئرارشيک گوجلر دورودو . هييئرارشيک قورقونون ايکينجي پيللهسينده بيلر , اميرلر , سردارلار ايله قبيله و عسگري بوروکراسينين اؤنده گلن تمثيلچيلري يئر آليردي . اوغوز و تورکمن آريستوکراسيسي , توپلومسال طبقهلر اؤزرينده اساسي گوج ايدي و توپلومون داها گئنيش اؤزگور اوٍيهلريني گئتديکجه ايطاعتلرينه آليرديلار .
توپلوم فردلرينين ايطاعتي
بويوک سوٍرولره و زنگين موٍلکلره صاحيب اولان اوغوز و تورکمن بويلاري , زامانلا اؤز بويلارينين گئرچک خانلاري ( اربابلاري ) دورومونا گلميشديلر . کاشغارلي ماحمودون « ديوان »يندا « کوله دورومونا دوشدولر » آنلاميندا « قولسيق ارلر » دئييلن بوي آداملاريندان بحث ائديلير . ۱۳. جو يوزايل سلجوقلو متنلرينده زور و باسقي آلتيندا اولان « اؤزل ارلر »دن سؤز ائديلير . کاشغارلي ماحمودون سؤزلوگونده « ارلرين بي اؤنونده ديز چؤکدوگو » آنلاتيلماقدادير . توپلومون کولهلشديريلمهسينين سببلري آراسيندا , يوخسوللاشما و باغيمسيز آداملارين ايقتيصادي سيخينتييا دوٍشدوگو يئر آلير . ۱۱. جي يوزايله عاييد بير اوغوز ماهنيسي دورومو تام اولاراق آچيق بير شکيلده آنلادير :
کيم زنگينليگه صاحيبديرسه
اونا بيليک لاييق گؤرولور
ثروتدن يوخسون قالان بي
ارلره احتياج دويور
بير اثردن آلينان بو نوٍکته , وارليقلي بيلرين بويون افراديني اؤزونه نئجه تابيع ائتديگيني و اونلارا نئجه باشچيليق ائتديگيني آنلاماميزا يول آچماقدادير . نئجهکي بللي اولور , توپلومون اؤزگور فردلرينين وارليقلي طبقهنين حاکيميّتي آلتينا گيرمهسي گئنلده اکونوميک سببلردن قايناقلانيردي . « ديوان لغاتالتورک »ده و باشقا قايناقلاردا يئر آلان بيلگيلر , اوغوز و تورکمن بويلاري آراسيندا بوْرج سيستئمينين اينکيشاف ائتديگينه دايير بيلگيلر وئريرلر . بيلرين ارلردن معمولا داها چوخ اولدوغو ايقتيداري , ايقتيصاددان ساوايي باشقا سببلردن ده قايناقلانا بيلرميش . کولهلشمهنين ان يايقين بيچيمي , ارلرين گوجلو و ائتگيلي بيلرين حيمايهسي آلتينا گيرمهسييدي . حئيوان سورولرينين و اوتلاق توپراقلارينين دوٍشمان حملهلريندن قوروماسي مطرح اولدوغوندا , ضعيف کؤچمن قبيلهلر , داها گوٍوهنمهلي موٍتّفيقلره احتياج دويوردولار . ياز و پاييز مئوسيملرينده گئرچکلهشن کؤچ حرکتلري سيراسيندا , کؤچمن قبيلهلر گوجلو بوي بيلرينين اؤندرليگينده بير آرايا گليرديلر . سوريهلي ميکاييل , سوريه تورکمنلرينين يازدا « حئيوانلارينا اوتلاق يئري آختارماق اوچون قوزئي بؤلگهلرينه کوچ ائديکلري »ندن بحث ائدير . بو کوچلر سيراسيندا , بؤلگهده يئرلهشن کوٍرد فئوداللاري , آردي آردينا تورکمنلره عاييد قويون , آت , دهوه و اؤکوز سورولرينه حمله ائدهرديلر .يينه سوريهلي ميکاييلين آنلاتديغينا گؤره , « بو دورومدا تورکمنلر ماللاريني قوروماق اوچون کوچلر سيراسيندا بيرلشمهيي اويغون گؤرموشدولر . » گئنلده بو نووع بيرليکلرين باشيندا داها گوجلو و چوخ ساييدا قبيلهيه حوٍکم ائدن بيلر يئر آليردي . کؤچمنلر ايچينده تام صلاحيته صاحيب اولان بيلر , لازيم گلديگينده , اؤزلليکلهده کوچوک و گوجسوز بويلاري اؤز آماجلاري يؤنونده ايستيثمار ائتمکدن قاچينمازديلار . عئيني بويدان اولانلار ايسه , خيدمتکار و يا کوله اولاراق حاکيم گوجون سوٍلطهسي آلتيندا يئر آلاردي . ۱۱. جي يوزايل سلجوقلو کوچلري تاريخينه دايير حيکايهلرده بو جوٍر اولايلارا راستلانيلير . اؤزلليکلهده , حئيوان سورولري و اوتلاق اراضيلر اؤزرينده بيلرين اؤزل موٍلکيت حاقلارينين اولماسي , ايقتيدار زنجيرينين حالقالاريني داها دا مؤحکملشديريردي .
اورتا چاغ قايناقلاري , اوغوز و تورکمن فئودال بوي آريستوکراسيسينين زامانلا اوتلاقلارين صاحيبليک حاقّيني اله گئچيرديکلرينه شهادت ائديرلر . قايناقلار , سلجوقلو حوکومدارلارينين قيشلاق و يايلاق ساحهلري , قايي و باشقا بوي رييسلرينه ايقطاع اولاراق وئرديکلريندن سؤز ائديرلر . بللي اولدوغو قدهرييله توپلوم افرادي , اکونوميک سببلره گؤره آريستوکراسي قاعيدهسيني تشکيل ائدن بيلرين الينه دوشموشدولر . بو دورومو سانجارين سولطانليغي سيراسيندا وئريلن رسمي فرماننامهلر ده تاييد ائديرلر . بو بلگهلرين بيرينده , ۱۲. جي يوزايلده گورگن تورکمن بيلرينين حئيوان سورولري اوچون اوتلاق و سولاق توپراقلارينين پايلاشيمينا قاتيلديقلاري بيلديريلمکدهدير . تورکمن بويلاري , سورولريني اوتلاتديقلاري اوتلاغين اؤزل وئرگيسيني اؤدهمک مجبوريتيندهيديلر .
اوغوز و تورکمن بويلارينين توپراق صاحيبليگينه دايالي فئودال ايستيثمارچيليق , هله سلجوقلو دؤولتينين قورولوشوندان اؤنجه اينکيشاف ائتمهيه باشلاميشدي . ويلهئلم آوتيروس بئله يازير : « اگر اراضي يئم باخيميندان وئرملي اولسايدي , اونلار ( تورکمنلر ) تئز عئيني يئرده چاديرلاريني قوراراق راحاتجا اوتوراق ائدهرديلر . آرديندان دا اؤز ايچلريندن بير عاغيلليسيني اؤلکهنين حوکومدارينين يانينا گؤندهرهرک , تعيين اولان وئرگي ميقداريني قبول ائديب موٍتقابيل آنلاشما ترتيب وئرهر , بئلهجه اوتلاقلارا يئرلهشرديلر . » بودورومو , سلجوقلو کوچلريني آنلادان تاريخ وقاييعنامهلري ده دوغرولاماقدادير . گرديزي , ۴مين نفرليک تورکمن عاييلهسينين خوراسانداکي اوتلاق بؤلگهلره گئتمک اوچون سولطان ماحمود باش ووردوقلاريني خبر وئرير . تورکمن رييسلري , بو باش وورماقدا , چئشيدلي قرارلاري قبول ائدهجکلري و وئرگي اؤدهيهجکلري سؤزونو وئرميشديلر .
فئوداللاشان اوغوز و تورکمن بيلري , يئرلهشيک « ياتوقلاري » دا اؤز سوٍلطهلري آلتينا آلميشديلار . احتيمالا گؤره ، ياتوقلاري قيشلاق و يايلاق اوتوراق يئرلرينده بير سيرا مجبوريتلره تابئع توتموشدولار . ياتوقلار , اؤز ايسکان ساحهلريني قورومايي باشاراراق , صناعتين چئشيدلي بوداقلارييلا اوغراشميش و اکينچيليکله مشغول اولموشدولار .
آتا ارکيل ـ فئودال يؤنهتيمده ايستيثمار چئشيدلري
تابيع دورومونا دوٍشن توپلوم فردلرينين ( قولسيق ارلري , ياتوقلار و ارلر ) شيدّتلي سؤمورولمهسي , آتا ارکيل دوٍزهنين چئشيدلي نووعلارييلا ايستيتار ائديلميشدي . ايطاعت , اسکي گلهنکسل ياشامين بوي ايچيندهکي طبيعي سئيري ايدي ائلهبيل . اوغوز و تورکمن توپلوموندا بو جوٍر موطابيقتلرين اولدوغو « ديوان لغاتالتّورک » طرفيندن ده تأييد اولماقدادير . کاشغارلي ماحمود , ايلخيلارين اوتلاديلماسيندا ( آت بسلهمه ) و قوْرونماسيندا بوي آراسيندا قارشيليقلي يارديملاشمانين وارليغيندان سؤز ائدير . موٍلّيف عئيني يارديملاشما بيچيمينين کئچه و باشماق اوٍرهتيمي سيراسيندا دا وار اولدوغونو مطرح ائدير .
ايطاعتين بير باشقا شکلي ايسه اوْولادليق آلينماسي و زنگين عاييلهلر آراسينا اؤزگهلرين سوخولماسييدي . اسکي تورکمن سوي کؤتوکلرينين نقل ائتديگينه گؤره , بوش واختي يئرينده اولان بيلر , آيري بويا منسوب اولان اوشاقلاري « اوولاد » گؤتورهرک ان آغير ائو ايشلرينده ايشلهدرديلر . اوغوز ـ تورکمن توپلوموندا بو نووع اجتيماعي طبقهلرين وارليغي , اورتا چاغ سؤزلوکلريندن ده آنلاشيلماقدادير . کاشغارلي ماحمودون سؤزلوگونده , « اؤکسوز » ( يئتيم ) و « ياد » ـ اؤزگهلردن بحث ائديلمکدهدير .
اوغوز و تورکمن بيلري , باشقا آتا ارکيل عنعنهلري ده ايستيثمار آماجي اولاراق قوللانيرديلار . يوخاريدا آدي گئچن سوي کؤتوکلرينه گؤره بي , اؤز قيزيني اوولادليغييلا ( اؤگئي اوغلويلا ) ائولنديريردي . بي و قاريسي , اوولادليقلارينين توْي مصاريغي قونوسوندا چوخ توتوملو ( مُتصد ) داورانمايا چاليشارديلار . رسمه گؤره , سادهجه اؤز اوغلونو دئييل , اوولاديقلاري دا ائولنديرمک زوْروندايديلار بي , باشليق پولو وئرمهمک اوٍچون بؤيوتدوگو اوولادليغا اؤز قيزيني وئريردي . بونا گؤره داماد , قايناتاسينين يانيندا قاليب و اسکيسي کيمي بييين ايشلرينه يئتيشردي .
نقل اولونان تورکمن ريوايلرينده , اسکي تورک توپلومسال ائوليليک قوُرومونون دييشن دوٍزهنينين ايزلرينه راستلانيلير . اسيکي تورک قايداسي , دامادين بللي بير موٍدّت قايناتانين ائوينده قالماسيني واجيب گؤروردو . ائلهبيل , داماد گلينين عاييلهسي طرفيندن اوولاد کيمي اولونوردو . بعضي تورک لهجهلرينده « گوٍوئي » , « کيشي , قيز عاييلهسينين اوغلو اولدو » آنلامينا گلمکدهدير . آروادينين عاييلهسييله اوتوران داماد , بير نئچه ايل بويونجا قايناتاسينين سوٍرولرينه باخماغا موٍظّف ايدي . شجرهيه گؤره , تورکمن بويلاري , اسکي گلهنکلري يوخسوللارا قارشي ايستيثمار وسيلهسي اولاراق قوللانيرديلار .
اوغوز و تورکمن توپلومونون يوخاري روٍتبهلي يؤنهتيجيلرين سؤموروسو , ايقتيصادي سببلردن ساوايي , حربي گوٍجه ده دايانيردي . نوفوذلو بيلر , کؤلهلردن تشکيل تاپان موحافيظ بيرليکلردن ساوايي , بوي و قبيلهدن آلينان عسگري گوٍجلري ده قوللانيرديلار . بو بيرليکلر , عوموميتده سئچمه ساواشچي « ايگيد »لردن اوْلوشان يوٍنگول ( چيريک ) سواريلردن عيبارت ايدي . تورتا چاغ يازارلاري , ساييلاري بير نئچه يوٍز ساواشچيدان عيبارت اولان ايلک سلجوقلو عسکري بيرليکلريندن سؤز ائديرلر . خانلار , بيلر و اميرلر , ايگيدلردن دوٍزهلن بيرليکلري ساواش , غارت , حمله و سوٍرهک اوْووُ اوٍچون استيفاده ائديرديلر . رشيدالدّين , ۹. جو يوزايل سلجوقلو اوردوسونون سئچمه گنجلردن اولوشدوغونو و بو ساواشچيلار « نؤکر » دئييلديگيني قئيد ائدير . آنجاق « نؤکر » کلمهسي احتيمالا گؤره داها سونرالاري گئنيش بير آنلام قازانميشدي . « نؤکر » کلمهسينين اوغوز و تورکمن توپلومو آراسيندا يايقينلاشماسي , احتيمالاً موغوللارين اورتا آسيايي استيلاسيندان سونراکي دؤنمه عاييد دير . مؤعتبر قايناقلارا گؤره , قاراقويونلو خانيدانليغي دؤنمينده نؤکرلردن موٍتشکّيل بيرليکلر قوللاناردي . رشيدالدّين , « نؤکر » تعبيريني , داها چوخ سلجوقلو موحافيظ بيرليکلرينده قوللوق ائدهن « ايگيدلر » اوٍچون قوللانميشدي .
۱۰ ـ ۹. جو يوزايللره عاييد قايناقلار , اوغوز بيلرينين ايدارهسينده اولان و « مولا » دئييلن کيرايهليک بيرليکلردن سؤز ائديرلر . ابنالفقيهين اثرينده , اوغوز حوکومداري اوغوللارينين موٍزدلو موحافيظ بيرليکلري حاقّيندا بيلگيلر وئريلير . « مولا » دئييمي بويلارين و اؤزل شخصلرين موٍوکّيللرينين ايجاد ائتديگي بيرليک آنلامينا گليردي . مولالار سيلاحلييديلار ؛ ساواشلارا قاتيلير , اله گئچيريلن غنيمتلردن پاي آلارديلار . گئنلده , بو بيرليکلرين چوخ شيکايتي اولمازدي ؛ چوٍنکو کوموتانلارينين تام نيظارتي آلتيندايديلار .
اورتا چاغ قايناقلاريندا , تابيع اينسانلارا , « تبعهسيندهکيلر , بيرينين اؤنونده گئدهنلر , امري آلتيندا اولانلار , خيدمتکارلار » آنلاميندا « اتباع » دئييلردي . ظهيرالدّين نيشابوري و باشقا تاريخچيلر , سلجوقلو بويو قوللوغوندا اولان چوخ ساييدا « اتباع ييغين »دان بحث ائديرلر . ابنالاثيره گؤره , اونلار « وئريلن فرمانلاري يئرينه يئتيرمکده و قوللوغا حاضير دورومدايديلار . » تابيع موٍکّيللر و تبعهدهکيلر , سوسيال و ثروت ائشيتليگي باخيميندان فرقلي بؤلومه منسوب اولان فردلردن تشکيل تاپيردي . بو قوروپلار , اوٍست دوٍزئي بيلرين امرينده عسکري و آيري مجبوريتلره مأمور اولونموشدولار . « اتباع ييغين »لارينا تورکجه « قوللوقچي » و « تاپوقچي » آدي وئريلن صينيفلار دا داخيل ايدي . کاشغارلي ماحمود « ديوان »يندا « تاپوقچي » کلمهسيني « خيدمتچي » , « ايطاعت ائدهن » آنلاميندا آچيقلاميشدير . ۱۲ ـ ۱۱. جي يوزايللر تورکمن ـ اوغوز توپلوموندا بو نووع خيدمتکارلارين وارليغينا ت.هاوستما و پ.پئليوت طرفيندن ده توجّوٍه اولونموشدور .
اوغوز و تورکمن بويلارينين وارليقلي و نوفوذلو بيلرينين چئورهسينده , چوخ ساييدا قوللوق وورغونلاري ( ! ) ( اربابي ـ خيدمت ) واريدي . ابنفضلان , اوغوز رييسي اتراکين اوردوگاهيني آنلادارکن : « اونون خيدمتچيلري , موکبي و بويوک چاديرلاري واريدي » ايفادهسيني قوللانير . سياحين کيتابيندا بو قوروپدان سؤز ائديلرکن عربجه « ضَبُنه » تعبيري قوللانيلميشدير . بو کلمهنين تورکجهدهکي قارشيليغي « يئمک وئريلمهسي گرهکن اينسانلار , نديملر , هئچ بير فايداسي اولمايان انگللر » ايدي . آنجاق , بو خيدمتچيلرين مصرفي , ائيلهديگي خيدمتدن داها باهالييا چيخيردي . بويوک اوغوز رييسينين ساخلوْووندا بو جوٍر قوُللارين اولماسي چوخ جاليبدير . ابنفضلان , اتراکين ائو خالقي يانيندا ياخين اقربا عاييلهلريندن ده سؤز ائدير . بونلار آراسيندا , عرب ائلچينين گلمهسي موٍناسيبتي ايله « عمي اوشاقلاري »دا يئر آليردي . بو دورومدا داها چوخ کؤچري کند عنعنهسييله قارشيلاشيريق . ب.يا.ولاديميرتسوون آچيقلاماسي داها آيدينلاييجي دير : « زنگين کؤچمنلرين , اؤزلليکله ده ايلخي صاحيبلرينين , بويوک توپلوملاردا کؤچمن اولاراق ييغيشمالاري موٍمکون دئييلدي . اؤز حئيوان و اؤزلليکله آت سوٍرولري اوٍچون داها سربست ساحهلر سئچمک مجبوريتيندهيديلر » . آنجاق بو دورومدا حئيوانين بسلهنمهسي اوٍچون بير سيرا تهليکهلر اورتايا چيخيردي , چوٍنکو بوزقيردا گلهنک حالينا گلميش غارت و سالديريلار معمول ايدي . آنلاشيلان , بويوک حئيوان سوٍرولرينه صاحيب بيلر , يانلاريندا سيلاحلي خيدمتچيلر و يارديمچيلار ساخلاماق مجبوريّتيندهيديلر .
يوخاريدا آنلاتديغيميز ريوايتلر و آلينتيلار , آراشديرديغيميز دؤنم ايچينده اوغوز ـ تورکمنلرده آتا ارکيل ـ فئودال قوُروملارين اينکيشاف ائتديگيني اورتايا قويماقدادير . بوي ـ قبيله قوُرولوشونا سون وئرمک اوٍچون ثروت و طبقه آييريمي , توپلومون اؤزگور فردلرينين کؤلهلشديريلمهسي سوٍرهجينين گرهگي ايدي . اوغوز ـ تورکمن توپلوموندا فئودال ايليشگيلرين گليشمهسينده سلجوقلو دؤولتينين ايجاد اولماسي بويوک اؤنم داشيميشدير . عسکري قوللوق قارشيليغيندا بويوک يئر و زميلر ( ايقطاع ) آلان اوغوز و تورکمن بيلري , سادهجه اؤز قبيلهداشلاريني دئييل , فتح ائديلن اؤلکهلرين امکچي و زحمت چکن کوٍتلهلريني ده سؤمورمهيه باشلاميشديلار .
اوٍچونجو بؤلوم
اوغوز يابقو دؤولتي
۹. جو يوزايل سونلاريندا قوللوغا اوغرايان پئچهنکلردن گئرييه قالانلار , گئتديکجه سالير و باشقا اوغوز بويلارييلا قايناشاراق آسيميله اولدولار . « شجرة تراکمه » ايچکي ـ سالير بويلارينين منشأييني اوغوز ـ پئچهنک قاريشيمي اولاراق گؤسترير . تورکمن خالق ريوايتلرينده ايسه , سالير قازانين قاراقالپاق بييينين قيزييلا ائولنديگي آنلاتيلماقدادير . افسانهلرده , ساليرلارلا قاراقالپاقلارين آنا طرفيندن فامئل اولدوقلاري قئيد ائديلمکدهدير . سووئت تاريخ آراشديرمالاري , قاراقالپاقلارين پئچهنکلرين موٍستقيم توْرونلاري اولدوغونو ايثبات ائتميشدير . قاراقالپاق بوي شجرهسي ده اونلارين تورکمنلرله ائتنيک باغلاري اولدوغونو تأييد ائدير . قاراقالپاق افسانهلرينده , سلجوقلو فوتوحاتينا قدهر اونلارين تورکمنلرله بيرليکده سيردريا اطرافيندا اوتوردوقلارينا ايليشگين بيلگيلر يئر آلماقدادير .
اوغوز ـ پئچهنک ساواشلاريني مطرح ائيلهين تورکمن ريوايتلري ، ياري افسانهوي حيکايهلردن تشکيل تاپير . حيکايهلرين باش قهرماني , ساليرقازان دير . ريوايته گؤره , گوٍيا بير چوخ تورکمن قبيلهسينين بوي آتاسيدا اوْدور . نتيجهده بو قهرمانا بير چوخ افسانهوي اؤزلليکلر ايضافه ائديلميشدير . يينه ده تورکمن خالق حيکايهلري , اورتا آسيا اوغوز بويلاري تاريخينه دايير بير سيرا گئرچک حاديثهلر متنينده داشييير . خالق قاهرامانليق ناغيللاري , اوغوز ـ پئچهنک ساواشلارييلا ايلگيلي ايلک قايناق درجهسيندهدير . تورکمن افسانهلرينه گؤره , بو ساوشلار گئچيجي ظفرلرله اوزانيب يينه سوٍرهردي . پئچهنکلره قارشي ساواشلاردا اساسي روْلو سالير اوغوز بويلاري اويناييردي . ايلک توْققوشمالار , شوٍبههسيز ۸ . جي يوزايلده پئچهنک ـ کانقار بويلارينين اوتوردوقلاري سيردريانين اورتا آخيملاريندا اوٍز وئرميشدير . اوزون ايللر داوام ائدن ساواشلارين سونوجوندا اوغوزلار , پئچهنک فئدراسيونونو مغلوب ائتمهيه موٍفّق اولورلار . تقريباً ۹. جو يوزايلين اورتالارييلا سونلاري آراسيندا اوغوزلار , بو قبيله فئدراسيونونو سيردريانين آشاغي آخيملاريندان و آرال جيواريندان کؤکدن چکيب آتيرلار . بئلهليکله پئچهنک قالانلاري , اوغوز کوْنفئدراسيونودوٍزهنينده يئر آليرلار . اوغوز بيلري , پئچهنکلره قارشي چيخديغي ساواشلاردا , احتيمالا گؤره قيماق و قارلوق قبيلهلرينين بير قيسمينين يارديميني دا آلميشديلار . آنجاق , ۹. جو يوزايلين سونوندا خزرلرله اتّيحاد ساغلايان اوغوزلار , پئچهنکلره سون بير ضربه انديرهرک اورال ـ وولقا نهيرلري آراسيني اله گئچيرديلر .
سيردريا يابقو دؤولتينين تشکّولو
۸ . جي يوزايلين ياريسي ايله ۹. جو يوزايلين سونلاري آراسيندا جريان ائدن فيرتينالي اولايلار , اورتا آسيا اوغوز بويلاريندا دؤولت تشکيلاتلانماسي عونصورلارينين اينکيشاف ائتمهسينده عاميل اولماق وظيفهسيني گؤرموشدور . پئچهنک ـ کانقار کوْنفئدراسيونونا قارشي يئريديلن ساواش و خاريجي امنيتين ساغلانماسينين حياتي اؤنم داشيديغي , بو انگيزهده واضيح بير رول اويناميشدير . بو سوٍرهجين , باتي تورک خاقانليغينين ييخيليشيندان سونرا باشلاميش اولدوغو آيديندير . آنجاق , اوغوز يابقو دوُولتينين , اوْ.پريستاکين تخمين ائتديگي کيمي , ۷۶۶ ايلينده قوُرولدوغونو سانميرام . اورتا چاغ قايناقلاريندا دا بو نظري دوغرودان دستکلهين بيلگيلر مووجود دئييل . اوغوز دؤولتينه مربوط اولان ايلک يازيلارا , آنجاق ۹. جو يوزايل سونو ايله ١٠. جو يوزايل باشلارينا عاييد عربجه قايناقلاردا راستلاماق موٍمکوندور . سيردريا يابقو دؤولتينين سون قوُرولوش سوٍرهجي بويوک بير احتيماللا تام بو تاريخده گئرچکلشميشدير .
اوغوزلارين اؤزلرينه اؤزل بير دوُولتلرينين اولدوغونو گؤسترن ان ارکن بيلگيلر , ابنواضحاليعقوبينين اثرينده يئر آلماقدادير . يازار , تورک ديللي بوي و توپلولوقلاردان بحث ائدهرکن بو جوٍر دئيير : « تورکيستان و تورکلر , بير نئچه تيپه و مملکته آيريلير . بونلار , قارلوقلار , توکوز ـ قوزلار , توٍرگشلر , قيماقلار و قوزلار دير . بو تورک توپلولوقلارينين هر بيرينين اؤز دؤولتي واردير و اونلارين هر بيري اؤبورسويله ساواشار . » يعقوبينين وئرديگي بيلگي , سادهجه اوغوز دؤولتينين ذيکر ائديلمهسي جهتيندن دئييل , عئيني زاماندا اونلارين قونشو تورک قبيلهلرييله آپارديقلاري ساواشلارين بيلديريلمهسي آچيسيندان دا ديقّت چکيجيدير . بو قبيلهلر آراسيندا قارلوق و توکوز ـ قوزلارين آدلارينين دا گئچمهسي , ايستر ايستهمز نظريمي جلب ائتمکدهدير .
« کتاب اخبار البلدان » , ١٠. جو يوزايل اوغوز بويلارينا ايليشگين سون درجه دهير وئرمهلي بيلگيلر احتيوا ائدير . ابنالفقيه , قيماق و توکوز ـ قوزلارلا بيرليکده اوغوزلارين دا اؤزلرينه عاييد بير « حوٍکومدارلاري »نين اولدوغونو و اونون تورکلر آراسيندا باشقالاريندان داها مؤعتبر اولدوغونو آچيقلايير . بونونلا بيرليکده يازاريميز قارلوقلارين ديگر قبيلهلرين هاميسيندان داها « اصيل » اولدوقلاريني قئيد ائدير . اثرينين مؤحتواسينا گؤره ابنالفقيه , بيلگيلريني اؤز دؤنهمي اولاراق قبول ائديلن ۹. جو يوزايل باشلارييلا سينيرلي توتموشدور .
يعقوبي و ابنالفقيهين اثرلرينده قئيد ائديلن بيلگيلر بيلديريلن تاريخده اوغوزلارين اؤز بير دؤولتلري اولدوغونو و گوٍجلر « حوٍکومران » قبيلهلردن بيري اولدوغو سونوجونا يئتيشمهميزه يول آچير . ابنالفقيهين اوغوزلاري ماوراالنّهره يئرلشديرميش اولماسي , بيزيم اوٍچون آيري بير اؤنم داشييير . گؤرولدوگو کيمي , اينجهلهنن متنلرده ۹. جو يوزايل سونلاري ايله ١٠. جو يوزايل باشلاريندا تشکّول ائدن سيردريا اوغوز دؤولتيندن سؤز ائديلمکدهدير .
اسکي و يئني قوز ائلي
ادريسينين اثري و خريطهلري , ١٠. جو يوزايلده اسکي و يئني اوغوز باشکنتلريني آيري آيري گؤسترمکدهدير . « کتاب روجار »دا اوغوز ائليندن بحث ائديلرکن , اسکي و يئني قوز ائلينين آدلاري گئچير . ادريسي بئله دئيير : « خييام ايله يئني قوز ائلي , يعني گوٍنئي ايله باتي آراسينداکي فاصيله , دؤرت گوٍنلوک يولدور » . « کتاب روجار »ين چئشيدلي يازمالاريندا اولان خريطهلرده , اسکي قوز ائليندن ده سؤز ائديلير ١١۵۴ ايلي خريطهسينده اسکي قوز ائلي , خارزم گؤلو گوٍنئي دوغوسو ايله روزانين گوٍنئيي آراسينا يئرلشديريلميشدير . اسکي قوز ائلينين گونئي دوغوسونون داها ايرهليسينه ايسه آدي بللي اولونمايان بير داغ سيلسيلهسي و داهلان شهر ـ قالاسي نيسبت وئريلميشدير . ١١۹٢ ايلي خريطهسينده اسکي قوز ائلي , شاش بؤلگهسينين قوزئي دوغوسونا چکيلميش ايري داغ سيلسيلهسينين اتگينده اوْتوردولموشدور . « صورهالارض »ده اسکي قوز ائلي , شاش نهري گوٍنئيينه , چاغرا اوغوز داغينين قوللاري ايله بيرلهشن داغين ياخينلاريندا گؤستريلميشدير . اسکي قوزيا , سيردريا قاراتاوي , چو نهري و تيئن ـ شانين باتي اوزانتيلارييلا حصر اولموش بؤلگهده يئر آليردي . « نزﻫﺔالمشتاق »دا اسکي قوز ائلينين خييام شهرينين گوٍنئي باتيسيندا اولدوغونا ايشارت ائديلير . بو آچيقلاما , ادريسينين يوخاريدا وئريلن خريطه بيلگيلرييله تام اولاراق موطابيق دير . اسکي قوز ائلي آدينين , اوغوز قبيلهلرينين سابيق « باشکنت »ي اولدوغو قطعي دير . احتيمالا گؤره بو شهر , اورتا آسيا اوغوز بيلرينين ايلک ايقامتگاهلاريندان بيري ايدي . « نزﻫﺔالمشتاق » , اسکي قوز ائلي ايله بيرليکده يئني قوز ائليندن ده بحث ائدير . ادريسي , شاش نهرينين آشاغي قيسيملاريني آنلادارکن يئني قوز ائلينين آديني دا ذيکر ائدهر . اوغوز دؤولتينين باشکنتي يئني قوز ائلينده اونلارين « حوٍکومداري » قيشلاردي . ادريسييه گؤره اوغوز حوٍکومدارينين آنا ايقامتگاهي جند و خارا ايدي . « کتاب روجار » , اوغوزلارين جوٍرجان و خارزمله تيجارت ائتديکلريندن بحث ائدير . سيردريانين آشاغي آخيملاريندا يئر آلان يئنگيکنته يئني قوز ائلي دئييلردي . بو آدلانديرما , چوخ احتيمالا گؤره ١٠ ـ ۹. جو يوزايلده سيردريا جيوارينداکي بوزقيرلاردا حاکيميتين اوغوزلار طرفيندن اله گئچيريلمهسييله باغليدير . ١٠. جو يوزايل عرب ـ فارس قايناقلارينين , اوغوز يابقولارينين باشکنتينه يئنگي قيشلاق دئييلديگيني قئيد ائتمهلري ده بونون بير دليلي دير . آرکئولوژيک تاپينتيلاردان بللي اولان قدهر يئنگيکنت , آنتيک دؤنمده ده مووجود ايدي . سادهجه شهر ١٠. جو يوزايلده خارزملي اوستالار طرفيندن يئنيدن قوُرولموش و تعمير اولونموشدو . يئنگيکنتين اساس نوفوسونو کوْلونيستلر , اؤزلليکله ده خارزم کؤکنليلر تشکيل ائديردي . شهرده يئرلهشيک حاياتي منيمسهميش اوغوزلار دا اوتورماقدايدي . شهر خارابالاريندا آچيغا چيخاريلان سيراميک پارچالاري دا بونو ايثبات ائتمکدهدير .
اورتا چاغ عرب قايناقلاريندا , يئنگيکنت حاقينداکي ايلک بيلگيلره ابنروستانين اثرينده راستلانيلير . مولّيف , خارزم گؤلونون دوغو ساحيليني آنلادارکن يئنگيکنتده اوتوران بير « حوکومدار »دان بحث ائدير . آمّا ندن ايسه يئنگيکنتده اوتوران او حوکومدارين آديني وئرمير . بو يئرلهشيم مرکزينين آدينا چوخ داها سونرالاري دا يئني شهر دئييلمهسي ايلگي چکيجيدير . مسعودي , آرال گؤلو چئورهسينده اوتوران موسلمان خالقين يئني شهرده ساکسنلشديگيني سويلهيير . اونا گؤره , « بورادا اوتوران تورک نوفوس آراسيندا قوزلارين اوٍستونلوگو وار و اونلار , کؤچري و يئرلهشيک حالدا ياشاييرلار . بو خالق , تورکلردن اولوب , آشاغي يوخاري و اورتا خالق اولاراق اوٍچه آيريلميش دير . » احتيمالاً مسعودي بورادا , جتيسو , قاراتاو اتکلري , سيردريانين اورتا آخيمي و عئيني شکيلده آرال و قوزئي خزر ساحيللرينده ياشايان يئرلي اوغوز قوروپلاريندان سؤز ائتمکدهدير .
ابنحوقل ده , يئني شهر اولاراق آدلانان يئنگيکنت حاقيندا جاليب بيلگيلر وئرير . يازارين تاريخه و جوغرافيايا دايير اثرينده يئني شهر , قطعي بير ايفادهيله اوغوز دؤولتينين باشکنتي اولاراق گؤستريلير . ابنحوقله گؤره يئنگيکنت , سيردريا آغزيندا يئر آلان ان بويوک يئرلهشيم ساحهسيدير . يئني شهر , باشکنت اولماقلا بيرليکده اوغوز حوکومدارينين دا قيشليق ايقامتگاهييدي .
آنلاديغيميز قدهرله يئنگيکنت , ١٠. جو يوزايلده هم باشکنت , هم ده اوغوز حوکومدارينين قيشليق ايقامتگاهي اولموشدور . يئني قوز ائلينين اوغوزلار طرفيندن دوولتين مرکزي اولاراق سئچيلمهسينين بير چوخ سببي واردير . بونلاردان ان اؤنمليسي , يئنگيکنتين اويغون بير جوغرافيادا يئر آلماسي و اورتا آسيانين بويوک زيراعت بؤلگهسينين اورتاسيندا اولماسيدير . يئنيقوزائلي , اوغوز بوزقيرلارييلا خارزم , ماورالنّهير و خوراسان آراسيندا کوْريدور ايشي گؤروردو . اوغوز يابقولارينين اوتوردوقلاري سيردريا شهرلري , توپراق و سو يولويلا گئرچکلهشن تيجارتين اؤنملي مرکزلري دوروموندايديلار . ابنحوقل , سيردريادان يئنيشهره غلّه و بوغدا يوٍکلو گميلرين گئديب گلديگيني يازير . يئنگيکنت , قيماق توپراقلاريندان نور , ايشيم , کنگير و ساريسو چؤللري بويونجا اوزانان کروان يولو اوٍزرينده يئر آليردي . ب. يول سيغناق و گونئي اورالا دوغرو گئدن تيجارت يوللارييلا بيرلشيردي .
« کتاب روجار » آدلي اثرده يئر آلان بيلگيلرين آناليزي , ١٠. جو يوزايلده اوغوزلارين ايکي سياسي مرکزده چوخونلوقدا اولدوقلاريني اورتايا قويماقدادير . بونلاردان بيري , ادريسينين خريطهلرينده اسکي قوز ائلي آدييلا گؤستريلمکده و تيئن ـ شانين باتي اتکلرييله سيردريا قارتاوي آراسينا يئرلشديريلمکدهدير . اؤبورو ايسه , سيردريانين آشاغي قيسيملارينداکي بير بؤلگهده گؤستريلن و اوغوز يؤنهتيجيلرينين يئني ايقامتگاهي اولاراق قئيد ائديلن يئنگيکنت ايدي .
بو حقيقتين آچيغا چيخاريلماسي , اورتا آسيا اوغوز دوولتينين دوٍزهلديگي بؤلگهلرين تاريخينه باخماق اوچون گئنيش بير اوفوق آچماقدادير . اسکي و يئني قوز شهرلرينين وارليغي , اوغوز دوولتينين تاريخينده ايکي بويوک دؤنمين اولدوغونا ايشارت ائدير . نه يازيقکي , هلهليک اسکي قوزائلينين نه زامان اوغوزلارين آنا مرکزي اولدوغونا دايير بيلگيلردن محروم قالميشيق . سانيرام کي , تقريباً ١٠. جو يوزايلين ايکينجي چئيرهگينده بورا اوغوز يابقولارينين ايقامتگاهي ايدي . اسکي قوزائلينين , اورتا آسيانين اساسي اوغوز کوٍتلهلرينين ايلک يئرلشيم ساحهسينده يئر آلماسي چوخ جاليبدير . نزﻫﺔالمشتاقدا دا بللي اولدوغو کيمي , بو بؤلگهلر , اوغوزلارين « ايچ » يوردو اولاراق آدلانديريليردي . احتيمالا گؤره , داها اؤنجه جتيسو و سيردريانين اورتا آخيملاريندا ياشايان اوغوز بوي بيلرينين اوتوراق مرکزي اسکي قوزائلي ايدي . يئنيقوزائلي ايسه , آنجاق , ١٠. جو يوزايلده پئچهنکلره قارشي موفّق حملهلر ائديلديگيندن سونرا اوغوزلارين باشکنتي اولموشدور . يازيلي مأخذلرين ١٠. جو يوزايلده يئنگيکنتين يئنيدن احياسي و تحکيمينه ايشارت ائدن آرکئولوژيک اشيالارلا قارشيلاشديريلماسي دا بو نظر دوغرولاماقدادير .
اوغوز دوولتينده ساليرلار دؤنمي
اورتا چاغ قايناقلاريندا , سير دريا يابقو دؤولتينين سياسي دورومونا ايليشگين نه يازيق کي هئچ بير بيلگي يوخدور . قونويا دايير بيلگيلر , گئنلده تاريخي ريوايتلرده و افسانهلرده قوْرونموشدور . « اوغوزنامه »نين چئشيدلي وئرسيونلاريندا , اوغوز دوولتينده سالير بويونون اؤنملي رول اويناديغيندان سوز ائديلير . بو ريوايتلره گؤره , سالير بيلري اوزون بير موٍدّت اوغوز ائلينده حوکوم سورموشدولر . ١۴. جو يوزايلده رشيدالدينين تثبيت ائتديگي اورتا چاغ منقيبهلرينده بئله دئييلير : « حاکيميت پايهسي اوزون بير سوٍره اوغوزون عاييلهسينده اولموشدور . حاکيم عونواني او قدهر اوزون سوٍره ساليرلار خانيدانيندا قالدي کي , بوندان سونرا باشقا بويلاردان دا سايقين حوکومدارلار چيخدي . »
داها گئچ دؤنمه ايليشگين وئرسيونلاريندا ( اوغوز نامهنين ) , سالير بيلرينين اوزون ايللر خانِ ـ خانان اولدوقلاري و تورکيستاندا « تورکلر ايله تاجيکلري ايداره ائتديکلري » آنلاتيلير . ساليرلار , قودرتلي بير بوي ايدي ؛ توُغلارا , يعني اؤزل سانجاق و بايراقلارا صاحيب ايديلر . ايقتيدار , تورکيستان اوغوز بويلاري آراسيندا عوٍصيان و شوريشلر باش وئرهنه قدهر ساليرلارين اليندهيدي . داها سونرا آرالاريندان سلجوقلو خانيدانينين ده چيخديغي قينيقلار , اوغوز ائلينده حاکيميتي اله گئچيرديلر .
محمد نشرينين اثرينده يئر آلان « اوغوزنامه »نين آيري بير وئرسيونوندا , اوغوز دوولتينده حوکومتين اوّلجه قاييلار الينده اولدوغو , سونرادان ساليرلارا گئچديگي قئيد ائديلمکدهدير : « حاکيميت قايي خانين و اوغوللارينين اليندهيدي تا عصردن عصيره , نسيلدن نسيله گئچهرک تاغ خانين اوغلو , اوغوزون اوغلو سول قاناددان سالير بويونا گئچهنه قدهر . سالير بويو ايله ايران ساساني پاديشاهلاري آراسيندا ( محمد (ص) نبي و هله ايسلامدان اؤنجهکي دؤنملرده ) چوخ ساييدا توققوشمالار و قانلي ساواشلار اولموشدو . آرديندان عابّاسي خانيداني زامانيندا تورکلرين بير قيسمي ايسلامي قبول ائيلهديلر . نهايت , زامانين گئچمهسييله , عابّاسي دوولتينين تشکّول چاغيندا تاغ خانين اوغلو سالورون اؤلوموندن سونرا , قاراخان عونوانلي جاناقخان آدلي بيريسي حوکومدار اولدو . او ، ايسلامي قبول ائدن تورک حاکيملريندن بيرييدي . هيجري ٣٠٠ ايلينده ( م . ۹۹۹ ) ايکيمين تورک عاييلهسي ايسلامي قبول ائدهرک موسلمان اولدولار , ائله بونا گؤره ده اونلار تورکيمان اولاراق آدلانديريلديلار . داها سونرا بو کلمه خالق آغزيندا قيسسالتيليب تورکمن شکلينه گلدي . تورکمن آدي دا او دؤنمدن قالميشدير » .
آراشديريلان تاريخي ريوايتلر , چوخ آنلامسيز قوْشما حيکايهلر و دوغرولوغو شوبههلي اولان بيلگيلردن تشکيل تاپيرلار . اؤزلليکله اوغوزنامه وئرسيونلارينداکي اولايلارين کرونولوژيسي خياليدير . اؤرنهيين , سالير حوکومدارلارينين هله ايسلامدان اؤنجه ايران پاديشاهلارييلا ساواشديقلاريني اينانماق چتيندير . بو ريوايتلرده يئر آلان سالير خانلاري , گئرچک تاريخي آداملار اولماييب , حماسي تيپلرديلر . آنجاق , بعضي افسانهوي اؤزلليکلرينه باخماياراق آراشديريلان ريوايتلر , يينهده اوغوز دوولتينده حاکيم اولموش سالير بيلري حاقيندا بعضي خاطيرهلري قوْرويورلار . اينجهلهنن ريوايتلرين اؤنمي ده بورادان دوغور , تورکمن ريوايتلري , پئچهنکلرله موجاديلهده سالير بويونون بويوک رول اويناديغيندان بحث ائتمکدهدير . احتيمالا گؤره بو ريوايتلر , ۹. جو يوزايلده سالير رييسلرينين صحنهيه گلديکلرينه و سيردريا يابقو دوولتينده سياسي حاکيميتي اله گئچيرديکلرينه ايشارت ائتمکدهدير . « اوغوز نامه » وئرسيونلاري , سالير بويوندان گلن خانلارين حاکيميتينين , سلجوقلولارين ظهورونا قدهر داوام ائتديگيني گؤسترير . بورادان دا , اونلارين اوغوز ائلينده تقريباً ١٠. جو يوزايلين اورتالارينا قدهر حوکوم سوردوکلريني تخمين ائتمک مومکوندور .
اوغوز دؤولتينده باراني حاکيميتي
سيردريا يابقو دوولتي خانيدان تاريخينده , داها سونراکي آني ( بيردن اوٍز وئرن ) دييشيکليکلر مجهوللوغونو قوْرويور هله . سلجوقلو اؤنجهسي يئنگيکنت حوکومدارلاري حاقّينداکي اوغوز و تورکمن ريوايتلري , قاريشيق دير و اينانديريجي تعبيرلردن اوزاق . بعضيلرينه توجّوه ائتمهسک , بونلارين چوخو , عليخان و اوغلو شاهمليک حاکيميتينه دايير حيکايهلردن عيبارتدير . بو سونونجوسو , بعضي اورتا چاغ قايناقلاريندا , گئرچک تاريخي شخص اولاراق آنلاتيلير . بو , بللي اؤلچولرده , « اوغوز نامه » و « شجرة تراکمه » دهکي ريوايتلرين تصحيحينه يارديمچي اولور . آنجاق , عليخانين حاکميميته گئچيش تاريخيني قطعي اولاراق بللي ائتمک , تاريخلري تثبيت ائديلميش تاريخي اولايلارين مووجوديتي اولماديغي سببي ايله مومکون دئييلدير . اوغوز ريوايتلرينده , عليخانين سلجوقلولارين ظوهوروندان اؤنجه يئنگيکنتده حاکيم اولدوغو بيلديريلير . تورکمن شجرهلرينده , آرال چئورهسي بوزقيرلاريندا اوتوران اوغوزلارين اونو خان سئچديکلري قئيد ائديلمکدهدير . ابوالقازييه گؤره , « او زامانلار اوغوز خالقي سيردريانين هر ايکي طرفيندهکي مصبّينه ياخين يئرلرده ياشاييردي . موغوللارين ظوهورو و تئز ـ تئز حمله ائتديکلري اؤزرينه , بونلارا ( موغوللارا ) قارشي چيخا بيلمهين خالقين چوخو , اورگنجه کوچ ائتدي . قالانلار , علي آديندا بيريني خان اعلان ائتديلر .
اليميزدهکي قايناقلارين وئرديگي بيلگيلرله دوٍز گلمهين بو حيکايهلردن , کرونولوژيک بير نتيجه چيخارماق چوخ چتيندير . آنجاق ، بو آنلاتيلانلارين , ١٠. جو يوزايلده قاراخانليلارين باتي يئدديسو و ماورالنّهري ايشغال ائتمهلري سيراسينداکي حاديثهلرين دييشيک بيز اينعيکاسي اولماسي احتيمالي دا مومکوندور . يوخاريدا ذيکر ائديلن تاريخي ريوايتلردن حرکتله , عليخانين ١٠. جو يوزايلين ايکينجي ياريسي اورتالاريندان سونرا ايقتيدارا گلديگي سؤيلهنه بيلر .
قايناقلارا گؤره , ١٠. جو يوزايلده حاکيميته گلن عليخان , باراني قبيلهلريندن چيخميشدير . ابنفندق , شاهمليکي آنلادارکن اونو , ابوالفوارس شاه مليک ابنعليالباراني دييه تانيدير . « باراني » لقبيني , بو قبيلهنين , يئنگيکنت اوغوز خانلارينين يئني خانيدانينين اؤبور اوٍيهلري ده داشيييردي . ١١. جي يوزايلين ايلک ياريسيندا , ماورالنّهير سلجوقلولارييلا اوٍز وئرن ساواشلارا قاريشان آلپ قارا بارانيدن بحث ائديلير . بورادا باراني , عئيني آدي داشييان بير بويا منسوبيتي گؤسترن لقب اولاراق قارشيميزا چيخماقدادير . بعضي باشقا تاريخسل ديللر ده بو نظري دستکلهييرلر . آشاغيدا گؤرهجگيميز کيمي , روس وقاييعنامهلري , ١١. جي يوزايل اورتالاريندا دوغو اوروپا سرحدلرينده ياشايان تورک قبيلهلري آراسيندا بهرهندي آدلي بير قبيلهدن سؤز ائديرلر . « باراني » ائتنونيمي , « بهرهندي » قبيله آدي ايله راحاتليقلا موقاييسه ائديله بيلر . چوخ احتيمالا گؤره بو دئييملرين تملي توْتئم حاصيللاريدير .
ـ باران » ـ « ماران » تورک ديلينين چئشيدلي لهجهلرينده « داغ گئچيسي » , « قويون » , « گئچي » آنلاميندادير . و ان گولو اطرافيندا ياشايان تورکمنلرين لهجهسينده « باران »ين قويون آنلاميندا قوللانيلماسي چوخ ايلگينچ دير . چاغداش قازاخ ديلينده « باران » کلمهسي توٍت رنگلي حئيوانلار آنلاميندادير . « بهرهن » ايصطيلاحي , تاتار و باشقير ديللرينده ده « قوُزو » دئمکدير .
باراني و بهرهني کلمهلري ده احتيمالاً باران و بهرهن دن گلير . اوغوز بويو بارانينين قاراقويونلو ايله ياخين رابيطهسي اولدوغونو تخمين ائتمهميز اوٍچون اساسلي تاريخسل بلگهلر واردير . دولتشاه سمرقندييه گؤره , قاراقويونلو بويو ١٣. جو يوزايل باشلارينا قدهر , قازايقورد سيلسيلهسينين داغليق بؤلگهسينده ياشاييردي . اورتا چاغ قايناقلاري , قاراقويونلو سولالهسينين بارانيلردن گلديگيني گؤسترير . احمد غفّاري , قاراقويونلو حوکومدارلارينين دا باراني دييه آدلانديريلديقلاريني بيلديرير . قاراقويونلولارين بايراقلاريندا قارا قويون شکلينين اولماسي اولدوقجا ديقّت چکيجيدير . تورکمن تاريخي ريوايتلري , قاراقويونلولارين منشأييني قارا قويونلا بيرلشديرير . خالق افسانهلرينده , بير آدامين ايکي اوغلونون اولدوغو , اونلاردان ايلکينه آغ , ايکينجيسينه ايسه قارا قويون وئرديگي دئييلير . ريوايتلره گؤره , قاراقويونلولار , بوي آدلاريني بو اوغوللارين ايکينجيسيندن آلميش ايميشلار .
مووجود تاريخي بلگهلرده , عليخانين باراني بويوندان گلديگيني دوشونمهميز اوچون دليليميز واردير . باراني بويو , احتيمالاً روس وقاييعنامهلرينده مطرح اولان بهرهنديلره تقابول ائدير . بو کلمهنين کؤکو , بوي و يا قبيلهنين حاميسي و توتئمي ساييلان قويونا دوُيولان سايقييا دايانماقدادير . بارانيلر , احتيمالاً داها گئچ دؤنمده قاراقويونلولار اولاراق آدلانديريلان اوغوز بويلاريندان بيرييدي .
اوغوز دوولتينين سياسي دوٍزهني
اورتا آسيا اوغوز دوولتي , ١٠ ـ ۹. جو يوزايللرده موْنوليت بير دوولت دئييلدي . بو دؤنم قايناقلارينا گؤره , اوغوز يابقولاري گوجلر بير ايقتيدارا صاحيب دئييلديلر . ادريسي , اوغوزلاردا باغيمسيز و ياري باغيمسيز توپراق صاحيبلرينين اولدوغونا ايشارت ائدير . « کتاب روجار »دا بعضي اوغوز بي و تيگينلريندن بحث ائديلمکدهدير . بويوک بوي بيرليکلرينين باشيندا دوران بو بيلرين مؤحکم قالالاري ايقامتگاه اولاراق قوللانديقلاري قئيد ائديلير . بو قالالاردا , سو مخزني و يئمک لوازيمي ساخلاناردي . ادريسي , اوغوز بيلرينين اؤز ايقتيدارلاريني قوْروماق آماجييلا اؤزل بيرليکلري تشکيل ائتديکلريني بيلديرير . اوغوزلار , ساواش و سالديري آنيندا , عاييلهلري و ماللارييلا بيرليکده بو قالالارا سيغينارديلار . اوغوز ايستيحکاملارينين چوخونلوقلا صعبالعبور داغليق بؤلگهلرده قوُرولموش اولماسي بير تصادوٍف دئييلدير .
يابقو و بايقو
١١ ـ ١٠. جي يوزايللره اوغوز دوولتينين باشيندا , « جابويا » و يا « يابقو » عونواني داشييان بير اولو خاقان يئر آليردي . ابنفضلان , اوغوز تورکلرينين خاقانينين يابقو عونواني داشيديغيني بيلديرير . آنجاق , باشقا قايناقلا , اوغوز خاقانينا « يابقو » دئييلديگيني قئيد ائتمکدهديرلر . يابقو و بايقو عونوانلاري آراسيندا ژئنئتيک بير باغ اولدوغو مسألهسينين آيدينلاتيلماسي اوٍچون اؤزل بير آراسديرمايا احتياج واردير . اي.مارکوآرت و ز.و توقان , « بايقو »نون « يابقو » دئييمينين تحريف ائديلميش شکلي اولدوغو قناعتينده ديرلر . آنجاق , بيربيريندن باغيمسيز بير چوخ قايناقدا , بايقونون « بيغو » شکلينده ذيکر ائديلمهسي , بو نظرين دوغرو اولماديغيني گؤسترير . يابقو و بايقو , شوبههسيز بيربيرينه اولدوقجا ياخين , آمّا موٍطلق بنزر عونوانلار دئييللر . بير سيرا بيلمسل فرضيهلره باخماياراق , « يابقو » کلمهسينين منشأيي , هله ده آچيقلانميش ساييلابيلمز . بو عونوان , بعضي آراشديرماچيلارا گؤره کوشان , بعضيلرينه گؤره توْخار , بعضلرينه گؤره ده اسکي فارس ديليندن گلميشدير . قارلوق , اويغور , قاراخانلي و بنزري ورک ديللي خالقلارين باشيندا يئر آلان يؤنهتيجيلر , يابقو عونواني قوللانيرديلار . يابقو ( يافقو ) عونوانيني , دوولت حالينا گلمهميش خالقلارين باشيندا دوران , آمّا خاقانا نيسبت ايکي درجه آشاغيدا يئر آلان تورک اصيلزادهلري ده قوللانيرديلار .
« يابقو » دئييمينين آنلامي , ائتمئلوژيک سؤزلوکلرده « دوغان » و يا « آلا دوغان » اولاراق آچيقلانماقدادير . بللي اولدوغو کيمي , اورتا چاغ تورکلرينين عونوانلاري , اسکي توتئميک آنلاييشي يانسيديرميش . تورک حاکيملرينين يوکسک عونوانلاري آراسيندا گوجلو حئيوانلارين و ييرتيجي قوشلارين آدلارينا راستلاييريق . قاراخانليلار دوولتينده آسلان ( آرسلان ) و دهوه ( بوُغرا ) عونوانلاري قوللانيليردي . آرسلان , قارا آرسلان , آغ آرسلان عونوانلاريني سلجوقلو حوکومدارلاري دا داشيميشديلار . توقرول ( توغرول ـ طغرل ) , سوْنقوُر , توُقان و چاقري کيمي دوغان جينسي و چئشيدي قوشلارين آدلاري دا تورک حوکومدارلارينين سايقين عونوانلاري اولاراق قوللانيلميشدير . بو جور اونقون منشألي عونوانلارا بايقو دا داخيلدير . سانيرام بو عونوان , ائرکن اورتا چاغ دؤنملرينده ده تورکجه دانيشان خالقلاردا « پايقو » بيچيمينده قوللانيلماقدايدي . ايسلامي تاريخچيليق عنعنهسي , تورکلردهکي پايقو عونوانينين ساسانيلرين حاکيميتي دؤنمينده قوللانيلديغينا ايشارت ائتمکدهدير . قوز بن مانساکين کوچوک اوغلو بايقو ايله ايلگيلي بير ريوايتده « قوزلارين پاديشاهينا بايقو دئييلردي » آچيقلاماسي دا سؤز قونوسو موناسيبتينه گؤره جاليبدير .
١١ ـ ١٠. جي يوزايلده , سلجوقلو بويلارينين اؤنده گلن يؤنهتيجيلري ده يابقو عونواني داشيميشديلار . سلجوقلو کوماندانلارينين قوللانديغي بايقو عالي عونواني , گئنلده باشقا سايقين عونوانلارلا بيرليکده ذيکر ائديلير . سلجوقلو بويلاري حاقيندا بيلگيلر وئرن قايناقلاردا , آرسلان ـ بايقو ( آسلان ـ دوغان ) , بايقو کلان ( بويوک دوغان ) و اينانچ بايقو ( صاديق دوغان ) عونوانلاريندان بحث ائديلمکدهدير .
مووجود تاريخي وئريلره گؤره , اوغوز ـ تورکمن چئورهلرينده يابقو و يا جابقويلا بيرليکده , بايقو عالي عونواني دا قوللانيليردي . تورکمن آرتوقلو خانيداني تمثيلچيلرينين عالي عونوانلاري , بو باخيمدان چوخ نظري جلب ائدندير . بو سولالهنين حوکومدارلاريندان بيرينه آلپ قوتلوق , اولوغ هومايون جابوقا , توغرول ـ تگين دئييلردي .
آيري بير حاکيم ايسه , اينانچ ـ بيلگه , قوتلوق ـ بک , يابقو ـ آلپ عونواني داشيييردي .
الدهکي مووجود بيلگيلر , اينجهلهنن عونوانلارين سوسيال آنلامدا بيربيرينه ياخين اولدوقلاريني گؤسترير . حدودالعالمده وئريلن بيلگيلر ده بو نظري دوغرودان دستکلهيير . اثرين مولّيفينه گؤره , ١٠. جو يوزايل قارلوق حوکومدارلاري بايقو و يابقو عونوانلاري داشيييرديلار .
اينجهلهنن تاريخي بيلگيلرينين هاميسي , يابقو و بايقو عونوانلاري آراسينداکي باغلانتي قونوسوندا بعضي اساسي حوٍکوملر چيخارماميزا يارديمچي اولماقدادير . اوّلجه , ايکي عونوانين دا عئيني دؤنملرده قوللانيلديغي و اوغوز اصيلزادهلريني ده شاميل اولاراق تورکجه دانيشان بويلارين يؤنهتيجي آريستوکراتلارينا بو عونوانلارين وئريلديگي آچيغا چيخير . آنجاق پايقو ـ بايقو عونوانينين , احتيمالاً يابقو ـ جابقويا گؤره اؤنمي و سايقينليغي داها آز ايدي .
کؤل ـ ارکين / يابقو ناييبي
ابن فضلانين سؤزلرينه گؤره , اوغوز يابقو حاکيمينين اؤز ناييبلري واريدي . ابنفضلان بئله يازيز : اوغوز حوکومدارينين « ناييبي » هر کيم اولسايدي اونا « قوُدارکين » و يا « قوزارکين » دئييلردي . تاريخ ليتئراتورونده آچيغا چيخديغي کيمي , « قودارکين » عونواني , کؤل ـ ارکين عونوانينين تحريف ائديلميش بيچيميدير . تورکوز ـ قوز , قارلوق , قاراخانلي تورک اصيلزادهلري ده کول ـ ارکين عونواني داشيميشديلار . کاشغارلي ماحمود بو ايصطيلاحين « گؤل کيمي دوْلو عاغيل » آنلاميندا اولدوغونو آچيقلاماقدادير .
اوغوز حوکومدارلاريندا کول ـ ارکين اولدوغو , سادهجه ابنفضلان دئييل , تاريخي ريوايتلر طرفيندن ده تأييد ائديلير . « اوغوز نامه » وئرسيونلاريندا , اوغوز حوکومداري قارامانين « ناييبي » سئچيلن ارکيخان حاقيندا بير حيکيايه آنلاتيلير . ريوايته گؤره ارکِخان , بويوک بير ضيافت ترتيب وئرير ؛ ايکي گؤلو قيميز ايله دولدورور و بوتون اوغوز خالقلارينا ايکرام ائدير ؛ بو جؤومردليگينين موناسيبتينه گؤره ده او گوٍندن ارکِخان کؤل دييه آدلانديريلير .
ارکخان حاقينداکي تاريخي ريوايت ، اولدوقجا جاليب افسانهوي اؤزلليکلره شاميلدير . اؤرنهيين , قيميزلا دولدورولموش گول حيکايهسي موباليغهلي و ناغيل دير . ارکخان حاقينداکي ريوايت , اوغوز دوولتينين سياسي دوٍزهنيندهکي بير حاديثهنين خالق ائتيمولوژيسيندهکي يئرينه تقابول ائدير . بونونلا بيرليکده او , کؤل ـ ارکين ايفتيخاري عونوانينين اوغوزلاردا قوللانيلديغيني گؤسترمهسي جهتي ايله اؤنملي بير دليل يئرينده دير .
بئلهليکله تاريخي مأخذلر , اوغوز حوکومدارلارينين کول ـ ارکين عونواني داشييان ناييبلرينين اولدوغونو گؤسترير . ابنفضلانين آنلاتديغينا گؤره , بو ناييبلر چوخ اختياراتا صاحيب ايديلر . اونون نقل ائتديگي اولايلارين بيرينده , اوغوز کول ـ ارکينيني يوکسک قاضي اولاراق گؤروروک . چوخ قاريشيق داعوالاري و قضايي آنلاشمازليقلاري حلّ ائتمک اوٍچون اونا باش وورارديلار . آنلاشيلان , سيردريا يابقولارينين اوغوز ريوايتلرينده کانيلتاش اولاراق دا کول ـ ارکين آدلي ناييبلري واريدي .
اوغوز کنقهشي
اوغوز يابقولاري , هر نه قدهر فورماليته ايجابي سئچيلميش اولسالاردا , ايقتيدارلاريني تواروٍث يولويلا داوام وئريميشديلر . اوغوز اولو يابقولارينين سئچيمي , عسکري دئموکراسي دؤنميندهکي خالق مجليسلرينين ايزلريني داشيييردي . ١٠. جو يوزايلده اوغوزلار آراسيندا بو جوٍر توپلانتيلارين اولدوغو , احمدبنفضلانين کيتابيندا دا قئيد ائديليب . ابنفضلان بئله يازير : « اونلار ( قوزلار ) هر بير مسألهيي حل ائتمک اوٍچون بير آرايا گليب , او قونويلا ايلگيلي قرار وئرديکلرينده , ايچلريندن ان آشاغي روٍتبهده و حتي ان يوخسول اولان بيريسي چيخيب اونلارين قرارلاريني ابطال ائدهبيلردي . » آنجاق , اوغوزلاردا خالق توپلانتيلاري اولدوقجا نادير اولاردي و گوٍنلوک حايات ايله ايلگيلي پروبلئملرين حل ائتمهسينده اساسي رولو ارکانِ دؤولت قاپساييردي . خالق توپلانتيلارينين ترتيب ائديلديگي دوروملاردا ، سون سؤزو و قراري اوغوز اصيلزادهلري دييهردي . سيردريا يابقو دوولتي ايله ايلگيلي ايزلري ساخلايان دييشيک « اوغوز نامه » وئرسيونلارينداکي ائپيزودلار دا بونا ايشارت ائدير . مثلاً , بو وئرسيونلاردان بيرينده قارامانينخان سئچيلمهسييله ايلگيلي بو جوٍر بير حيکايه يازيلميشدير : اؤلن ياوکؤي خاندان اوشاق ياشدا , قارامان آدلي بير اوغول قالير . کوچوک و بويوک اوغوز خالقلاري , يئني خان سئچيمي اوٍچون , خالق توپلانتيسي ( کنقش ـ ) دوٍزهنلهييرلر . آغيللي دانيشمان دهده قورقود , ارکي ـ خانين خان ناييبي اولاراق سئچيلمهسيني تکليف ائدير . اوغوز خالقي دا دهده قورقودون تکليفي قبول ائدير و قاراماني اولو خاقان , ارکي ـ خاني ايسه اونون ناييبي اولاراق سئچير .
بو اوغوز ريوايتينده يئر آلان ياوکؤي ـ خان , قارامان , ارکي ـ خان دهده قورقود , تاريخي آداملار يوخ , خيالي حماسي شخصلر ايديلر . آنجاق بيزيم اوٍچون , گئچميش « قاهرامانليق » دؤنملرينين اوزاق خاطيرهلريني ايحتيوا ائدن مذکور ريوايتلرين مربوطه قونونون اؤزو اؤنمليدير . نقل اولونان باشقا اولايلاردا دا , خان سئچيمينده خالقين سادهجه اورادا ييغيشماسي الدن وئرديگيني , عسکري دئموکراسي دؤنملرينين قالينتيسي اولاراق قوْروندوغونو تخمين ائتمهميزه سبب اولور .
تاريخي ريوايتلره گؤره , اوغوز حوکومدارلاري , ان قودرتلي « خان اوروغلاري »ندان سئچيلردي . فورماليته گرهگي ياپيلان سئچيم , « تؤره »يه , يعني يازييا گئچيريلمهميش آناياسايا اويغون اولاراق گئرچکشديريليردي . بو گلهنکسل آناياسا , حوکومت مسألهسينده بويوک قارداشا ( کوچوگه نيسبت ) تقدّوٍم وئريردي .
آنلاشيلان , اوغوزلارداکي خالق کنقشلرينين صلاحيّتلري , آتا ارکيل ـ فئودال روابيطين اينکشاف ائتمه سورهجينه گؤره , ياواش ياواش اصيلزادهلر مجليسي طرفيندن غصب ائديلميشدير . ابنفضلانين بيلديرديگي کيمي , ١٠. جو يوزايلده اؤنملي دوولت ايشلري , اوغوز عسکري ـ بوي آريستوکراسي مجليسينده يئتيشيلردي . ابنفضلان , اوغوز اوردوسونون باش کوموتاني طرفيندن توپلانان بئله مجليسلردن سؤز ائدير . اونون طرفيندن دعوت ائديلن اصيلزادهلر آراسيندا حاکيمين اوغلو , يابقونون اوغلو , اينال و ترخان ( تارخان )دان بحث ائديلير . ابنفضلان , تارخانين « اونلار آراسيندا ان اصيل و سايقين » اولدوغونو بيلديرير .
اسکي تورک و خزر خاقانليغيندا ايسه تارخانلار , يوکسک و اولو روتبهلي اينسانلار ساييلارديلار .
١١ ـ ١٠. جي يوزايلده , تورکجه دانيشان خالقلاردا تارخانلار , احتيمالا گؤره , حاکيم اصيلزادهلرين امتيازلي طبقهسيني تشکيل وئريرميشلر ؛ اميرلر , ليدئرلر , بويوک بيلر تارخان اولموشدولار . بو بيلگيلرين ايشغيندا , اوغوز آريستوکراسيسينين مجليس اوتوروموندا تارخانلارين آيري شخصلردن آيريلديغي سببي آنلاشيلماقدادير .
اينال و آتا بي
ابنفضلانين يازديغي اصيلزادهلر مجليسينه قاتيلانلار آراسيندا بير ده « اينال »ي گؤروروک . « مفاتيحالعلوم »دا , تورک حاکيمي واريثلرينين « اينال » دييه آدلانديريلديقلاري بيلديريلير . محمدالخوارزمييه گؤره , « تورکلرده هر بير باشخانين , حوکومدارين و يا دئهقانين اينالي يعني واريثي واريدي » . کاشغارلي ماحمود , تورکلرده اينال آدينين , آنا طرفيندن حاکيم سوْيوندان گلن گنجلره وئريلديگيني آچيقلاماقدادير .
ابنفضلانين اثرينده , ايناللا بيرليکده بير ده کوچوک اينالدان سؤز ائديلديگيني بيلديرمک گرهکير . عرب گزگيني , کوچوک اينالي اوغوزلارين « رييس و خانلاريندان » بيري اولاراق تانيدير . ١٠. جو يوزايلده اوغوزلاردا ايکي اينالين اولماسي , احتيمالا گؤره يوخاريدا ذيکر ائديلن تاريخي قايناقلار ايشيغيندا آچيقلاماق مومکوندور . شوٍبههسيز , بورادا جوٍت يؤنهتيمله ايلگيلي بير واقيعهيله قارشيلاشيريق . بوندان بئله , بونون , آتا ايله آنا سوْيوندان گلنلري سمبوليک اولاراق حاکيميتده موساوي توتماق اوٍچون ترتيب وئريلميش اولماسي احتيمالي واردير . هر حالتده , موناقيشهسيز و موٍسلّم شئي , اوغوز يابقولاري واريثلرينين وارليغيدير . بو گئرچک , اونلاردا حاکيميتين وراثت يولويلا وئريلديگيني گؤسترير .
اوغوز يابقولاري , احتيمالا گؤره اؤز واريثلري اوٍچون اؤزل آتابيلر تعيين ائتميشديلر . تاريخي ريوايتلرده , يئنگيکنتده اوتوراق ائدن اوغوز خانلارينين کوچوک ياشداکي وليعهد اوغوللاري اوٍچون واسي ـ آتابکلر تعيين ائتديکلري آچيقلانماقدادير . بو حيکيايهلر بير سيرا افسانهوي اؤزلليکلر داشيسا دا , ١٢ ـ ١١. جي يوزايللر اوغوز و تورکمن تاريخ بيلگيلري ايله تاييد اولدوغونا گؤره , توجّوٍهو جلب ائتمکدهدير . اورتا چاغ يازارلاري , سولطان مليکشاهين وزيري نظامالموٍلکه « آتابک » عونوانيني وئرديگيني نقل ائديرلر . وزيري و موشاويريينه آتابي عونوانيني وئرهرکن , گنج مليکشاه بئله دئميشدي : « بوتون بويوک و کوچوک ايشلري سنه بوراخيرام , بو لحظهدن باشلاياراق آتام ساييليرسان » . سلجوقلو آتابيلري , تاخت واريثلرينين و کوچوک ياشداکي سولطانلارين اوستادي و ائييتمنلري ايديلر . آنجاق داها سونرا ايجاد اولان فئودال پارچالانمالار قارشيسيندا , آتابي عونوانيني عملاً باغيمسيز حوکومدارلار داشيمايا باشلاديلار .
١١ ـ ١١. جي يوزايل قايناقلارينين سلجوقلو بويلاري حاقّينداکي بيلگيلرييله دوغرولانان اوغوز تاريخي ريوايتلري , سيردريا يابقو دوولتينده آتابيليک سيستئمينين وار اولدوغونو تخمين ائتمهميزه سبب اولور .
خاتون
اوغوز حوکومدارلارينين آروادلاري , باشقا تورک حوکومدارلارينينکيلار کيمي « خاتون » عونوانييلا آدلانيرديلار . خاتونون بايقو اؤزرينده چوخ نوفوذو واريدي . و اونون فرمانلاري دا ايجرا اولوناردي . ابنفضلانين , اوغوز حاکيملرينين خانيملارينين دا « اؤنملي سياسي پروبلئملرين گؤروشولدوگو مجليسلره » قاتيلديغيندان سؤز ائتمهسي اولدوقجا ايلگينچدير . اورنهيين , عرب ائلچيسينين حوضورا قبول ائديلديگينده اترهکين خانيمينين دا حاضير اولماسي گئرچگي قئيد اولماليدير .
اورتا چاغ ائتيمولوژي سؤزلوگونده « خاتون » ـ « خانيملار خانيمي » , « مليکه » , « پرئنسئس » آنلاميندا گؤستريلير . بو عالي عونوانين کؤکهني نه يازيق کي بللي دئييل . بعضي آراشديرماچيلار « خاتون »ون تورک , بعضيلري ايسه فارس عونواني اولدوغونو يازيرلار .
خاتون , اوغوز يابقولاري ساراييندا , احتيمالاً سلجوقلولارا نيسبت داها چوخ رول اويناميشدير . خاتونون ائتگيلي رولو , ايسلامين قبولينه قدهر اوغوز توپلوموندا قادينين نيسبتاً سربست اولدوغونو گؤسترير .
سوباشي و يا اوردو باش کوموتاني
يابقو دؤولتينده , اوغوز اوردولارينين باش کوموتاني چوخ بويوک رول اويناميشدير . ابنفضلان دؤنمينده , اوغوز ائلينده اوردونون باش کوموتاني اترکبين قاتان ايدي . ابنفضلان , اونون ائتگيلي و زنگين , ايسلامي قبول ائتمهيه رغبتلي بير اينسان اولدوغونو بيلديرير . اترک , بولغار حاکيمي ايله فامئل ايدي و اوغوز دوولتينين خاريجي سياستينده محسوس بير نوفوذو واريدي . اوغوز اوردولاري باشچيسي , اؤزو ده قاتيلديغي يوکسک آريستوکراسي مجليسينه آرخالانيردي . اوغوز بويلارينين حاکيم اصيلزادهلرينين آراسيندا اربور اوردو کوموتانلاري دا ائتگيلي قونوما صاحيب ايديلر . « ملکنامه » وئرسيونلارينا گؤره , بو جور باشچيلار تئزتئز دؤولت ايشلرينه قاريشار و اولو خاقانا قارشي چيخارديلار . اوغوز باش کوموتانلاري , تورک ديللي باشقا قبيلهلردهکي باش کوموتانلار کيمي « سوباشي » عونواني داشييارديلار . ١٠. جو يوزايل قايناقلاريندا , « سوباشي »نين تورکجه « اوردو باشچيسي » آنلاميندا ايشلنديگي گؤستريلمکدهدير .
اينجهلهنن مؤعتبر اشيالار , سيردريا يابقو دوولتينين خاراکتريستيک دوٍزهني حاقيندا بعضي نتيجهلره ال تاپماميزي ساغلاييرلار . ١٠ ـ ۹. جو يوزايللر اوغوز دوولتي , اؤز سياسي و توپلومسال دوٍزهنينده اؤن فئودالليقدان ائرکن فئودالليغا گئچمکدهيدي . فئوداليزم اؤنجهسي دوولتين باشي , بللي اولدوغو کيمي بويوک و اکثراً اصيل اوردو باشچيلارييدي . بو باشخانلارين حاکيميتي , بوي ـ قبيله رييسلري و قوجالار مجليسي ايله محدود ايدي . فئوداليزم اؤنجهسينده دوولت , گؤنوللو عسکري بيرليکلره دايانيردي کي , اونلارين يارديمييلا ايطاعت آلتينا آلينان خالقلاردان خراج توپلايا بيليردي . يوندا , سوٍرهکلي ساواشلار و سالديريلار سونوجوندا غنيمت و اسير اله گئچيريلمهسي ده اؤنملي رول اويناييردي . آمّا فئوداليزم اؤنجهسي دوولتده , وئرگيلر داييمي اولاراق يئرينه دوٍشموش بير سيستئمه باغلي دئييلدي .
يوخاريدا دا آچيقلانديغي کيمي , اوغوز يابقولاري گوجلر بير ايقتيدارا صاحيب دئييلديلر . سيردريا اوغوز دوولتينده عسکري ـ دئموکراسي دوٍزهنيندن آلينما حاکيميت قوُرولوشلاري قوْرونماقداديدي . اوغوز يابقولارينين حاکيميتي , بويوک عسکري ـ بوي آريستوکراسيسي مجليسي ايله سينيرلييدي . يئنگيکنت يؤنهتيجيلرينين کؤل ـ ارکين عالي عونوانيني داشييان ناييبلري واريدي . سيردريا يابقو دوولتينده اوغوز اوردولارينين باش کوموتانلاري اولان سوباشيلار بويوک رول اوينايارديلار .
١١ ـ ١٠. جي يوزايل سيردريا يابقو دوولتينده اسکي بوي ـ قبيله قورولوشلارينين پوزولما سوٍرهجي سورعتلي بير شکيلده داوام ائدهرکن , آتا ارکيل ـ فئودال ايليشگيلر ده اينکشاف ائديردي .
حاکيميتدهکي عسکري ـ دئموکراسي چاغينا مخصوص اسکي تشکيلاتلار , جيدّي شکيلده ايستيحالهيه اوغرايير و ياواش ياواش اسکي آنلاملاريني ايتيريرديلر . اساسي رولو , بويوک يابقونون رياستيندهکي اشراف يوکسک مجليسي اوينامايا باشلاميشدي . اوغوز توپلوموندا آنتيقنوستيک تناقوضلارين اينکشافي سونوجوندا , ايلکل دوولت يؤنهنيم ميکانيزمي دوٍزهليردي .
١٠. جو يوزايل سونو ايله ١١. جي يوزايل باشلاريندا سيردريا يابقو دوولتينده وئرگي توپلاما سيستئمي موٍنظّم چاليشيردي . اورتا چاغ قايناقلاري , وئرگيلرين يئرلشيک خالقدان آلينديغي کيمي سيردريا بؤلگهسينين قونار ـ کؤچر خالقيندان دا تحصيل ائديلديگيني آچيقلاييرلار . بو وئرگيلر , ابنالاثير و ميرخوندون قوللانديقلاري « ملکنامه » وئرسيونلاريندا « خراج » تعبيرييله آچيقلانماقدادير . آنجاق , بو کلمه ايله قصد ائديلن شئي , تورکجهده توپراغي قوللانما قيمتي ( حاقّي ) آنلاميندا قوللانيلان « سرانه » وئرگيسيدير . بو , هئچ شوٍبهه يئريسي اولمايان تاريخي بير گئرچکدير و اوغوز دوولتينده اينکيشاف حاليندا اولان دوولتين توپراق ماليکيتيندن سؤز ائتمهميزه ايمکان وئرير . يعني سيردريا يابقولاري , توپراق حاقلارينا داياناراق , کؤچمن اوغوزلاردان اوتلاق و يايلاق اوٍچون وئرگي اؤدهمهلريني طلب ائتميشديرلر . « اوغوزنامه »نين داها موٍرتّب باسقيسيندا يئر آلان بيلگيلر , بو نظري تاييد ائتديگي اله وئرير . بو قايناغا گؤره , يئنگيکنت و جند خالقينين وئرگيلري , بعضاً بير نئچه ايل اؤنجهدن توپلاناردي , کؤچمن اوغوزلاردا , سيردريا يابقولارينا ايلليک وئرگي اؤدهيرديلر . وئرگي توپلاما ايشي , چوخ واخت باريشجيل ايداري تدبيرلردن چوخ عسکري سفرلره بنزردي . خان تحصيلدارلاري ( وئرگي توپلايانلاري )نين مين نفرليک اؤزل سواري بيرليکلري واريدي . يابقو , وئرگي اودهمهنين ردّ ائديلمهسي حاليندا شخصاً اؤز عيبرت بيرليگيني « عوٍصيانچيلارا » قارشي گؤندهرهردي .
گلهنکسل وئرگي سيستئمينين اورتايا چيخيشي , اوغوز دوولتينده يونهنيم ميکانيزمينين اوْلوشدوغونو گؤسترمکدهدير . بونا گؤره , ١١. جي يوزايل اوغوز دوولتينين , بوندان بئله ايلکل ائرکن فئودال دوولتي اولدوغونو دوشونمهميز اوٍچون کافي درجهده بلگهميز واردير .
اوغوز دوولتينين ائتنيک دوٍزهني
١١ ـ ١٠. جي يوزايلده يئنگيکنت خانلارينين دوولتي , دخي تک قوْومي عونصوردان اولوشموردو . سيردريانين آشاغي آخيملاريندا يئر آلان شهر و کندلرده , فارسجا و تورکجه دانيشان اوغوز خالقلاري ياشاييرديلار . شوٍبههسيز , گلن کولوني ساکينلري , سايي باخيميندان يئرلشيک اوغوز قوروپلاريندان اوٍستون ايديلر . مسعودي , اوغوز يابقولارينين باشکنتينده « موسلمانلارين » ياشاديغيني يازير . ابنحوقل ايسه , اوغوز شهرلري حاقيندا داها آيرينتيلي بيلگيلر وئرير و يئنگيکنت , جند و خارهده موسلمانلارين ياشاديغيني و حوکومتين اوغوزلار الينده اولدوغونو قئيد ائدير . بو بيلگي , باشقا ١٠. جو يوزايل قايناقلاري طرفيندن ده دوغرولانماقدادير .
کؤچري و ياري کؤچري اوغوز بويلاري دا ائتنيک جهتدن بويوک و چئشيدلي عونصورلاردان دوٍزهليردي . اونلار آراسيندا دييشيک ائتنيک بوي , قبيله و قوروپلار واريدي . اوغوزلار آراسيندا پئچهنکلر , آسلار , آلان و باشقا بوزقير قووملارينين قالينتيلاري يئر آليردي . سيردريا يابقو دوولتينده ايقتيصادين تمليني قوْرويان تورک ديللي بويلارا گئنل اولاراق « اوغوز » دئييليردي .
پئرس ( فارس ) ديللي يئرلشيک خالقلارلا قاريشان اوغوزلارين بير قيسمينا گئنل اولاراق تورکمن دئييليردي . بو دئييم , ١٠. جو يوزايل ايله ١١. جي يوزايلين ايلک چئيرهگينده سيردريانين اورتا آخيملاري ايله باتي يئدديسوداکي ايسلامي قبول ائدن و تقريباً آسيميله اولموش قوروپلار اوٍچون قوللانيليردي . ١٠. جو يوزايلده تورکمن دئييلن يئدديسو اوغوزلارينين بير قيسمي , اوردودا ايقامت ائدن حوکومدارين يؤنهتيميندهيديلر . سيردريانين اورتا آخيملاريندا و قارتاو داغي اتکلرينده کؤچري حالدا ياشايان تورکمن و اوغوزلارين بير قيسمي , احتيمالا گؤره اسکي قوزائلي خانلارينين حاکيميتيندهکي بولگهيه داخيل ايدي .
اوغوز دوولتي يونهتيميندهکي بعضي بوزقير بولگهلرينده ياشايان خالقلار , اؤزلليکله قاريشيق ايديلر . مسعودي , قارا و آغ ايرتيش بويونجا اوغوز و قيماق قيشلاقلارينين يئر آلديغيني بيلديرير . « حدودالعالم »ين يازاري , اوغوز و قيماق کؤچمن چاديرلاريني آتيل نهري بويونجا يئرلشديرير . يينه بو قايناقدا , باريش زامانيندا قيماقلارين قيشي گئچيرمک اوٍچون اوغوز توپراقلارينا گئتديکلري بيلديريلمکدهدير . قيماقلارين قيشدا اوغوز اؤلکهسينه کوچ ائتمهلري , مروزينين اثرينده ده تاييد اولونور . مروزي اثرينده , قيشدا قيماق توپراقلارينا قالين قار ياغديغيني يازير . اگر قار اؤرتوسو سوٍنگو اوجاليغينا يئتيشسئيدي و اگر آرالاريندا باريش حاکيم اولسايدي , قيماقلار آتلاريني اوغوز توپراقلارينا سوٍرهرديلر .
قوزئي اوغوز قوروپلارينين قيماقلارلا ياخين رابيطهسي , اونلارين ديل و کوٍلتور ياخينلاشماسيني ساغلاميشدي . « حدودالعالم »ﻪ گؤره , آداراز خيفچاق بؤلگهسينده اوتوران قيماقلارين اوغوزلارا بنزر عادتلري واريدي . کاشغارلي ماحمود اورتاق « خاقانيه » عونصورلارينا صاحيب اوغوز و قيپچاق لهجهلرينين بيربيرينه ياخين اولدوغونو دفعهلرجه تاکيد ائتميشدير . اسکي قازاخ ريوايتلرينده , قيماق ـ قيپچاق بويلارينين اوغوزلارلا ائتنو ـ کوٍلتورهل ايليشگيلري موشاهيده اولور .
بوگونکو باتي قازاخيستان توپراقلاريندا ياشاميش اولان اوغوز بويلارينين گونلوک حاياتيندا , باشقير و باشقا قونشو خالقلارلا بنزر اؤزلليکلر واريدي . گونئي باشقيريه ( باشقيرديستان )ده ترتيب ائديلن قازيلار , ١٣ ـ ۹. جو يوزايللره عاييد کورقان مزارلاردان چيخان دمير اشيالار , بونو دستکلهييرلر . کورقانلاردا اولان گونلوک قوللانيم وساييلي و عسکري تجهيزاتلار گونئي روس بوزقيرلاريندا گؤمولن تورک ـ اوغوز دمير اشيالارييلا بير چوخ باخيمدان بنزهييرلر . بويوک و کوچوک اوزئنئي , قاميش ـ سامار گؤلو و آشاغي پوولژه ساحيللرينده يئر آلان ١٣ ـ ١٠. جو يوزايللر کؤچمنلرين مزارلارييلا دا عئينيليک عرض ائتمکدهدير .
بئلهليکله , اوغوز دوولتينين اساس چکيردهگي , آرالاريندا تورکلشميش هيند ـ اوروپاليلارين تورونلارينين دا يئر آلديغي کؤچري , يئرلشيک و ياري يئرلشيک خالقدان تشکيل تاپيردي . سيردريا دئلتاسينين شهر يئرلشيملرينده فارس و تورک ديللي اوغوز خالقي ياشاييردي . بو ايکي قوروپ آراسينداکي ياخين ايليشگيلر سونوجوندا ائتنيک و کوٍلتورهل ياخينلاشمالاري اولموشدو . کؤچري و ياري کؤچري اوغوز بويلارييلا چئورهلريندهکي تورک ديللي خالقلار آراسيندا بعضي بنزر اؤزلليکلر واريدي .
گؤردوگوموز کيمي , سيردريا يابقو دوولتي بويوک قاريشيملاردان دوزهلميشدي . بو نووع قوومي اوْلوشوملار , باشقا فئودال اؤنجهسي و ائرکن فئودال دوولتلرين اؤزلليگيدير . بونونلا بيرليکده , اوغوز دوولتينده , خالقلارين ايجاد اولماسيندا ائرکن مرحله اولان ائتنيک توپلومو اولوشدورما سوٍرهجي باشلاميشدير . اوغوز خالقينين اولوشومو , کؤچري حئيوانچيليغين حاکيم اولدوغو شراييطده آتا ارکيل ـ فئودال ايليشگيلرين گليشمهسييله گئرچکلشميشدير . آنجاق , اوغوزلارين تاريخي طالئعيني تعيين ائدن سونراکي اولايلارا گؤره بو سوٍرهج تاماملانماميشدير .
اوغوز دوولتي اورتا آسيا و دوغو اوروپا صحنهسينده
اورتا آسيانين و دوغو اوروپانين سياسي و نيظامي تاريخينده سيردريا يابقو دوولتي اؤنملي رول اويناميشدير . اوغوز حوکومدارلارينين خراج و وئرگيدن ساوايي بير آيري گلير قايناغي دا ساواشلاردا الده ائديلن غنيمت و اسيرلر ايدي . قونشو خالقلارلا اوٍز وئرن ساواشلار , اوغوزلارين بوي ـ قبيله اشرافيني زنگينلشديريردي . اوغوزلار , اؤزلليکله ياز و پاييزداکي کوچلر سيراسيندا تئزتئز باسقينلار ترتيب وئريرديلر . قونشو خالق و بويلار دا يئري گلنده اوغوز يئرلشيم بولگهلرينه حمله ائديب تالان ائدهرديلر . اورتا چاغ قايناقلاريندا ، اوغوزلارين اورتا آسيا و دوغو اوروپانين چئشيدلي بولگهلريندهکي يئرلشيک خالقلارلا آراسيز توققوشمالاري بيلديريلير . ابنسعيد و ابوالفدا اوغوز خانلارينين داواملي اولاراق بورتاس توپراقلارينا حمله ائتديکلريني قئيد ائديرلر . کؤچري اوغوزلار , آتيل بولغار دوولتينين سينيرلارينا دا پئرييوديک باسقينلار دوٍزهنلهميش اولا بيلرلر . ١٠. جو يوزايل قيشلاردا اوغوزلار , آت سوٍرولريني خزر نهرينه سوٍرور ؛ بوراداکي ژاندارمالار و سرحد ساوونما بيرليکلري ايسه , اوغوزلارين نهري گئچمهسيني هر زامان اؤنلهييرديلر . بو جوٍر دوروملاردا , خزر خاقاني شخصاً قاراباليق اوردوسويلا اوغوزلارين قارشيسينا چيخماق مجبوريتينده قالاردي .
اورتا چاغ قايناقلاري , اوغوزلارين سينيرداشلاري خارزمليلرله آراسيز ساواشديقلاريني بيلديريرلر . ابو ريحان بيروني , هر پاييزدا خارزمشاهلارين جنگه قالخيب , « تورک ـ قوزلاري اؤز سرحدلريندن اوزاقلاشديريب , اؤلکهسيني اونلاردان قوْرودوغونو » آنلادير . اوغوز باسقينلارينا قارشي خارزم حودودو بويونجا سرحد نظميهلري و قالالار تيکيلميشدي . بو ايستيحکاماتي قورويان عسکرلر , دوٍشمانين گلديگيني توٍستو ايشارتلرييله خبر وئرهرديلر . بيربيرينه باخان و رابيطه ساخلايان بو سيرا امنيت بينالاري , اورقا بورنوندان گونئيه اوزانيب و اوٍست يوردون اوچوروملو کنارهلرينه قدهر داوام ائديردي .
کؤچري اوغوز اصيلزادهلري , خوراسانين سرحددهکي شهر و کندلرينه ده يوٍروش ائدهرديلر . يعقوبي يازير : « سرخس ـ مرو آراسينداکي آنايول آلتي گوٍنلوکدور . ايلک دوراق يئر اشترمقاق ( اوشتورماقاق )دير . اونو دانداناقان تعقيب ائدير . اوندان سونرا دا قنوگيرد گلير . يو يئرلشيم واحيدلري عليبنهشامبنفرّاخسرو قبيلهسينين دير . وحشي چؤلون اورتاسيندا يئر آلان بو سيغيناقلار , بورالارا هردن بير يوٍروش ائدن اوغوزلارا قارشي يئرلي خالقين ساوونما و سيغينما مرکزلري دوروموندايديلار . « خدامه بن جعفر »ه گؤره , بو يئرلشيم نوٍقطهلري « قوزلارين بولگهسينه قدهر چاتان چؤل يولو » اوزريندهيديلر . استخري , تورکلرين ( اونلارين اوغوزلار اولدوغو تخمين ائديلير ) چؤل يولاغيني ايزلهيهرک خارزم اوزريندن جوٍرجان سينيرلاريني باسقي آلتيندا قويدوقلاريني خبر وئرير . جوٍرجان بولگهسي , ١٠. جو يوزايلده گوجلو و ساغلام بير قالا حالينا گتيريلميشدي . جورجانداکي ميندن آرتيق داغ قالاسي آني سالديريلارين اؤنونو آلاردي . خوراسانين قوز چؤلو سرحددينده ايسه مودافيعه خطّي ايجاد اولموشدو . ١٠. جو يوزايلده خوراسان ناييبلري , فراوا چئورهسينده اوٍچ قاتلي دووارلار اؤرهرک و درين خندقلر قازاراق اؤزلريني مودافيعه ائديرديلر . کوفان دا اؤنملي عسکري قالالاردان ايدي . بو موٍستحکم بينانين دؤرت قاپيلي دووارلاري واريدي و چئورهسي بير فرسخ ايدي .
اوغوزلارين ماورألنّهير , خارزم , خوراسان و جورجاني تعجيز ائتمهلرينين تک سببي , غنيمت و اسير اله سالماق دئييلدي . چونکو اکين بولگهلرييله تيجاري موباديله احتياجينين گئتديکجه آرتماسي , اوغوزلاري واحه سرحدلرينه کوچ ائتمهيه مجبور ائديردي . اوغوزلار , اؤنجهليکله بوغدايا شيدّتلي احتياج دويوردولار . بو آرادا , ابنفضلانين اوغوز کؤچمنلرينين گونلوک ياشاميندان سؤز ائتمهسي معنيداردير . عرب ائلچيليک هيأتي , اونلارا عاييد بوزقيرلاردان گئچرکن هديه اولاراق سيخسيخ داري و بوغداي پيدهسي وئرديکلريني بيلديرير . کؤچمن اوغوزلاردا چؤرهک ان مقبول هديهلردن ايدي . بير دفعه , ابنفضلانين کرواني بير اوغوز کيشيسي طرفيندن دايانديريلميش و ايلک ايستهگي چورهک اولموشدو . اوغوزلارين اورتا آسيا و دوغو اوروپا تاريخ صحنهسينده اورتايا چيخيشي , خارزم , خزر , روس و بولغارلار آراسينداکي نيظامي تعادولو ده دييشديردي . س.پ.تولستوون آچيقلاديغي کيمي , ۹۶۵ ايلينده اوغوز يابقوسو ايله « knaz svyatoslav » آراسيندا خزرلره قارشي عسکري بير آنلاشما اولموشدو . بو عسکري و سياسي ايشبيرليگي , خزر خاقانليغينين قورخونج بير بيچيمده اورتادان قالخماسييلا نتيجهلندي . بو حاديثه , ابنمسکويهين وقاييعنامهسينده ده يازيلميشدير . اونا گؤره , تورکلر ۹۶۵ ايلينده خزريهيه حمله ائدينجه مغلوب خزرلر خارزمليلره باش ووروب يارديم ايستهميش ايميشلر , آمّا اونلار , فقط موسلمانليغي قبول ائتمهلري حالينده يارديم وئرهبيلهجکلريني بيلديرميشديلر . گئرچکدن ده خاقاندان ساوايي , خزرلرين هاميسي ايسلامي قبول ائتميشديلر .
کييئف روسيهسييله اوغوزلار آراسينداکي عسکري آنلاشما , اونلارين سياسي و تيجاري ـ اکونوميک منفعتلرينين بير سونوجو دور . خزرلرله رقابت ائدن و بيزانسلا دوست اولان اسکي روس دوولتينين گوجلو بير سياسي موٍتّفيقه احتياجي واريدي . سيردريا يابقو دوولتينين اؤز بوٍنيهسينده فئوداللاشان کؤچمن اصيلزادهلري , قالاباليق سوٍرولري اوٍچون شيدّتله اوتلاغا احتياج دويوردولار . آنجاق , قودرتلي خزريه , اوغوزلارين گئنيش دوْن و قارادنيز بوزقيرلاري يولوندا مانئع دوروموندايدي . پوولژه اوزريندن مانقيشلاق و اوٍستيوردا گئدن تيجارت يوللاري دا اوغوزلاري چکن اؤنملي بير جاذيبه نوقطهسييدي . اوروپا ايله آسيايي بيرلشديرن بو اؤنملي آنا يوللار , ١٠. جو يوزايلده اولوسلار آراسي بير اهميت کسب ائتميشدي . باتيدا عرب و نورمان فوتوحاتينين بير سونوجو اولاراق آغدنيز ( مئديترانه ) تيجارتينين گئريلهمهسي , بورانين ( خزريهنين ) آسيا ـ اوروپا تيجارتينين آتاردامارينا چئويرميشدي . اسکي روس دوولتي ده , بو اؤنملي تيجاري اوُلاشيم يولونو کونترول آلتينا آلمانين فيکريندهيدي . خزريهنين ييخيلماسي , روس تاجيرلرينه , دوغو اؤلکهلرينين زنگين بازارلارينين يولونو آچيردي . معلوم ائديلن دوروملار , اوغوز يابقولارينين روس کينازلارييلا ايشبيرليگينين خاريجي سياست جهتيني تعيين ائتميشدي .
خزرلرين ۹۶۵ ايلينده مغلوب اولدوغوندان اؤنجه ده اوغوزلارلا خزر خاقانلاري آراسيندا اوزون ساواشلار اولاردي . ابنفضلانين بيلديرديگي کيمي , خزر خاقانلارييلا آرالاري ياخشي اولان اوغوزلارين خزرلرله ايلک توققوشمالاري هله ١٠. جو يوزايلين ايلک چئيرهگينده اوٍز وئرميشدير . ابنفضلانا گؤره خزرلرين الينده اوغوز اسيرلري واريدي .
خزر دوولتينين سينيرلاري , ١٠. جو يوزايلده خزر دنيزينين قوزئي دوغو ساحيللرينه چاتيردي . نئجهکي خزر خاقاني يوسوف : « [ بيزيم اؤلکهميزدن ] دوغو يؤنونه دوغرو گوٍرگن دنيزينه قدهر ٢٠ فرسخ يول اوزانير » دئميش ايميش . بو اوزون مکتوبا , خزريه سينيرلارينين « آتيلدن باشلاياراق خارزم يؤنونده گورگانا قدهر [ اوُلاشديغي ] » قئيدي ده ايضافهلنميشدي . بو بلگهده , گورگن کلمهسييله خزر دنيزينين منظور اولوندوغو تخمين ائيلير . ١٠. جو يوزايللردهکي يازيشمالارا گؤره خزر خاقانلارينين حاکيميتي , مانقيشلاغا قدهر اوزانيردي .
اوغوزلارلا خزرلر آراسينداکي قانلي ساواشلار , احتيمالا گؤره مانقيشلاغين باتيسينا ياپيشيق ياري چؤلومسو داشلي بوزقيرلاردا اوٍز وئرميشدير . استخري بئله يازير : « سياهکوهدا تورک بويلاري اوتورورلار . اونلار , قوزلارلا آرالاريندا چيخان دوٍشمانليغا گؤره بورايا يئرلشديلر . اونلار اونلاردان [ اوغوزلاردان ] اوزاقلاشديلار و [ سياهکوهو ] اؤز سيغيناقلاري و اوتلاقلارينا تبديل ائيلهديلر ؛ اونلارين ( سو ) قايناقلاري ويايلاقلاري واردير » .
بو متنده غاليب وجهده اوغوزلارين، خزر خاقانليغينا باغلي بير بويلا موجاديلهسي آنلاتيلير.204
خزر خاقانليغينين ييخيلماسي، اوغوز دوولتينين سياسي گوجونون چوخالماسينا سبب اولدو. اوغوز يابقولاري، 10ـ جو يوز ايل سونوندا روس كينازلارييلا بيرليكده وولقا بولغارلاريني آغير بير مغلوبيته سووق وئرديلر. روس وقاييعنامهلري، 985 ايلينده كيناز ولاديميرين توركلرله بيرليكده بولغارلارا سالديرديقلاريني بيلديريرلر.205 كينازين اوردوسو، قاييقلارييلا وولقا و يا كاما اوزهرينده ايرهليلركن، توركلرده ساواشچي سواريلرييله ساحيل بويونجا اونلارا يولداشليق ائديرديلر. دوست اوغوز سواريلرينين روس كينازلارينين ساواش طرحلرينده اونملي بير يئر توتدوغو موٍحقّقدير.
اوغوز دوولتينين ضعيفلهمهسي
11-10 جي يوز ايللرده، اورتا آسيا اوغوز دوولتي، شيدتلي بير بوحران و گئريلهمه ياشاياجاغيدي. سيردريا يابقو دوولتينين ضعيفلهمه علاييم، احتيمالا گوره هله 10ـ جو يوز ايلين ايكينجي ياريسينين اورتالاريندا اؤزونو گؤسترميشدي. سلجوقلو حركاتي عرفهسينده، اوغوزلارين علي خانا عوصيان ائتمهلرييله ايلگيلي ريوايتلرده بونو گوسترمكدهدير.206
فئوداللاشان اصيلزادهلرين ظولمو و آغير باسقيلارينا قارشي باشلاتيلان خالق آياغا قالخمالاري، اوغوز دوولتينده بوحرانا سبب اولموش؛ دوولتين ضعيفلهمهسي، جند بولگهسيني اله گئچيرن سلجوقلو رييسلرييله اوز وئرن موجاديلهلر سببييله داها دا سوٍرعتلنميشدي. سلجوقلو حركتلري، خان مامورلارينين بيتمهين خراجلاريندان ناراضي اولان كوچري اوغوز بويلاري و سيردريا شهرلرينين يئرلشيك خالقي طرفيندنده دستكلنميشدي. بو بوحرانلي توپلومسال دالغالار، «ملكنامه» و «اوغوزنامه»نين چئشيدلي وئرسيونلاريندا دا مونعكيس اولموشدور.207
اوغوز تاريخي ريوايتلرينه گوره، يئنگي كنت حاكيمي علي خانين اوغلو شاه مليك ايدي. عليخان، قيرخ مين نفرليك اوردوسو اولان قودرتلي بير حوكومدار ايدي.208 كوچوك ياشداكي شاه مليكين ناييبي و آتابگي اولاراق اولدوز قوزيچي (قوزوچو) تعيين ائديلميشدي.209 عليخان، شاه مليكه قيلينج باغلاماغيني امر ائتميش و اونا قيليچ آرسلان آديني وئرميشدي. داها سونرا شاه مليك و اونون آتابگي، خان طرفيندن خوراسان سينيرلارينا گؤندهريلير. قيليچ آرسلان چوخ گئچمهدن بؤيويور و چيركين ايشلرله و سفاهتله مشغول اولور. خالق، چوخ گئچمهدن گنج عيـّاشا شاهي ـ بيدادگر (عدالتسيز شاه) كيمي نيفرت قوسان بير لقب تاخير. اولدوز قوزيچي، قيليچ آرسلاني چيركين ايشلريندن نهي ائتمك ايسترسه ده مووفق اولا بيلمير.
دؤزومو داشان خالق، شاه مليكي ياخالاييب اؤلدورمهيه قصد ائدير. آما قيليچ آرسلان، آمودريايي اوزهرك قاچماغا مووفق اولور و آتاسينين يانينا چاتير. اونجهدن گئدن اولدوز قوزيچي، خانا خالق آراسينداكي شوريشه شهزادهنين سبب اولدوغونو آنلادير. عليخان يالاندان آتابگين سؤزلرينه اينانماديغيني دئيير و اوز وئرن بوتون اولايلارين گوناهيني اونا يوكلهيير. بونو ائشيدن شاه مليك آتاسينين سارايينا گلير. عليخان اوغلونا بير سيلله وورور و اونو قانداللا باغلاداراق زيندانا سالديرير. آردينداندا زنجيره وورولان شاه مليكين خوراسانا گؤندهريلمهسيني امر ائدير.
آما اصيلزادهلرين قاتيلديغي كنقشده قيليچ آرسلانين خالق طرفيندن موحاكيمهسيز اؤلدورمهسي قرارينا قارشي چيخيلير. يؤنهتيجي يوخاري طبقه، شاهمليكين اونلارا وئريلمهسيندن خالقين شيدتله حاكيم نيظاما قارشي دايانماسيندان قورخموشدو. بئلهليكله كنقشده، آتابگينين هيرسلهنميش خالقا گؤندهريلمهسينه و شهزادهنين خان طرفيندن جزالانديريلديغيني آچيقلاياراق خالقي ساكيتلشديرمهيه قرار وئريلدي. اوغوز خالقي يينهده عوصيانا سون وئرمهسئيدي، بو دفعه شاهمليكين باشچيليغيندا بير عيبرت هنگي گؤندهريلهجكدي. آنجاق اولدوز قوزيچي خالقين علي خانا ايطاعتيني ساغلايا بيلمهدي. خوراسان اوغوزلارينين وئرگيلريني اؤدهمهلريني تأمين اوچون گؤندهريلن خان دانيشماني قورقود و هيأتيده مووفق اولماميشدي. اوغوز بويلاري خانا دوشمان اولدوقلاريني و ايستهنيلن خراجي وئرمهيهجكلريني بيلديرديلر. بونون اوزرينه عليخان، آمودريا اطرافيندا اوتوران اوغوز بويلارينين مروه كوچ ائتديرمهلري اوچون مين آتلي گوندهردي. اوغوز بويلاري يينه خان ايطاعتيندن باش قاچيرينجا، بو دفعه خان ايله اوغوزلار آراسيندا سيلاحلي ووروشمالار باشلادي.210 اوزون سوره داوام ائدن توققوشمالار اثناسيندا علي خان اؤلوركن، اوغلو شاهمليكين اوردوسودا پوْزولدو و شاه مليكده جنگ مئيدانيندا اؤلدورولدو.211
اوغوز تاريخييله ايلگيلي اولاراق آنلاتيلان بو اولايلاردا بعضي تناقوضلار و آچيق تضادلار واردير. تدقيق ائديلن وئرسيونلاردا، مثلاً عليخانين اؤلوموندن سونرا شاهمليكينده اؤلدورولدوگو ايديعا ائديلير.212 باشقا وئرسيونلاردا ايسه ترسه بير نظر بيلديريلهرك شاهمليكين يئنگي كنت حوكومدارينين اؤلوموندن اؤنجه مغلوبيته اوغراديغي و اؤلدورولدوگو قئيد ائديلمكدهدير.213 بونونلا بيرليكده «اوغوزنامه»ده آدلاري گئچن عليخان و شاه مليك گئرچك تاريخي شخصلرديرلر.
اوغوزنامه ريوايتلري، بيربيرلرينين ترسينه بيلگيلر وئرمكله بيرليكده، تاريخي حقيقتلري مونعكيس ائديرلر. «ملكنامه»نين داها مونظم بير وئرسيونونداكي بيلگيلري موقاييسه ائدهرك بو سونوجا يئتيشمك مومكوندور. 10ـ جو يوزايلده سلجوقلو سيفاريشي اوزرينه يازيلان بو قايناقدا آنلاتيلان اولايلارين سوسيال يؤنو بير آز سادهلشديريلمهيه چاليشيلميشديرسادا؛ آنجاق «ملكنامه»ده وئريلن گئرچك بيلگيلر، سيردريا يابقولارينين وئرگي سياستينه قارشي آياغا قالخان خالق «عوصيانلارينا» ايشارت ائدير. بوتون بونلار، اوغوز ريوايتلرينه، يئنگيكنت خانلاري دوولتينين بوحران و ييخيلما دؤنمينين خاطيرهلريني قورويان بير قايناق اولاراق باخماميزا سبب اولماقدادير.
اوغوز تاريخي ريوايتلرينده، بيربيرييله باغلانتيلي، آما آيري آيري ايللرده اوز وئرن تاريخي حاديثهلره يئر وئرمهين بير سيرا اولايلار آنلاتيلير. عليخان و شاهمليكين حاكيميتيني آنلادان ريوايتلري، دوزلوك و كرونولوژيك باخيش آچيسيندان اوچ بؤلومه آييرماق مومكوندور. اوغوزلارين عليخانا قارشي ايلك عوصيانلاريني آنلادان بيرينجي بؤلوم، سلجوقلو حركتلرينين باشلاماسينا قدهر اولان دؤنمه عاييددير.
بيزيم اوچون ان ديقّته سزاوار اولاني، اوغوز دوولتينين تاريخي طالئعي قونوسوندا اونملي نتيجهلر دوغوران اولايلارلا ايلگيلي بيلگيلره شاميل اولان ايلك ايكي حيكايهدير. بونلار، سيردريا يابقو دوولتينين 11-10 جي يوزايللرده گئچيرديگي بوحرانين سببلريني آنلاماميزا يارديمچي اولورلار. باسقي و آغير وئرگي يوكونون، فئوداللاشان اشراف قوروپويلا بالطبع اوغوز طبقهلري آراسيندا توققوشمالارا سبب اولدوغو آنلاشيلير. يونهتيجي يوخاري طبقهايله يئرلشيك و كوچري ساده خالق آراسينداكي شيدتلي توققوشما، آتااركيل ـ فئودال ايليشگيلرين اينكيشاف ائتمهسينين بير سونوجويدو. سيردريا يابقو دوولتيني فئوداللاشديران سارايليلار و اصيلزادهلر، آزاد توپلوملاري بوتونويله كؤلهلشديرمهيي و موطيع خراجگوٍزار تبعه دورومونا گتيرمهيي هدفلهييرديلر. اوغوزلار آراسيندا تضادلارين چوخالماسي، يئنگي كنت خانلاري دؤولتينين ييخيلماسينا يول آچميشدير. هله 10ـ جو يوز ايل اورتالاريندا جند ياخينلارينا يئرلشن سلجوقلو اوردو باشچيلاري، سيردريا يابقو دوولتيندهكي سياسي ناراضيليكلردن فايدالانميشديلار و يئنگي كنت اوغوز خانلارينا قارشي آياغا قالخان خالقي ايداره ائتميشديلر. البته اونلارين ازيلن طبقهلره اورهك يانديرمالاري ظاهيريايدي. و اصل آماجلاري اونلاري اؤز هدفلري يؤنونده قوللانماقايدي. آنجاق، سلجوقلولار، گؤروندوگو قدهر ازيلن خالقين اومودلاريني بوشا چيخارميش و اونلارا يارديم ائتمهميشديلر. نهايت، اونلارين قيسسا مودت سونرا جند بولگهسيني ترك ائتمك مجبوريتينده قالمالاري واقيعهسينين ايضاحي چتيندير. عوصيان حركاتي، ائله بئلهليكله باشاريسيز اولموش و خالق «عوصيانلاري» ياتيرديلميش؛ بوردا، علي خانين واريث و خلفي شاه مليكين ايقتيدارينين گوجلنمهسيني ساغلاميشدير. نئجهكي داها سونرالاري شاه مليك، 1041 ايلينده خارزمي اله گئچيرهجك قدهر گوجلهنهجكدير.215 آما بو گئچيجي بير موفقيت ايدي و قايناقلارا گوره، سيردريا اوغوزلارينين سون خاني شاه مليك، ايكي ايل سونرا سلجوقلولارين الينه دوشوب آسيلاجاغيدي.216 آياغا قالخمالارلا اوز اوزه دورماق، سلجوقلو بويلارييلا اوزون مودتلي توققوشما و ساواشلار، ياواش ياواش، آما اساسلي بير بيچيمده اوغوز يابقو دوولتيني ايچيندن يئييب بيتيرميشدي.
اوغوز دوولتينين چؤكوشو
درين ايچ تناقوضلارا گوره ضعيفلهين يابقو دوولتي، قيپچاق بوي رييسلرينين ضربهسييله ديبدن ييخيلدي. 11ـ جي يوز ايل اورتالاريندا اورتا آسيا بوزقير شريدي بوحرانلي و سورعتلي حاديثهلرين كانونو اولموشدو. مركزي آسيادان گلنلر بورايا چؤل بوُرراغاني كيمي تپيلميشديلر. بوزقير قبيله لرينين بويوك ترپهنيشلرينين ايلك انگيزهلري اوزاق دوغودا باشلاميشدي. 10ـ جو يوزايل باشيندا قوزئي چينده كوچري كيدان قبيلهلرينين قوردوغو «Leao» دوولتي دوزهلميش؛217 دوولتين سرحدلرينين گئنيشلهمهسيايسه، كيدانلارين باتييا دوغرو ياييلماسينا و سيرالي (زنجيرهاي) كوچلرين باشلاماسينا يول آچميشدي.
كيدان اوردوسو 1010 ايلينده اويغورلارين بوگونكو قانسو ايالتينه تقابول ائدن هانگچو شهرينه حمله ائتميش؛218 آرديندان جئتيسونون قوزئي باتيسيني ايشغال ائتميشدي. ابوالفرجه گوره، 1014 ايلينده چيندن حركت ائدن بويوك كوچري اورداسي، هييونگنو اولكهسينين سرحدلريندن ايچري دالينجا، بوخارا حوكومداري احمدبن علي اوردوسويلا اونلارين اؤنون آلماق اوچون حركت ائيلهدي.219 احمدبن علي مئيدانا گلن قانلي ساواشلار سونوندا دوشماني مغلوب ائتميش، اونون چاديرلاريني اله گئچيرميش و بئلهليكله چوخ ميقداردا غنيمت اله گتيرميشدي. غنيمتلر آراسيندا قيزيل و گوموش كاسا بوشقابلار و ايپك قوماشلار واريدي.220
بعضي دوغولو موليفلر، كيدانين اؤنچو بيرليكلرينين 1017 ايلينده بالاساقون اطرافينا گلديكلريني خبر وئريرلر. كيدان اوردوسونون قارشيسينا، دوغو قاراخانلي حاكيمي توقانخان بويوك اوردوسويلا چيخميشدي.221 «موسلمانلارين، يعني توركلرين اؤلكهلريني و ماوراالنهرين قالان قيسميني اله گئچيرمك آماجييلا، ـ دييه يازار تاريخچي اوتبي ـ چين طرفيندن توقان خانا قارشي اوردولار حركته گئچديلر.222 گلن اوردو يوزمين چاديردان چوخايدي و موسلمانلار هئچ بير يئرده اونلارا تاييني گؤرمهميشديلر.223»
بو اولايلار، كيدانلارين، احتيمالا گوره بعضي دوغو تورك قبيلهلرينين ده قاتيلديغي «قورخونج سريلمه و ياييلما حمله»سيني گوسترمهسي آچيسيندان اولدوقجا ديقت چكيجيدير. تاريخچي اوتبي،يئدديسويا حمله ائدن كيدان اوردوسو اوچون 100 مين چادير كيمي معقول بير رقم وئريركن، ابنالاثير بونو 300 مين چاديرا قالديرير. بو رقملر موباليغهلي اولماقلا بيرليكده، بيزه، كوچري قبيلهلرين مركزي آسيادان اورتا آسيايا دوغرو عظمتلي بير كوچ دالغاسي مئيدانا گتيرديكلريني گؤسترمكدهدير.
كيدان خانلاري، 1017 مغلوبيتينه باخماياراق، ائلهبيل يئدديسويو اله گئچيرمه اومودلاريني الدن وئرمهميشديلر. كيدان و اويغور خانلارينين گؤندرديگي ائلچيلر 1027 ايلينده قزنهلي ماحمودون سارايينا گلهرك، اونون حاكيميتيني رسميتله تانيمايي و اونونلا دوستانه ايليشگيلر قورمايا حاضير اولدوقلاريني بيلديرديلر. كيدانلار، بو ديپلوماتيك مانوورلا، دوغو قاراخانلي خاقانليغينا قارشي گيريشديكلري موجاديلهده قزنهليلرين يارديميني اله گتيرمك نيتيندهيديلر.224
قاراخانليلار، كيدانلارين باتييا دوغرو مظفرانه ياييليشيني دايانديرمايي باشارميش ايميشلار؛ آما هر حالدا، كيدان فتحلري بويوك كوچ دالغاسيني دوغورموشدو. 11ـ جي يوز ايلده كيدان دوولتي سينيرلارينين گئنيشلهمهسي، قون و قايي قبيله لرينين225 باتييا سوزمهسينه يول آچميشدي.
شرفالزمان مروزييه گوره، قون بويلاري اوللر قيتا اولكهسينده ياشاييرديلار. قونلار كوچمن ايديلر و كيدان حوكومدارييلا آرالارينداكي عداوته گوره اؤز توپراقلاريني ترك ائتمهيه مجبور قالميش؛ آما كوچ سيراسيندا قالاباليق و گوجلو قايي قبيله لرينين حملهسينه معروض قالميش؛ اوتلاقلاريندان محروم قالديقلاري اوچونده توركمن توپراقلارينا قاچميش اولان ساريلارين اولكهسينه گئتميشديلر. توركمنلر ساري قبيلهلرينين باسقيسي سونوجوندا اوغوز ائلينين دوغو قيسمينا گئتميش؛ اوغوزلاردا ائرمني دنيزي ساحيللريندهكي پئچهنك توپراقلارينا چكيلميشديلر.226
مروزينين آنلاتديقلاري اولايلار عمومي حالتده، بونلارين خوراساندا سلجوقلو دوولتينين قورولوشوندان آز اؤنجه اوٍز وئرديكلري آنلاشيلير. محمد عوفينين آچيقلاماسيدا بو نظري دستكلهمكدهدير. عوفي، عئيني اولايلاري آنلاداركن بونلاري اكلهيير: «اونلارين (توركمنلرين) بعضيلري گوجلنديلر و (آرديندان) چاغري تئگين227 زامانيندا حركته گئچهرك دونيايي (اؤلكهلري) اله گئچيرديلر. سلجوقلو سولطانلاري و سلجوقلو خانيداني بللي بير دؤنم دونيانين حاكيمي اولاراق حوكوم سورهركن،قوزلاردا ائرمني دنيزي جيوارينداكي پئچهنك توپراقلارينا گئتديلر».228
قون و قاييلارين مركزي آسيادان اورتا آسيايا حركتي، قوزئي چين و باتي سيبريادان باشلاميشدير. 11ـ جي يوز ايلين ايكينجي چئيرهگينه عاييد قايناقلاردا، بو قبيلهلرين قيرقيز،229 قيماق و توكوز ـ قوزلارلا قونشو اولدوقلاري ذيكر ائديلمكدهدير.230 قونلار، نسطوريليگي قبول ائتديلر، آنجاق اونلارين خريستيانليغي نه زامان قبول ائتديكلري تام اولاراق بللي دئييلدير. بو دينين اوزاق دوغوداكي كوچري قبيلهلري آراسيندا ياييلمايا باشلاماسييلا ايلگيلي ايلك بيلگيلر 11ـ جي يوز ايله عاييددير. اوراياجا كي بلليدير 1009 ايلي حدودينده كرهايتلر خريستيانليغي قبول ائتميشديلر. قونلار دا231 احتيمالاً او دؤنمده كرهايت قبيله فئدراسيونونون ايچينده يئر آليرديلار.232 داها سونرالاري قونلار، قونشولارييلا آرالاريندا چيخان ساواشلار سببيايله مركزي آسيادان چيخاريلميش و اورتا آسيا ايله دوغو اوروپايا گئتميشديلر.233
قون و قاييلارين كؤچو، كيدان لئااو دوولتينين قورولماسيندان سونرا گئرچكلشميشدير.234 كيدانلارين باسقيسي قارشيسيندا قوزئيچيني ترك ائدن قونلار، 1030 ايله 1046 ايللري آراسيندا اوروپادا اورتايا چيخديلار. قون و قايي مهاجيرتي، 11ـ جي يوزايلين ايلك اوتوز ايلينده كوچري قبيلهلرين بويوك بير كؤچ دالغاسي دوزهلمهسينه يول آچدي. مروزي و باشقا اورتاچاغ يازارلارينين235 آنلاتديقلاري اولايلار، بو يوز ايلين اوتوزلو ايللرينده اوز وئرميشدير236. بيرونينين «قانون»وندا، قون و قاييلاردان آرتيق اوزاق دوغونون اوج بولگهلرينين آيري ساكينلريندن بحث ائديلمهسي، توجّوٍهه شاياندير. بو واقيعه، اونلارين 11ـ جي يوز ايلين اوتوزلو ايللرينده باتييا دوغرو كوچ ائتمهيه باشلاديقلاريني گوسترمكدهدير.
قون قبيلهلري، 11ـ جي يوز ايل اورتالاريندا دوغو اوروپانين ايچ قيسمتلرينه گئتديلر. ماديار وقاييعنامهلرينده، قونلارين 1068 ايلينده ماجاريستان توپراقلارينا گيرديكلري بيلديريلير. يينه عئيني وقاييعنامهلره گوره قونلار، آغ و قارا قونلار اولاراق ايكييه آيريليرديلار.238
اورتا چاغ قايناقلاريندا يئر آلان بيلگيلر سايهسينده، اوزاق دوغودان گلن كوچري قبيلهلرين 11ـ جي يوز ايل باشيندا اورتا آسيايا سوخولدوقلاريني آنلاييريق. بو، كيدان لئااو دوولتينين استيثمار و استعمارينين باعيث اولدوغو بير كوچ زنجيرهسييدي. كيدان ظفرلري، باتي سيبريا و قوزئي چينده اوتوران قون و قاييلارين 11ـ جي يوز ايلين اوتوزلو ايللرينده باتييا كوچ ائتمهلرينه يول آچميشدي. بو كوچ دالغاسي، دوغو آسيانين بير سيرا بوزقير قبيلهلريني ده شاميل اولوردو. قيپچاق قبيلهلريندن اولان ساريلار دا239 اؤزلريني بو فيرتينالي كوچ گيردابينين اورتاسيندا گؤردولر.240 دوشمان قون قبيلهلرينين تعقيبيندن قاچان ساريلار، احتيمالا گوره جئتيسودا، سيردريانين اورتا آخيملاري بويوندا و قاراتاوداغي اتكلرينده اوتوران توركمنلره يوگوردولر. توركمنلر ده باتييا،احتيمالاً سير دريانين آشاغيلارينا، خارزمايله خوراسان سرحد بولگهلرينه حركت ائتديلر. بو آرادا ساري قيپچاقلاردا اوغوز توپراقلارينا سوخولاراق، 11ـ جي يوز ايل اورتاسيندا اونلاري آغير بير شكيلده مغلوب ائتديلر.241
بو اولايلار، ائرمني تاريخچي اورفالي ماتئوسون وقاييعنامهسينده ده اينعيكاس تاپميشدير. بونا (ماتئوسا) گوره اوغوز و پئچهنكلر،داها اؤنجه «اوتس»(ايلان) خالقي طرفيندن مغلوب ائديلن «ساري ساچلي» (خاردش) بير خالق طرفيندن 1051 – 1050 ايللرينده داغيلميشديرلار. «ساري ساچليلار» طرفيندن تعقيب ائديلن اوغوز و پئچهنكلر، بيزانس سينيرلارينا دوغرو يؤنهلديلر.242 هر حالدا اورفالي ماتئوسون «خاردشلر»243 دئديگي خالق، مروزي و عوضينين اثرلرينده آدي گئچن ساريلاردي.244
آرالين باتيسييلا خزرين دوغو ساحيللرينده ياشايان و 11ـ جي يوز ايل اورتالاريندا قيپچاقلار طرفيندن آغير بير مغلوبيته اوغراديلان اوغوز قبيلهلري، گونئي روسيه و قارا دنيز بوزقيرلارينا قاچديلار. شيدتلي توپلومسال دالغالانمالارين گيزلي گيزلي چئينهديگي سير دريا يابقو دوولتي بئلهليكله سون نفسيني وئردي.
دوغو اوروپاداكي اوغوز بويلاري
1054 ايلينده قلمه آلينان «نسطور وقاييعنامهسي»نده توركلرين 245 پرئياسلاول شهريني استيلاسييلا ايلگيلي جاليب حيكايهلر آنلاتيلير. لاورئنتيئو وقاييعنامهلرينده ايسه، كيناز و سوولود ياروسلاويچين توركلره قارشي بير ساواش دوزهنلهديگي و اونلاري مغلوب ائتديگي بيديريلير. اورتا آسيادان و پوولژهدن قاچيب اوروپانين درينليكلرينه سيغينان تورك ـ اوغوزلارين آرخاسيندان پولئوئس خانلاري چيخيب گلديلر.246 پرئياسلاول كينازليغينا گيرن توركلر، قيپچاقلارين داغيتديغي اوغوزلارين بير قولويدو.247 1060 ايلينده ايسه كييئف، چئرنيكوو و پرئياسلاول روس كينازلارينين بيرلشميش اوردوسو، توركلره دوغرو يورودو. بو سيرادا گونئي روسيه استپلرينين بير قيسميني اشغال ائدن اوغوزلار اورادان پئچهنكلري چيخارميش، اونلاردا بالكانلارا قاچميشديلار.248 دوغودان، قيپچاقلار طرفيندن سيخيشديريلان تورك ـ اوغوزلار، اسكي روس دوولتينين سرحدلريندن ايچري سوخولمايي تجروبه ائيلهميشديلر. لاورئنتيئو وقاييعنامهسينده بو سطرلري اوخويوروق: «او ايل ايچينده (1060 ايلي) ايزياسلاو، سوياتوسلاو، وسوولود و وسئسلاو ساييسيز عسكر توپلاديلار. بو اوردونون بير قيسمي آتلي، بير قيسميدا قاييقلا توركلرين اوستونه يورودولر. بونو ائشيدن توركلر، قورخودان قاچمايا باشلاديلار و قاچاركن تانرينين غضبينه معروض قاليب، بير قيسمي آيازدان، بير قيسمي آجليقدان، اؤبورلري ايسه خستهليكدن، مرضدن و تانرينين جزاسيندان هلاك اولدولار»249. روس كينازلاري طرفيندن داغيديلان و آرخادان قيپچاقلار طرفيندن سيخيشديريلان اوغوزلار، اول دنيپر اؤتهسينده. آردينداندا تونا اطرافينا چكيلمك مجبوريتينده قالديلار. آنجاق، دونايله دنيپر بويلاريندا قالان توركلرين بير قيسمي، پولووئس خانلاري طرفيندن ايطاعت آلتينا آليناركن، بير قيسمي كييئفين حيمايهسي آلتيندا سيغينديلار.250 اوغوزلارين اساس بؤلومو ايسه 1064 ايلينده تونايي گئچهرك بيزانس ايمپيراتورلوغو سرحدلرينده نومايان اولدولار.251 اوغوزلار، آغاج كؤتوكلريني اوياراق دوزهلتديكلري قاييقلار اوستونده و ايچي سامان دولو چوواللاري آتلارين قويروقلارينا باغلاييب اوزهرك، چوخ چتينليكلرله نهري گئچديلر.252 عظمتلي اوغوز اورداسي، اؤزلرينه يئمك، آتلارينا يئم آختارماق اوچون تونا اوواسينا ياييلدي. بيزانس امپيراتورو دوكاس، اونلارين يينه تونا اؤتهسينه چكيلمهلري اوچون اوغوز كوماندانلارينا روٍشوه وئرمهيي سينادي.253 اوغوزلار، اؤنجهليكله بولغارلاري و گرئكلري مغلوب ائتميش، آردينجادا ايلليريا ايله تئسالونيكي (سئلانيك) دارماداغين ائتميشديلر. آنجاق، ياخينلاشان قيش سوغوقلاري و آجليق، اونلار اوچون جيدّي بير سيخينتيايدي. توركلرين ضعيفلهمهسيندن فايدالانان بولغارلار، اونلارين آنا قووتلرينه آغير بير ضربه انديرديلر. اوغوز كوماندانلارينين بير قيسمي، بو اولايدان سونرا،اؤزلرينه باغلي قبيلهلرييله بيزانس حاكيميتينه گيرهركن، آيري بير قيسمي يينهده گونئي روس بوزقيرلارينا دؤندولر.254 اوغوز اورداسينين بالكانلاردا قالان قيسمي، بيزانس امپراتورلاريندان «مقدونيهدهكي خزينه اراضيلرينه يئرلشمه حاقيني» آلديلار.255 بيزانسلي تاريخچي آتتالياتئس، داها سونرالاري بعضي اوغوز بيلرينه سناتور مقامي وئريلديگيني قئيد ائدير. يينهدن تونايا دؤنن اوغوزلار ايسه روس دوولتي سينيرلارينا ياخين بولگهلره يئرلشديلر. آنجاق، 1080 ايلينده ولاديمير مونوماهدان آغير بير ضربه يئديلر و ديري قالانلار گونئي روسيه سينيرلاري بويونجا داغيليب تئل ـ تئل اولدولار.256 ميخاييل آتتالياتئس بو اولايلاري آنلاداركن، «ميرميدون كينازينين اوزلاري اؤز شهرلرينه يئر وئرديگيني» يازير.257 اوغوزلار، ميثال اوچون ستوقنا نهرينين سول ساحيليندهكي تورچئسك258 كيمي سرحد قالالارينا يئرلشديريلميشديلر. دنيپر چئورهسيندهكي توركلر، بالاخره، اسكي روس دوولتينين گونئي دوغو سينيرلارينين پولووئس ـ قيپچاق حملهلرينه قارشي مودافيعهسينده اونملي بير رول اويناياجاقايديلر. تورچئسك، پولووئس خانلارينين كييئف، پرئياسلاول و باشقا روس شهرلرينه دوزنلهديكلري غارت حملهلرينين اؤنون كسيردي. 1093 ايلينده، كيناز وسوولودون اؤلوموندن سونرا، كييئف سلطنت تاختي اوچون ايچ ساواشلار باشلايينجا، بو دورومدان فايدالانان پولووئسلر، تورچئسكه يوگورهرك او شهري موحاصيره ائيلهديلر. كييئف، پرئياسلاول و چئرنيكوودان گؤندهريلن بيرليكلر، موحاصيرهدهكي تورك اوغوزلارين يارديمينا يئتيشدي و 1093 ايلينين يازيندا ستوقنادا روس اوردوسويلا قيپچاق خانلاري آراسيندا شيدتلي بير ساواش اوز وئردي. كينازلارين اؤز باشينا داورانديغينا گوره روسلار آغير بير مغلوبيته اوغراديلار. قيپچاقلار، تورچئسكي يينه موحاصيرهيه سالديلار و مودافئعلر شهر ساوونماسيندا جانلاريندان گئچديلرسهده، آنجاق اوزون سوره داوام ائدن موحاصيرهيه گوره آجليق باش گوسترينجه شهر سقوط ائيلهدي.259
اينديكي اوكراين توپراقلارينا يئرلشن اوغوز بويلاري، تاريخي طالئعلريني روس دوولتينه باغلاميشديلار. احتيمالا گوره، توركلر،«ايقور سيپاهي حماسهسي»نده قييچاق چؤلونه ياييلديغي معلوم اولان مشهور يوروشه قاتيلميشديلار. ايقور سوياتوسلاويچين 1185 ايلينده قيپچاقلارا قارشي حملهسينه، «كويي»لرده قاتيلميشديلار. س. پ. تولستوو بونلاري (كوييلري) قايي بويويلا بير توتور.260 ايپاتيئو و نيكونوو وقاييعنامهلري،كوييلرله بيرليكده، قايهپيچ، بووت و برنديلردن ده بحث ائديرلر. اورتا چاغ روس قايناقلاري، برنديلرين دوغرودان تورك ـ اوغوزلارين بير قولو اولدوغونو دئييرلر.261 ايپاتيئو وقاييعنامهسي، پولووئسلرين برنديلره عاييد آلتي شهري اله گئچيرديكلريني خبر وئرمكدهدير. اينقيلابدان اؤنجهكي روس آراشديرماژيلاري، برنديلري قاراقالپاقلاردان بيليرلر. اي. سامچئوسكي، اونلارين، داها اسكي دونملرده روس توپراقلارينا گلن خالقين قالينتيلاري اولدوغو قناعتيندهدير. آنجاق بو نظر، پ. ب. قولوبووسكييين حاقلي تنقيدينه معروض قالميشدير.262 برنديلرين روس وقاييعنامهلرينده آنجاق 1050 ايلينده اوغوزلارين گوجسوزلشديگيندن سونرا آدي گلمهيه باشلاماسي ايلگينچدير.
1097 تاريخلي لاورئنتيئو ايلليگينده، كيناز واسيلكونون برنديلري دعوت ائتديگينه گوره جاليب بير حيكايه آنلاتيلير. واسيلكو، برندي، تورك و پئچهنكلرين يارديمييلا پولووئس خانلارينا، پولونيا شاهينا و تونا بولغاريهسينه بير حمله دوزهنلهمهيي دوشونوردو. آنجاق، واسيلكونون قارداشي سوياتوپولك طرفيندن خيانتله توتولماسي و گؤزلرينين كور ائديلمهسي، بو نقشهلرينين يئرينه يئتيرمهسيني اؤنلهميشدي.264
گونوموزده، دوغو اوروپاداكي اوغوزلارين تورونلاري، احتيمالاً بولغاريستان، اوكراين و مولداويادا ياشايان قاقااوزلاردير. قاقااوزلار، يئرلشيك جوتچولرديلر؛ آنجاق اونلارين ديلينده حئيوانچيليقلا ايلگيلي چوخ دئييملر واردير. قاقااوز فولكوروندا، اوزلليكله قورد مراسيمي كيمي توتئميزم ايزلري قورونموشدور. قاقااوز ماهنيلاريندا تانرينين سفيري دوروموندا اولان قورد، اسكي اينانجلارا داياناراق اؤلدورولمز.
اوغوز و تورکمنلرين آتا ارکيل گلهنکلره دايالي توپلومسال حاياتي چوخ يؤنلو اولوب , اکونوميک ياشامي اؤزرينده ده آيدينلاديجي اؤزلليگه صاحيب ايدي . بيزه تقديم اولان باخيس آچيسي غايت آچيق ؛ موٍلکيتين تمل قايناغي , بؤيوٍن قبيله دوٍزهني ايچينده بو بوي ـ توپلوم اولوشومونا باغلي قالماقدير . اوغوز عاييلهلرين شخصي موٍلکيتي اولاراق قبول ائديلن حئيوانلار , بوي ـ قبيله دوٍزهني ايچينده « تامقا » ايله بللي اولونوردو . کاشغارلي ماحمود , اوغوز بويلارينين تامقالاريندان سؤز ائدرکن , « بوتون ايشارتلري , اؤز حئيوانلارينا و آتلارينا ووردوقلاري دامغالار ايدي . حئيوانلار قاريشديغيندا , هر قبيله بو ايشارتلردن ( دامغالاردان ) اؤز حئيوان و آتلاريني تانييا بيلردي . » دئيير . ۱۲. جي يوزايل شاعيرلرينين سلجوقلو بيلرينين دامغالي آتلاري حاقّيندا نقل ائتديکلري ده بير چوخ ايلگينچ دير . حئيوانلارين دامغالانما ايشي , داغلاما و اؤزل چوخور آچما واسيطهسييله انجام تاپيردي . قيزقين دميرله باسيلان دامغا , اؤزلليکله بويوکباش حئيوانلارا , دهوهلره و آتلارا وورولوردو . قويون و گئچيلرده ايسه , قولاقلارينا توٍرکجه « اين » و يا خود « اَن » دئييلن داغ قويماق شکلينده گئرچکلشديريليردي .
حئيوانلاري بللي ائدن بوي ـ قبيله دامغالارينين مووجوديّتي , ياخين گئچميشه قدر تورکمنلر آراسيندا اولان اؤزل دامغالاردان دا آنلاشيلماقدادير . قبيله دامغاسي داشييان حئيوان و يا اشيا اوْغرولاناندا ياخالانان اوْغرو , گئنلده يا اعدام ائديلر , يا دا آغير بير جزايا يئتيشردي . اؤزل دامغالي حئيوان اوغرولانديغيندا ايسه , اوغرو بوي و يا قبيله طرفيندن تعقيب ائديلميردي . بو دورومدا « مال صاحيبي جزايي اؤزو بللي ائدر , اؤز گوجونو و ايمکانلاريني قوللاناراق اوغرونون حاقّيني ( جزاسيني ) وئرهردي . » آتا ارکيل قبيله عنعنهلرين ايزلرينه , ۱۳ ـ ۱۱. جو يوزايللردهکي اوغوز و تورکمنلرين توپلومسال حاياتينين باشقا ساحهلرينده ده راستلانيليردي . آنجاق صينيفسال ( طبقاتي ) آيريلما و اؤزل موٍلکيّتين اينکيشافي ايلکل دوٍزهني ايچدن چئينهديگينه گؤره سوٍنّتي کيمليک و عوْرفا تاثير بوراخمادان موٍداويم بؤلونمهلر اوٍز وئردي . اسکي بوي ـ قبيله دوٍزهنينين پوْزولما نوقطهسينده , ائل ـ توپلوم ايليشگيسينين آيريلماز اؤزلليگي اولان قان ايدّيعاسينين اؤنملي بير رولو واريدي . قايناقلار , ۱۰. جو يوزايل اوغوز بويلاري آراسيندا قان ايدّيعاسينين اولدوغونا شهادت ائديرلر . ابنفضلان , « اگر تورک ( اوغوز ) , موٍسلمان يولداشينين يانيندا اؤلورسه [ و اگر ] اونون يولداشينين اولدوغو کروان سوْيولسا , او زامان اونو اؤلدورورلر . اونلار بو ايشلريني بو جوٍر توجيه ائديرلر : « اونو زيندانا سالماقلا سن اؤلدوردون , اگر سن اونو زيندانا سالماسايدين , او اؤلمز ايدي » . عئيني شکيلده اگر او , اونو زورلا ايچيرميش اولسا و او بو دورومدا دوواردان دوٍشموش اولسا , اونلار اونون يئرينه اونو اؤلدوروردولر . اگر کرواندا آختارديقلاري آدام تاپيلمازسا او زامان کروانداکيلار آراسيندا ان اوزون بوْيلو اولانيني اؤلدوروردولر . » دييه نقل ائدير .
اوغوزلار آراسينداکي قان داعواسي , زامانلا پول ديهسييله يئريني دييشديريردي . ۱۲. جي يوزايلده عوٍصيان ائدن اوغوزلاري بلخ بؤلگهسي حاکيمي کوما چايي اؤلدورمهلري , بو باخيمدان فيکير وئرمهلي بير اؤرنک دير . ظهيرالدّين نيشابوري و باشقا اورتا چاغ موٍلّيفلري , بو اولايدان سونرا اميرين قاني اوٍچون اوغوزلارين سانجارا بويوک ميقداردا فديه تکليف ائتديکلريني يازيرلار .
اوغوز ـ تورکمن توپلومونداکي آتا ارکيل قوناق سئوهرليک گلهنگي ده بويوک دهييشيمه اوغراميشدي . ائرکن توپلوم دوٍزهني ايچينده اينکيشاف ائدن بو عنعنه , ۱۱. جي يوزايلده ايلکل اؤزلليکلريني الدن وئرمهيه باشلاميشدي . بو دورومو , « ديوان لغاتالتورک »دهکي اوغوزلارين سؤزلو ادبياتيندا نقل اولونان بيلگيلر ده ايثبات ائديرلر . کاشغارلي ماحمود , بير اوغوز آتا سؤزونو بئله آچيقلايير : « گئديب , قوناغي گؤرهنلر اونو باخت و خئيير سانميشديلار . قالانلار سراب و يا چؤلده خيال گؤرهنلردي . قوناق گلمهسين دييه قورخودان ائولريني ييخميشديلار » . کاشغارلي ماحمود اثرينين باشقا بير يئرينده بئله دئيير : « قاري قوجا , حوقّاباز و آلچاق شيوهلرله , قوناقلارينا سانکي اوغرويموش کيمي باخارديلار . نه ايکرام ائتسهلر , داها چوخ گؤزونه سوخار , باشينا وورارديلار . »
بوتون بونلار , آراشديرديغيميز دؤنمده اوغوز ـ تورکمن توپلوموندا آتا ارکيل قبيله دوٍزهنينين داغيلما سوٍرهجينه راستلاديغيني گؤسترير . اوغوز و تورکمن توپلوملاري ( بويلار , اوبالار , اويماقلار , کؤلهلر ) ثروت و توپلومسال نا برابرليک يولوندا ايرهليلهمهيه قوْيولموشدولار . توپلوم ايچينده , اؤزل مولکيت اينکيشاف ائتميش و زنگين بيلرين طبقاتي آيريلما سوٍرهجي باشلاميشدي .
اوغوز و تورکمن بويلارينين سيلسيله ـ مراتيب دوٍزهني
اورتا چاغ قايناقلاري ، ۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايللرده اوغوز و تورکمن بويلاري آراسيندا توپلومسال آنلامدا کؤکلو فرقليلشمهلرين اولدوغونا دايير چوخ ساييدا بيلگيلر وئريرلر . کؤچمنلر آراسيندا اؤزل موٍلکيته عاييد حئيوان سوٍرولرينين اولماسي , ثروتين ائشيتسيز داغيليمي سونوجوندا ايجاد اولان بير دوروم ايدي . ابنفضلان , اوغوزلار آراسيندا بويوک حئيوان سوٍرولرينه صاحيب زنگين اصيلزادهلردن بحث ائدير . او , بو وارليقلي آداملار آراسيندا اونمين باش آت سوٍروسونه صاحيب بيلره ده راست گلميشدي . يازار « کيتاب »يندا , اوغوزلار آراسيندا يوخسوللارين و کؤلهلرين اولدوغوندان دا سؤز ائدير . ۱۲. جي يوزايلده بلخ و هوتتئلده ياشايان اوغوز بويلاري آراسيندا وارليقلي کيمسهلر واريدي . راوندي , اونلار آراسيندا « بويوک اميرلرين و وارليقلي آداملارين » اولدوغونا دايير ريوايتلر نقل ائدير . ۱۳ ـ ۱۱. جو يوزايللره عاييد قايناقلاردا , موٍرفّه و زنگين ساراي منسوبلارينا « باي / بي/ بک » , « امير » دئييلمکده دير .
بو دؤنمده اوغوز و تورکمن توپلوموندا وارليقلي بيلرله بيرليکده , توپلوم اوٍيهلريندن ده سؤز ائديلير . ابنفضلان « آدام و يا ار » دييه آدلانديريلان ساده اوغوز چوبانلاريندان بحث ائدير . بو کلمه ايله ساواشچي توپلومون بويوک آزاد کوٍتلهسي منظور اولور . کاشغارلي ماحمودون سؤزلوگونده , اونلارا اوغوز و تورکمن ديلينده « ار » دئييلديگي خبر وئريلير . بونلار , ۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايللر اوغوز و تورکمن توپلوموندا دوٍزهلينن اوٍرونلرين حقيقي توليد ائدنلرييديلر . « ديوان لغاتالتورک »ده « ار »ين پالتار تيکمهسيندن , قويون ساغماسيندان , حئيوانلارا باخماسيندان بحث ائديلير .
اوغوز و تورکمن توپلوم اوٍيهلري , ثروت و توپلومسال قونوملارينا گؤره چئشيدلي موقعيتلره صاحيب ايديلر . وارليقلي ارلرين ائولرينده خدمهلري و کؤلهلري واريدي . حملهلره و ساواشلارا قاتيليرديلار . آنجاق , وارليقلي کيمسهلر اولماسينا باخماياراق , فقر و يا ثروت باخيميندان آشاغي سويهده اولان توپلوم اويهلرينه ده راستلانيلير . بونلارين توپلوم ايچيندهکي يئري , چوخ دا معلوم دئييلدي . کاشغارلي ماحمود , « ياتوقلارين ـ اوغوز فاغيرلارينين ـ ساواشلار قاتيلماديقلاريني » نقل ائدير . اوغوز سوٍنن و روسومو , « اوتوراقلارين » ـ يئرلشيک و ياري يئرلشيک توپلوم اويهلرينين هر طورلو حاقلاريني محدود ائتميشدير .
۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايل اوغوز وتورکمن توپلوموندا , يوخسول ارلرين سايسيسي چوخ چوخدور . ابنفضلان , کؤچري اوغوز بويلاري آراسيندا توپلومون آلت طبقهسينين فاغيرلاردان اولوشدوغونو بيلديرير . فاغير کيمسه مريض اولاندا , کؤلهلر کيمي هر هانسي بير باخيمدان يوخسول اولاراق بوزقيرا بوراخيليردي . کاشغارلي ماحمودون سؤزلوگونده , اوغوز فاغيرلارينا « يوخسول » و « جيقان » دئييلير . داها گئچ دؤنم قايناقلاري , تورکمنلر آراسينداکي « يوخسوللاردان , جيقانلاردان و سفيل قاراپچيلاردان » سؤز ائدير . « يوخسول » کلمهسي ائتيمولوژيک اولاراق بو دوروما ايشارت ائتمکده و « يوخ » يعني « اولمايان » آنلامينا گلمکده دير .
اوغوز و تورکمنلرين فاغير و سفيل طبقهلري , دوٍشدوکلري پيس دوروما گؤره , توپلومسال موقعيت باخيميندان کولهلره ياخينلاشيرديلار . ابنفضلانين کيتابيندا , يوخسوللار , کولهلرله عئيني قونومدا دهيرلنديريلميشدي . يينهده محدود مال وارليغينا صاحيب اولانلاري و فاغيرلاري , هئچ بير توپلومسال حاقّي اولمايان کولهلرله برابر توتماماق گرهکيره احتيمالا گؤره , بو دؤنمده ايطاعت آلتينا آلينان بعضي بوي و قبيلهلر , قيسماً کوله دوروموندا يئر آليرديلار . بو باخيمدان کيرمان اوغوزلاري حاقّيندا وئريلن بيلگيلر , بويوک ايلگي چکير . محمد ابراهيم , ۱۲. جي يوزايلده اونلارين آراسيندا اسير آلينان و کوله قونومونا دوٍشورولن تورکمنلرين اولدوغونا ايشارت ائدير .
کاشغارلي ماحمودون سؤزلوگونده اوغوز و تورکمنلر آراسيندا کوله , قول و قولاملارين اولدوغونا مربوط اولان بير سيرا بيلگيلر مووجود دور . « ديوان لغاتالتورک »ده کوله و قوللاردان , آيريجا « يالانقوق » و « کيرناق » اولاراق آدلانديريلان قادين کولهلردن بحث ائديلير . « کيرناق » ( قيرناق ) کلمهسي ۱۴ ـ ۱۰. جو يوزايللره عاييد سؤزلوکلره « قادين کوله » آنلاميندا دئييل , « خيدمتکار » آنلاميندا قوللانميشدير . « قوُن » , « يالانقوق » و « قاراباش » دئييملريده عئيني آنلاملاردا قوللانير . قادين کولهلر ، ائو خيدمتچيسي و جاريهلر اولاراق قوللانيليرديلار . قوللار , چئشيدلي ائو ايشلرينده اولار ؛ بيلرين , اميرلرين و حوکومدارلارين اؤزل قوْروماسيني عؤهدهدار اولارميشلار . ۱۱. جي يوزايلده اصيلزادهلرله برابر , بعضي توپلوم اويهلرينين ده کولهلري واريدي .
اورتا چاغ قايناقلاريندا , اوغوز و تورکمنلرين حئيوان باخيميندا کولهلردن يارالانديقلارينا دايير هئچ بير بيلگينين اولماماسي جاليب ـ توجّوهدور . آنجاق , باشقا تورک قبيلهلرينده اولدوغو کيمي , اونلاريندا حئيوانلارين باخيميندا کوله امگينه باش ووردوقلاريني تخمين ائتمک هئچده چتين دئييل . چوخ ايش و زحمت گرهکديرن چارواجيليق شراييطينه گؤره کولهلرين قوللانيلماسي وئريملي دئييلدي و بونا گؤره چوخ قوللانيلماميشدي . کولهلر , داها چوخ ائو ايشلرينده قوللانيليردي .
۱۲ ـ ۱۰. جي يوزايللرده اوغوز ـ تورکمن توپلوموندا کوله و اسيرلرين دورومو اولدوقجا آغير ايدي . کاشغارلي ماحمودون سؤزلوگونده , صاحيبين اؤز کولهسيني دؤودوگوندن بحث ائديلير . باسقي و تحميل , بعضي زامانلاردا کولهلرين نيفرت و اوٍزه دورماسينا يول آچيردي . اسکي بير آتا سؤزو بئله دئيير : « قول ( سنين ) دوٍشمانين , کؤپکايسه دوستون ( قوُرد ) دور . » ۱۲ ـ ۱۱. جي يوزايللرده اوغوز و تورکمنلر آراسيندا کولهليگين مووجوديتي ايسلام ديني طرفيندن ده تصويب اولونموشدو . کاشغارلي ماحمود , « تانري ( تانقري ) قاديني کوله ياراتدي . » آتا سؤزونو خاطيرلادير .
چئشيدلي ائو ايشلري گؤرن قوللارلا بيرليکده , امتيازلي کولهلرده واريدي . بونا بيلرين موحافيظليگيني ائدن گنج اسيرلرده داخيل ايدي . ۱۲ ـ ۱۰. جي يوزايل قايناقلاريندا , اونلاردان « قولام » , « چاکير » , « خوجاتاش » , « اوغلان » آدييلا سؤز ائديلير . ابنفضلانين ۱۰. جو يوزايلده اوغوزلار آراسيندا قولاملارين اولدوغوندان بحث ائتمهسي , بونلارين « گنج خيدمتچيلر » اولدوغونو تخمين ائتمهميزه يول آچير . گنج قولاملار , بس بللي عسگر ـ موحافيظ اولاراق قوللانيلميشدي . ابنفضلانا گؤره , اوغوز اينانجلاري گرهگي ، قولاملار اؤبور دونيادا دا مشهور و مرد اينسانلارا خيدمت ائدهجکميشلر . بو ديني دوشونجه اوغوزلارين توپلومسال ياشامينا اولدوغو کيمي موٍنعکيس اولموشدو .
ابنفضلانين بحث ائتديگي ۱۰. جو يوزايل اوغوز قولاملاري , احتيمالاً مروزينين سؤزونو ائتديگي « چاکيرلر »له عئيني دورومداديلار . اونا گؤره , اسکيدن اوغوز حوکومدارلارينين امرينده مين چاکير واريدي و بونلارين اوٍچ اؤيون يئمکلري حوکومدار طرفيندن وئريلردي . ۱۲. جي يوزايلدهکي چاکيرلر , سلجوقلو تاريخچيلرينين بحث ائتديگي اوغوز بيلري طرفيندن موحافيظ ـ عسگر اولاراق قوللانيلان « چاکيرلر » اولماليديرلار .
۱۲. جي يوزايلده بلخ و هوتتئل اوغوز بويلاري آراسيندا يئر آلان قولاملار حاقّيندا وئريلن بيلگيلر ده ديقّت چکيجي دير . رشيدالدّين , « قارا گؤزلو , قارا ساچلي , اوزون بويلو کيدان و ياغما قولاملاريندان » سؤز ائدير . داها گئچ دؤنم مولّيفلري , اونلاردان « قول » دييه بحث ائدير و ياشلارينين کوچوکلوگونه ديقّت چکيرلر .
اورتا چاغ قايناقلاريندا , تورکمن بيلرينين کؤلهلردن موتشکّيل موحافيظ بيرليکلرينه صاحيب اولدوقلارينا دايير جاليب بيلگيلر مووجود دور . ابن بيبينين وقاييعنامهسينده , ۱۱. جي يوزايلده تورکمن بيلرينين « کوله » موحافيظلري ايله اورتا آسيانين آنا دولويا گلديکلري آنلاديلماقدادير . بو تورکمنلر , آسيادا بيزانسا قارشي « جهاد » ائتمک اوٍچون يؤنهلميشديلر . ۱۳. جو يوزايل سلجوق متنلرينده « خاصّه ارلر »يندن ( اؤزل بيرليکلر ) ، خوجاتاشلاردان ( اولياء ) , نوفوذلو بيلرين قولام و نؤکرلريندن بحث ائديلير . ۱۳. جو يوزايله عاييد بير سؤزلوکده , کوله قونوموندا اولان گنج اوغلانلاردان سؤز ائديلير .
کولهليگين آنا قايناغيني , اوغوز و تورکمن بويلارينين ياشامينا رنگ وئرن ساواشلار تشکيل ائديردي . اسير و حئيوان اله گئچيرمک اوچون تئز ـ تئز حملهلر ترتيب وئرهرديلر . بو نووع سالديريلاردان بيري « ابنالقلانسي »ده آنلاتيلماقدادير . اونا گؤره , ۱۱۳۶ ايلينده سوريه تورکمنلريندن بير قوروپ لاتاکيه بؤلگهسينه حمله ائتميش و غنيمت اولاراق کيشي , قادين و اوشاقدان عيبارت ۷۰۰۰ اسير و ۱۰۰۰۰ باش حئيوانلا گئري دؤنموشدو .
ساواشلاردا و سالديريلاردا اله گئچيريلن اسيرلر , خيدمتچي کؤله و جاريه اولاراق قوللانيلاردي . آنجاق , ساواش اسيرلرينين بويوک قيسمي , قونشو اؤلکهلره کوله اولاراق ساتيلارديلار . ابوالفرج , موصولا گوندهريلن امير آرتوق باشچيليغينداکي تورکمن بيرليکلريندن سؤز ائدير . تورکمن و عرب ـ مدينه اوردولاري , آميد ياخينليقلاريندا قارشيلاشدي . آرتوق و عربلرين کوموتاني شرفالدّوله باريشا نيتلي اولاراق , تورکمنلر کوماندانلاري غنيمتسيز گئري دؤنولمهيهجگيني دئديلر . اؤز آرالاريندا بونا قرار وئرهرک ، آتلارينا مينديلر و گئجهياريس بيردن عربلره حمله ائتديلر . چوخو اؤلدورولدو ؛ گئرييه قالانلار ايسه , قادين و اوشاقلارييلا بيرليکده اسير آليندي . بويونلارينا ايپ گئچيريلن عرب اسيرلر , آميده آپاريلاراق بازارلاردا ساتيلديلار . گوجلو و ساغليقلي اسيرلره ۱۰ دينار , باشقالارينا ايسه ۵ دينار قيمت کسديلر .
اورتا چاغ قايناقلارينين ايشيغيندا , ۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايللرده اوغوز و تورکمن توپلومونداکي سوسيال دورومون و ثروت داغيليمينين تابلوسو آيدينلانير . اوغوز و تورکمن بويلاري آراسينداکي صينيفسال آيريلما , آتا ارکيل بوي دوٍزهنينه و ايرهليده دوٍزهلهجک فئودال ايليشگيلره باغلييدي . ائتگيلي و زنگين آريستوکراس گوجو , آتا ارکيل ـ فئودال صحنهسينده ياواش ياواش آشيکار اولمايا باشلاميشدي . اوغوز و تورکمنلرين زنگين کؤچري اصيلزادهلري بويوک قويون , آت , دهوه سورولرينين مولکيت حاقّيني اللرينده ساخلاييرديلار . بوزقير آريستوکراسيسي , قولام , اوغلان و خوجاتاشدان تشکيل تاپان موحافيظ ـ عسگري بيرليکلره صاحيب ايدي . يابانجي کولهلردن اولوشان موحافيظلر , ايطاعت آلتيندا توتولان توپلوملار اوزرينده حاکيميتي ساخلامانين ان اويغون سيلاحي ايدي .
اوغوز و تورکمنلرين وارليقلي اصيلزاده قيسمينا قارشي , اوٍرهتيجي قونوموندا اولان ارلر حساسيت گؤستريرديلر . توپلوم اوٍيهلري , هم مال و هم توپلومسال دوروملارينا گؤره ائشيت حاقلارا صاحيب دئييلديلر . اونلارين بويوک قيسمي آزاد اينسانلار جمعينه داخيل ايديلر . بوش واختي يئرينده اولان ارلرين ائو خيدمتکارلاري و کولهلري واريدي . اونلار بوتون حاقلاردان يارارلانان اؤزگور اينسانلارييديلار . آنجاق , اوغوز و تورکمن ارلري آراسيندا يوخسوللاشميش اولانلار و فاغير عاييلهلر ده آز دئييلدي . فقر و عجز دورومدا اولانلار , زنگين و اصيلزاده اوغوز ـ تورکمن توپلومو ايچينده هئچ بير حاقّي اولمايان ان آلت طبقهيي تشکيل ائديرديلر . کولهليگين قايناغيني اولوشدوران ساواشلار , غنيمت اله گئچيرمهنين ان قيسسا و اويغون يولويدو . اسيرلرين ساتيلماسي , کؤچري ياشاما خاصّ بير اؤزلليک ايدي . زحمتي چوخ اولان حئيوانچيليق ايشي , چوخ ايشتيغال ياراتميردي . بونا گؤره اسيرلر , گئنلده خيدمتچي و موحافيظ ـ عسگر اولاراق قوللانيلار , قادين کولهلري ايسه جاريه نيکاحسيز زوجهلر و خيدمتچيلر اولاراق فايدالي اولارديلار . ۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايللر آراسيندا , اوغوز و تورکمن توپلومونداکي کولهليک آنلاييشي سينيرلييدي .
اوغوز روٍسومو و يا سال دورومو
اوغوز ـ تورکمن توپلوموندا بوتون حايات قايدالاري گلهنکلر طرفيندن بللي اولونوردو . قوتسال بوزقير عنعنهسينه گئنيش آنلامدا « تؤره » دئييلردي ؛ آنلامي : « ياسا » , قانون , آتالاريميزين قورالي ( قايداسي ) » ايدي . ۱۳. جو يوزايل تورکمن توپلوموندا بنزر آنلامدا بير ده « خاماشا » کلمهسي قوللانيلاردي . قايناقلارا گؤره , اوغوز تؤرهسي , سلجوق خانيداني دؤنمينده آنادولودا راييج ايدي . يازيچي اوغلو علي , تؤره قوراللارينين سولطان سانجار زامانيندا دا اويغونلانديغيني قئد ائدير . عوثمانلي و قاييعنامهلري , قايي بويونون , اسکيدن بري راييج اولان « اوغوزخانين ياسالاري , تورکيستان بويوکلرينين امرنامه و قانونلاريني » قوردوغونو بيلديرمکدهدير . بورادا ۱۴ ـ ۱۳. جو يوزايللرده « اوغوزنامه »ده يئر آلان , آنجاق يازيلي اولمايان ياسالاردان سؤز ائديلير .
اوغوز تؤرهسي , ثروت اشيتسيزليگيني توپلومسال گوٍوهنجه آلتينا آلار , طبقهلرين امتياز و وراثت حاقّيني قورويوردو . تؤره , قوجالارين ( آغساققاللارين ) و خاقانلا بيلرين تشکيل ائتديگي قوروپون حاکميت صلاحيتيني قانوني حوکوملره باغلاييردي . ياسانين حوٍکوملري , يئرلشيک ياشامي منيمسهين فاغير کوٍتلهلرين گيزلي دوٍشماني صفينده يئر آلير . « اوغوزخانين ياساغي »ندا بئله دئييلير : « نؤکر , بييين آرتيقلارييلا گئچينمهليدير . » . بورادان اوغوز توپلوموندا هئچ بير حوقوقي صلاحيتي اولمايان اينسانلارين و خيدمتچيلرين گئرچک دورومو آچيقليغا چيخماقدادير .
اوغوزلارين قادين حوقوق آنلاييشي , سادهجه کؤچري ياشام طرزينه لوٍطفلو داورانميشدي . بو موختصر اوغوزخانا ايضافه ائديلير : « سوٍرهکلي يورد دهييشديرين , يئرلشيک اولمايين . دينجلمه بيلمهدن ياز , ياي و قيش اوتلاقلاردا و [ نهير ] کنارلاريندا کؤچري اوتورون . سوٍتونوز , يوغورتونوز و قيمرانينيز اسگيلمهسين ».
اوغوز تؤرهسي , تاختين آتادان اوغولا گئچمهسيني و تواروٍث حاقّيني قبول ائديردي . گلهنکسل ياساغا گؤره , « مشروع » حوٍکومدارا قارشي گؤرولهجک هر نووع ايطاعتسيزليک جزاسيز قالماماليدير . اگر , هر هانسي بي , خاقانا قارشي گوٍناه موٍرتکيب اولورسا , بير ايلليگينه سينيرا , يعني « اوج »ﺎﺎ گؤندهريلردي . ياساغين تمل آماجيني , آيريليق تمايوٍللريني اؤنلهمک و ايقتيدارداکي قوروپون حاکيميتين قوْروما آلتينا آلماق ايدي . اوغوز عنعنهسي , کؤچري حاياتين و آتا ارکيل ـ فئودال ايليشگيلرينين حاصيلي ايدي .
اوغوز و تورکمن بوي دوٍزهنينده اوٍست دوزئي يؤنهتيم
اوغوز و تورکمن توپلومونون اوٍست قيسميني , يابقولار , بايقولار , ايناللار , خانلار و ائليکلر تشکيل ائديردي . ۱۱. جي يوزايل قايناقلاريندا , سلجوقلو دؤولتي حوٍکومت تشکيلاتي الينده ائدن قوروپ اولاراق خانلار , بايقولار و ائليکلردن بحث ائديلير . « ائل » کلمهسيندن موٍشتقّ اولان « ائليک » عونوانيني بويلار بيرليگينين باشخانلاري داشيييرديلار . اوغوز و تورکمن توپلوموندا , ائليکلر قيسمينين اولدوغو باشقا قايناقلار طرفيندن ده تاييد ائديلمکده دير . سولطان آلپ ارسلان , نظامالموٍلکو مليکشاها « آتابي » اولاراق منصوب ائدهرک وزير « ائليک و آتا ـ خوجا » عونوانيني لاييق گورموشدو .
,, ۱۱۲ ـ ۱۱. جي يوزايللر سلجوقلو يونهتيميندهکي آنادولو اوغوزلاريندا حوکمدارليق وصفينه صاحيب ايارهچيلره « ائلباشي »لار دئييليردي . اؤبور ياندان قايناقلار ۱۲ ـ ۱۱. جي يوزايللرده تورکمن و اوغوزلار آراسيندا « مليک » و « شاه » عونوانيني قوللانان يؤنهتيجيلردن سؤز ائديرلر . « مليک » عونوان و يا آديني کيرمان اوغوز دؤولتي قوُروجوسو دينار داشيميشدي . دينار , سياسي ايقتيداري اله گئچيرديکدن سونرا « شاه » عونواني آلميشدي . آنلاشيلان , بورادا « شاه » , اغوزلاردا حوٍکومدار عونواني اولان « يابقو » ويا « خاقان »ين موٍتراديفيدير . لاکين , اوغوز باشخانلاري آنجاق کوٍکومدارين ريضايتيني اله گتيرديگي حالدا « مليک » عونواني داشييا بيلرديلر . اوغوز و تورکمنلرين فئودال اوٍست دوٍزئي يونهتيجيلري , چئشيدلي عونوان و درجهلر داشييان آريستوکراتلاردان موتشکّيل ايدي . اوغوز آريستوکراسيسي , ايقتيدار صلاحيتينه و گوٍجونه صاحيب بيلردن تشکيل تاپيردي .
اسکی تورک کتیبهاسکي تورک کتيبهلريندهکي « باي » کلمهسي « پرنس » و « بَي » آنلامينا گليردي .سلجوقلو متنلرينده , ۱۳. جو يوزايلده آنادولوداکي اميرلره , واليلره « بک » دييه خيطاب ائديلردي . اوغوز بويلارينين اوٍست طبقهسي آراسيندا « اولوق بييي » , « دوُمدار بييي » , « چاقدا اوُل بييي » , « توٍمن بييي » , « بوي بييي » کيمي عونوانلار واريدي . « اوغوزنامه »يه گؤره حوکومدار , اولوق بييي عونوانيني بييين اؤزل خيدمتلرينه گؤره وئرهردي . عونوانا لاييق گؤرولن شخص , اؤدول اولاراق قيمتلي خلعتلر و کمر ( قئييش ) آلاردي .
« بک / بي » عونواني ميراث يولويلا بابادان اوغولا گئچه بيلردي . اوغوز ياسالاري بيليگين ( بگليک ) کوٍچوگه دئييل , بويوک اوغولا گئچمهسينه موساعيده ائديردي . اگر بيلر بييي و يا خود توٍمن بييينين واريثي اولماسايدي , اونون يئرينه « ساواشلاردا باشاري اله گتيرميش , جسور » بير کوموتان گئچردي . بعضاً , بو و يا او بوي اؤز بيييني اؤزو « سئچه بيلردي » . آنجاق سئچيلن آدام , اصيلزادهلر دستهسيندن اولمالييدي .
بيلر , بويلارين باشيندا دورار , بؤلگهلري ايداره ائدهر و سفر سيراسيندا امريندهکي بيرليگين ايدارهسيندن مسئول اولاردي . افضلالدين کيرماني , کيرمان اوغوزلاري آراسيندا اصيلزاده و اميرلرين آلديقلاري « سمسام » , « قئيصر » و « بولاق » عونوانلاريندان بحث ائدير . اونلار , « حشمِ ـ قارا اوغوز » آديني آلان اوغوز اوردوسونو کوماتانليق ائدهرديلر . اوردونون داشيديغي آدي حرفي حرفينه « قارا اوغوز لشگري » آنلامينا گلير . احتيمالا گؤره , اورتايا چيخيشلاري ائتنونيميک دئييل , توپلومسال بير اؤزلليک ايچرمکدهيدي . تاريخ ليتئراتورونده , اورتا چاغ تورکلرينده ساده خالقين « قارا بودون » اولاراق تانيملانديغي دفعهلرجه بيلديريلميشدير .
اوغوز اوردوسونون ساغ و سول جيناحيني يؤنهتن باشچيلارا « بيلر بييي » عونواني وئريليردي . تاريخي ريوايتلرده , ايچ و ائشيک اوغوزلاردا بيلر بيييندن بحث ائديلير . گئنلده ساغ قاناد بيلري , قايي و بايات بويو رييسلري ؛ سول قاناد بيلري ايسه , پئچهنک و چاوولدور رييسلريندن سئچيلردي . بيلرين موحاکيمه ائتمک , جزالانديرماق کيمي صلاحيتلرييله بيرليکده يازيلي و سؤزلو ( شيفاهي ) قرارلاري دا اعتيراض ائديلمهدن اويغونلاناردي . بيلرين حاکيميت سينيرلاري , کؤچري بويلاريندان ساوايي يئرلشيک توپلولوقلار اوٍزرينده ده ائتگيلي ايدي . ۱۲. جي يوزايل تورکمن رييسلرينه « اصيلزاده پرنسلر » کيمي ايطاعت ائديلردي .
۱۲ ـ ۱۰. جي يوزايللره عاييد قايناقلار , اوغوز و تورکمن بوي ـ آريستوکراسيسينين اوٍست طبقهسي اولاراق « مهترلر » , « ترخانلار » , « اميرلر » و « کؤک يوُکلار »دان سؤز ائدير . مهترلر ـ بوي رييسلري ؛ ترخانلار ـ « نجيب و سايقين شخصلر » ؛ کوک يوکلار ايسه ـ « اصيلزاده اينسانلار » ايدي . اوغوز و تورکمن اصيلزادهلري آراسيندا « اميرلر » داها اؤنده گلرديلر . « ديوان لغات التورک »ﻪ گؤره اوغوزلار , عربجه « امير » کلمهسيني دوغرو اولاراق تلفّوظ ائدهبيلمزديلر و اونا « خامير » دييهرديلر . کاشغارلي ماحمود , هم ده اونلار آراسيندا « آغساققاللار » قوروپونون اولدوغوندان بحث ائديرکي احتيمالا گؤره « مؤحترم ياشليلار » اولدوقلاري اوٍچون اوزلرينه سايقي دويولاردي .
۱۲. جي يوزايل اوغوز و تورکمن عسگر ـ بوي بوروکراسي صينيفي آراسيندا « سالارلار » , « موٍقدّملر » و « سردارلار » اؤنده گلرديلر . محمّد ابراهيمين اثرينده , کيرمان اوغوز رييسلريندن « سردار » و « امير » اولاراق سؤز ائديلمهسي چوخ جاليب دير .
اوغوز و تورکمن بوي ـ آريستوکراسي صينيفينا اوست دوزئي بيلرده داخيل ايديلر . اسکي تورک و ايغور کتيبهلرينده « باي » کلمهسينين موعاديلي « زنگين » اولاراق آچيقلانماقدادير . ۱۴ ـ ۱۳. جو يوزايللرده سادهجه زنگينلر دئييل , بيلرده « باي » اولاراق وظيفهلنديريلميشديلر . بوش واختي يئرينده بيلر , عوموميتده سفيل , يوخسول خيدمتچي و کولهلرله موقاييسه اولونوردو . کاشغارلي ماحمود , فولکلور تصنيفلرينده « قارني توخ بيلر و قارا باخت « يوخسوللار»دان بحث ائدير . اوغوز وتورکمن « باي طبقهسي » آراسيندا دورومو اورتا دوزئيده اولان « تاجيرلر »ده يئر آليرديلار . ۱۲ ـ ۱۱. جي يوزايللره عاييد قايناقلاردا , اوغوز و تورکمن تاجيرلرينه « ساتوُوجي » و يا « بزيرگان » دئييلردي .
اوغوز ـ تورکمن توپلوموندا , دوٍنيوي ياشاملا باغليليقلاري اولان يونهتيجي صينيفلا بيرليکده ديني يونهتيجيلر ده واريدي . ۱۰. جو يوزايلين موٍشريک اوغوزلاري « حاياتلاريني و ماللاريني يؤنهتن » « شامان ـ حکيملرينه اينانيرديلار . » اوغوز و تورکمن بويلاري آراسيندا ايسلامين قبول ائديلمهسيندن سونرا « عوٍلما طبقهسي » ايجاد اولموشدو . ۱۴ ـ ۱۱. جو يوزايللره عاييد قايناقلاردا , اوغوز و تورکمن شاهلاريندان , فقيهلريندن و درويشلريندن سؤز ائديلمکده دير .
قايناقلارين نقل ائتديگينه گؤره , اوغوز و تورکمن توپلوموندا اوٍست دوزئي روٍتبهده بوي ـ آريستوکراسيسي واريدي . يؤنهتيجي بؤلوم , چئشيدلي عونوان و درجهلر داشييان بوي ـ قبيله رييسلريندن و عسگري گوجلردن اولوشاردي . بونلار , فئودال صينيفين اوغوز ـ تورکمن توپلوموندا اورقانيزهلنميش بير بيچيمده ايجاد اولان گوجلرين تيپيک تمثيلچيلري قونوموندايديلار . ۱۳ ـ ۱۰. جو يوزايل اوغوز و تورکمن توپلومو آراسيندا عوٍلما طبقهسيده ايجان اولما مرحلهسيني تاماملاميشدي . پيراميدين يوخاريسيندا يابقو و خانلارين يئر آلديغي آتا ارکيل ـ هييئرارشيک گوجلر دورودو . هييئرارشيک قورقونون ايکينجي پيللهسينده بيلر , اميرلر , سردارلار ايله قبيله و عسگري بوروکراسينين اؤنده گلن تمثيلچيلري يئر آليردي . اوغوز و تورکمن آريستوکراسيسي , توپلومسال طبقهلر اؤزرينده اساسي گوج ايدي و توپلومون داها گئنيش اؤزگور اوٍيهلريني گئتديکجه ايطاعتلرينه آليرديلار .
توپلوم فردلرينين ايطاعتي
بويوک سوٍرولره و زنگين موٍلکلره صاحيب اولان اوغوز و تورکمن بويلاري , زامانلا اؤز بويلارينين گئرچک خانلاري ( اربابلاري ) دورومونا گلميشديلر . کاشغارلي ماحمودون « ديوان »يندا « کوله دورومونا دوشدولر » آنلاميندا « قولسيق ارلر » دئييلن بوي آداملاريندان بحث ائديلير . ۱۳. جو يوزايل سلجوقلو متنلرينده زور و باسقي آلتيندا اولان « اؤزل ارلر »دن سؤز ائديلير . کاشغارلي ماحمودون سؤزلوگونده « ارلرين بي اؤنونده ديز چؤکدوگو » آنلاتيلماقدادير . توپلومون کولهلشديريلمهسينين سببلري آراسيندا , يوخسوللاشما و باغيمسيز آداملارين ايقتيصادي سيخينتييا دوٍشدوگو يئر آلير . ۱۱. جي يوزايله عاييد بير اوغوز ماهنيسي دورومو تام اولاراق آچيق بير شکيلده آنلادير :
کيم زنگينليگه صاحيبديرسه
اونا بيليک لاييق گؤرولور
ثروتدن يوخسون قالان بي
ارلره احتياج دويور
بير اثردن آلينان بو نوٍکته , وارليقلي بيلرين بويون افراديني اؤزونه نئجه تابيع ائتديگيني و اونلارا نئجه باشچيليق ائتديگيني آنلاماميزا يول آچماقدادير . نئجهکي بللي اولور , توپلومون اؤزگور فردلرينين وارليقلي طبقهنين حاکيميّتي آلتينا گيرمهسي گئنلده اکونوميک سببلردن قايناقلانيردي . « ديوان لغاتالتورک »ده و باشقا قايناقلاردا يئر آلان بيلگيلر , اوغوز و تورکمن بويلاري آراسيندا بوْرج سيستئمينين اينکيشاف ائتديگينه دايير بيلگيلر وئريرلر . بيلرين ارلردن معمولا داها چوخ اولدوغو ايقتيداري , ايقتيصاددان ساوايي باشقا سببلردن ده قايناقلانا بيلرميش . کولهلشمهنين ان يايقين بيچيمي , ارلرين گوجلو و ائتگيلي بيلرين حيمايهسي آلتينا گيرمهسييدي . حئيوان سورولرينين و اوتلاق توپراقلارينين دوٍشمان حملهلريندن قوروماسي مطرح اولدوغوندا , ضعيف کؤچمن قبيلهلر , داها گوٍوهنمهلي موٍتّفيقلره احتياج دويوردولار . ياز و پاييز مئوسيملرينده گئرچکلهشن کؤچ حرکتلري سيراسيندا , کؤچمن قبيلهلر گوجلو بوي بيلرينين اؤندرليگينده بير آرايا گليرديلر . سوريهلي ميکاييل , سوريه تورکمنلرينين يازدا « حئيوانلارينا اوتلاق يئري آختارماق اوچون قوزئي بؤلگهلرينه کوچ ائديکلري »ندن بحث ائدير . بو کوچلر سيراسيندا , بؤلگهده يئرلهشن کوٍرد فئوداللاري , آردي آردينا تورکمنلره عاييد قويون , آت , دهوه و اؤکوز سورولرينه حمله ائدهرديلر .يينه سوريهلي ميکاييلين آنلاتديغينا گؤره , « بو دورومدا تورکمنلر ماللاريني قوروماق اوچون کوچلر سيراسيندا بيرلشمهيي اويغون گؤرموشدولر . » گئنلده بو نووع بيرليکلرين باشيندا داها گوجلو و چوخ ساييدا قبيلهيه حوٍکم ائدن بيلر يئر آليردي . کؤچمنلر ايچينده تام صلاحيته صاحيب اولان بيلر , لازيم گلديگينده , اؤزلليکلهده کوچوک و گوجسوز بويلاري اؤز آماجلاري يؤنونده ايستيثمار ائتمکدن قاچينمازديلار . عئيني بويدان اولانلار ايسه , خيدمتکار و يا کوله اولاراق حاکيم گوجون سوٍلطهسي آلتيندا يئر آلاردي . ۱۱. جي يوزايل سلجوقلو کوچلري تاريخينه دايير حيکايهلرده بو جوٍر اولايلارا راستلانيلير . اؤزلليکلهده , حئيوان سورولري و اوتلاق اراضيلر اؤزرينده بيلرين اؤزل موٍلکيت حاقلارينين اولماسي , ايقتيدار زنجيرينين حالقالاريني داها دا مؤحکملشديريردي .
اورتا چاغ قايناقلاري , اوغوز و تورکمن فئودال بوي آريستوکراسيسينين زامانلا اوتلاقلارين صاحيبليک حاقّيني اله گئچيرديکلرينه شهادت ائديرلر . قايناقلار , سلجوقلو حوکومدارلارينين قيشلاق و يايلاق ساحهلري , قايي و باشقا بوي رييسلرينه ايقطاع اولاراق وئرديکلريندن سؤز ائديرلر . بللي اولدوغو قدهرييله توپلوم افرادي , اکونوميک سببلره گؤره آريستوکراسي قاعيدهسيني تشکيل ائدن بيلرين الينه دوشموشدولر . بو دورومو سانجارين سولطانليغي سيراسيندا وئريلن رسمي فرماننامهلر ده تاييد ائديرلر . بو بلگهلرين بيرينده , ۱۲. جي يوزايلده گورگن تورکمن بيلرينين حئيوان سورولري اوچون اوتلاق و سولاق توپراقلارينين پايلاشيمينا قاتيلديقلاري بيلديريلمکدهدير . تورکمن بويلاري , سورولريني اوتلاتديقلاري اوتلاغين اؤزل وئرگيسيني اؤدهمک مجبوريتيندهيديلر .
اوغوز و تورکمن بويلارينين توپراق صاحيبليگينه دايالي فئودال ايستيثمارچيليق , هله سلجوقلو دؤولتينين قورولوشوندان اؤنجه اينکيشاف ائتمهيه باشلاميشدي . ويلهئلم آوتيروس بئله يازير : « اگر اراضي يئم باخيميندان وئرملي اولسايدي , اونلار ( تورکمنلر ) تئز عئيني يئرده چاديرلاريني قوراراق راحاتجا اوتوراق ائدهرديلر . آرديندان دا اؤز ايچلريندن بير عاغيلليسيني اؤلکهنين حوکومدارينين يانينا گؤندهرهرک , تعيين اولان وئرگي ميقداريني قبول ائديب موٍتقابيل آنلاشما ترتيب وئرهر , بئلهجه اوتلاقلارا يئرلهشرديلر . » بودورومو , سلجوقلو کوچلريني آنلادان تاريخ وقاييعنامهلري ده دوغرولاماقدادير . گرديزي , ۴مين نفرليک تورکمن عاييلهسينين خوراسانداکي اوتلاق بؤلگهلره گئتمک اوچون سولطان ماحمود باش ووردوقلاريني خبر وئرير . تورکمن رييسلري , بو باش وورماقدا , چئشيدلي قرارلاري قبول ائدهجکلري و وئرگي اؤدهيهجکلري سؤزونو وئرميشديلر .
فئوداللاشان اوغوز و تورکمن بيلري , يئرلهشيک « ياتوقلاري » دا اؤز سوٍلطهلري آلتينا آلميشديلار . احتيمالا گؤره ، ياتوقلاري قيشلاق و يايلاق اوتوراق يئرلرينده بير سيرا مجبوريتلره تابئع توتموشدولار . ياتوقلار , اؤز ايسکان ساحهلريني قورومايي باشاراراق , صناعتين چئشيدلي بوداقلارييلا اوغراشميش و اکينچيليکله مشغول اولموشدولار .
آتا ارکيل ـ فئودال يؤنهتيمده ايستيثمار چئشيدلري
تابيع دورومونا دوٍشن توپلوم فردلرينين ( قولسيق ارلري , ياتوقلار و ارلر ) شيدّتلي سؤمورولمهسي , آتا ارکيل دوٍزهنين چئشيدلي نووعلارييلا ايستيتار ائديلميشدي . ايطاعت , اسکي گلهنکسل ياشامين بوي ايچيندهکي طبيعي سئيري ايدي ائلهبيل . اوغوز و تورکمن توپلوموندا بو جوٍر موطابيقتلرين اولدوغو « ديوان لغاتالتّورک » طرفيندن ده تأييد اولماقدادير . کاشغارلي ماحمود , ايلخيلارين اوتلاديلماسيندا ( آت بسلهمه ) و قوْرونماسيندا بوي آراسيندا قارشيليقلي يارديملاشمانين وارليغيندان سؤز ائدير . موٍلّيف عئيني يارديملاشما بيچيمينين کئچه و باشماق اوٍرهتيمي سيراسيندا دا وار اولدوغونو مطرح ائدير .
ايطاعتين بير باشقا شکلي ايسه اوْولادليق آلينماسي و زنگين عاييلهلر آراسينا اؤزگهلرين سوخولماسييدي . اسکي تورکمن سوي کؤتوکلرينين نقل ائتديگينه گؤره , بوش واختي يئرينده اولان بيلر , آيري بويا منسوب اولان اوشاقلاري « اوولاد » گؤتورهرک ان آغير ائو ايشلرينده ايشلهدرديلر . اوغوز ـ تورکمن توپلوموندا بو نووع اجتيماعي طبقهلرين وارليغي , اورتا چاغ سؤزلوکلريندن ده آنلاشيلماقدادير . کاشغارلي ماحمودون سؤزلوگونده , « اؤکسوز » ( يئتيم ) و « ياد » ـ اؤزگهلردن بحث ائديلمکدهدير .
اوغوز و تورکمن بيلري , باشقا آتا ارکيل عنعنهلري ده ايستيثمار آماجي اولاراق قوللانيرديلار . يوخاريدا آدي گئچن سوي کؤتوکلرينه گؤره بي , اؤز قيزيني اوولادليغييلا ( اؤگئي اوغلويلا ) ائولنديريردي . بي و قاريسي , اوولادليقلارينين توْي مصاريغي قونوسوندا چوخ توتوملو ( مُتصد ) داورانمايا چاليشارديلار . رسمه گؤره , سادهجه اؤز اوغلونو دئييل , اوولاديقلاري دا ائولنديرمک زوْروندايديلار بي , باشليق پولو وئرمهمک اوٍچون بؤيوتدوگو اوولادليغا اؤز قيزيني وئريردي . بونا گؤره داماد , قايناتاسينين يانيندا قاليب و اسکيسي کيمي بييين ايشلرينه يئتيشردي .
نقل اولونان تورکمن ريوايلرينده , اسکي تورک توپلومسال ائوليليک قوُرومونون دييشن دوٍزهنينين ايزلرينه راستلانيلير . اسيکي تورک قايداسي , دامادين بللي بير موٍدّت قايناتانين ائوينده قالماسيني واجيب گؤروردو . ائلهبيل , داماد گلينين عاييلهسي طرفيندن اوولاد کيمي اولونوردو . بعضي تورک لهجهلرينده « گوٍوئي » , « کيشي , قيز عاييلهسينين اوغلو اولدو » آنلامينا گلمکدهدير . آروادينين عاييلهسييله اوتوران داماد , بير نئچه ايل بويونجا قايناتاسينين سوٍرولرينه باخماغا موٍظّف ايدي . شجرهيه گؤره , تورکمن بويلاري , اسکي گلهنکلري يوخسوللارا قارشي ايستيثمار وسيلهسي اولاراق قوللانيرديلار .
اوغوز و تورکمن توپلومونون يوخاري روٍتبهلي يؤنهتيجيلرين سؤموروسو , ايقتيصادي سببلردن ساوايي , حربي گوٍجه ده دايانيردي . نوفوذلو بيلر , کؤلهلردن تشکيل تاپان موحافيظ بيرليکلردن ساوايي , بوي و قبيلهدن آلينان عسگري گوٍجلري ده قوللانيرديلار . بو بيرليکلر , عوموميتده سئچمه ساواشچي « ايگيد »لردن اوْلوشان يوٍنگول ( چيريک ) سواريلردن عيبارت ايدي . تورتا چاغ يازارلاري , ساييلاري بير نئچه يوٍز ساواشچيدان عيبارت اولان ايلک سلجوقلو عسکري بيرليکلريندن سؤز ائديرلر . خانلار , بيلر و اميرلر , ايگيدلردن دوٍزهلن بيرليکلري ساواش , غارت , حمله و سوٍرهک اوْووُ اوٍچون استيفاده ائديرديلر . رشيدالدّين , ۹. جو يوزايل سلجوقلو اوردوسونون سئچمه گنجلردن اولوشدوغونو و بو ساواشچيلار « نؤکر » دئييلديگيني قئيد ائدير . آنجاق « نؤکر » کلمهسي احتيمالا گؤره داها سونرالاري گئنيش بير آنلام قازانميشدي . « نؤکر » کلمهسينين اوغوز و تورکمن توپلومو آراسيندا يايقينلاشماسي , احتيمالاً موغوللارين اورتا آسيايي استيلاسيندان سونراکي دؤنمه عاييد دير . مؤعتبر قايناقلارا گؤره , قاراقويونلو خانيدانليغي دؤنمينده نؤکرلردن موٍتشکّيل بيرليکلر قوللاناردي . رشيدالدّين , « نؤکر » تعبيريني , داها چوخ سلجوقلو موحافيظ بيرليکلرينده قوللوق ائدهن « ايگيدلر » اوٍچون قوللانميشدي .
۱۰ ـ ۹. جو يوزايللره عاييد قايناقلار , اوغوز بيلرينين ايدارهسينده اولان و « مولا » دئييلن کيرايهليک بيرليکلردن سؤز ائديرلر . ابنالفقيهين اثرينده , اوغوز حوکومداري اوغوللارينين موٍزدلو موحافيظ بيرليکلري حاقّيندا بيلگيلر وئريلير . « مولا » دئييمي بويلارين و اؤزل شخصلرين موٍوکّيللرينين ايجاد ائتديگي بيرليک آنلامينا گليردي . مولالار سيلاحلييديلار ؛ ساواشلارا قاتيلير , اله گئچيريلن غنيمتلردن پاي آلارديلار . گئنلده , بو بيرليکلرين چوخ شيکايتي اولمازدي ؛ چوٍنکو کوموتانلارينين تام نيظارتي آلتيندايديلار .
اورتا چاغ قايناقلاريندا , تابيع اينسانلارا , « تبعهسيندهکيلر , بيرينين اؤنونده گئدهنلر , امري آلتيندا اولانلار , خيدمتکارلار » آنلاميندا « اتباع » دئييلردي . ظهيرالدّين نيشابوري و باشقا تاريخچيلر , سلجوقلو بويو قوللوغوندا اولان چوخ ساييدا « اتباع ييغين »دان بحث ائديرلر . ابنالاثيره گؤره , اونلار « وئريلن فرمانلاري يئرينه يئتيرمکده و قوللوغا حاضير دورومدايديلار . » تابيع موٍکّيللر و تبعهدهکيلر , سوسيال و ثروت ائشيتليگي باخيميندان فرقلي بؤلومه منسوب اولان فردلردن تشکيل تاپيردي . بو قوروپلار , اوٍست دوٍزئي بيلرين امرينده عسکري و آيري مجبوريتلره مأمور اولونموشدولار . « اتباع ييغين »لارينا تورکجه « قوللوقچي » و « تاپوقچي » آدي وئريلن صينيفلار دا داخيل ايدي . کاشغارلي ماحمود « ديوان »يندا « تاپوقچي » کلمهسيني « خيدمتچي » , « ايطاعت ائدهن » آنلاميندا آچيقلاميشدير . ۱۲ ـ ۱۱. جي يوزايللر تورکمن ـ اوغوز توپلوموندا بو نووع خيدمتکارلارين وارليغينا ت.هاوستما و پ.پئليوت طرفيندن ده توجّوٍه اولونموشدور .
اوغوز و تورکمن بويلارينين وارليقلي و نوفوذلو بيلرينين چئورهسينده , چوخ ساييدا قوللوق وورغونلاري ( ! ) ( اربابي ـ خيدمت ) واريدي . ابنفضلان , اوغوز رييسي اتراکين اوردوگاهيني آنلادارکن : « اونون خيدمتچيلري , موکبي و بويوک چاديرلاري واريدي » ايفادهسيني قوللانير . سياحين کيتابيندا بو قوروپدان سؤز ائديلرکن عربجه « ضَبُنه » تعبيري قوللانيلميشدير . بو کلمهنين تورکجهدهکي قارشيليغي « يئمک وئريلمهسي گرهکن اينسانلار , نديملر , هئچ بير فايداسي اولمايان انگللر » ايدي . آنجاق , بو خيدمتچيلرين مصرفي , ائيلهديگي خيدمتدن داها باهالييا چيخيردي . بويوک اوغوز رييسينين ساخلوْووندا بو جوٍر قوُللارين اولماسي چوخ جاليبدير . ابنفضلان , اتراکين ائو خالقي يانيندا ياخين اقربا عاييلهلريندن ده سؤز ائدير . بونلار آراسيندا , عرب ائلچينين گلمهسي موٍناسيبتي ايله « عمي اوشاقلاري »دا يئر آليردي . بو دورومدا داها چوخ کؤچري کند عنعنهسييله قارشيلاشيريق . ب.يا.ولاديميرتسوون آچيقلاماسي داها آيدينلاييجي دير : « زنگين کؤچمنلرين , اؤزلليکله ده ايلخي صاحيبلرينين , بويوک توپلوملاردا کؤچمن اولاراق ييغيشمالاري موٍمکون دئييلدي . اؤز حئيوان و اؤزلليکله آت سوٍرولري اوٍچون داها سربست ساحهلر سئچمک مجبوريتيندهيديلر » . آنجاق بو دورومدا حئيوانين بسلهنمهسي اوٍچون بير سيرا تهليکهلر اورتايا چيخيردي , چوٍنکو بوزقيردا گلهنک حالينا گلميش غارت و سالديريلار معمول ايدي . آنلاشيلان , بويوک حئيوان سوٍرولرينه صاحيب بيلر , يانلاريندا سيلاحلي خيدمتچيلر و يارديمچيلار ساخلاماق مجبوريّتيندهيديلر .
يوخاريدا آنلاتديغيميز ريوايتلر و آلينتيلار , آراشديرديغيميز دؤنم ايچينده اوغوز ـ تورکمنلرده آتا ارکيل ـ فئودال قوُروملارين اينکيشاف ائتديگيني اورتايا قويماقدادير . بوي ـ قبيله قوُرولوشونا سون وئرمک اوٍچون ثروت و طبقه آييريمي , توپلومون اؤزگور فردلرينين کؤلهلشديريلمهسي سوٍرهجينين گرهگي ايدي . اوغوز ـ تورکمن توپلوموندا فئودال ايليشگيلرين گليشمهسينده سلجوقلو دؤولتينين ايجاد اولماسي بويوک اؤنم داشيميشدير . عسکري قوللوق قارشيليغيندا بويوک يئر و زميلر ( ايقطاع ) آلان اوغوز و تورکمن بيلري , سادهجه اؤز قبيلهداشلاريني دئييل , فتح ائديلن اؤلکهلرين امکچي و زحمت چکن کوٍتلهلريني ده سؤمورمهيه باشلاميشديلار .
اوٍچونجو بؤلوم
اوغوز يابقو دؤولتي
۹. جو يوزايل سونلاريندا قوللوغا اوغرايان پئچهنکلردن گئرييه قالانلار , گئتديکجه سالير و باشقا اوغوز بويلارييلا قايناشاراق آسيميله اولدولار . « شجرة تراکمه » ايچکي ـ سالير بويلارينين منشأييني اوغوز ـ پئچهنک قاريشيمي اولاراق گؤسترير . تورکمن خالق ريوايتلرينده ايسه , سالير قازانين قاراقالپاق بييينين قيزييلا ائولنديگي آنلاتيلماقدادير . افسانهلرده , ساليرلارلا قاراقالپاقلارين آنا طرفيندن فامئل اولدوقلاري قئيد ائديلمکدهدير . سووئت تاريخ آراشديرمالاري , قاراقالپاقلارين پئچهنکلرين موٍستقيم توْرونلاري اولدوغونو ايثبات ائتميشدير . قاراقالپاق بوي شجرهسي ده اونلارين تورکمنلرله ائتنيک باغلاري اولدوغونو تأييد ائدير . قاراقالپاق افسانهلرينده , سلجوقلو فوتوحاتينا قدهر اونلارين تورکمنلرله بيرليکده سيردريا اطرافيندا اوتوردوقلارينا ايليشگين بيلگيلر يئر آلماقدادير .
اوغوز ـ پئچهنک ساواشلاريني مطرح ائيلهين تورکمن ريوايتلري ، ياري افسانهوي حيکايهلردن تشکيل تاپير . حيکايهلرين باش قهرماني , ساليرقازان دير . ريوايته گؤره , گوٍيا بير چوخ تورکمن قبيلهسينين بوي آتاسيدا اوْدور . نتيجهده بو قهرمانا بير چوخ افسانهوي اؤزلليکلر ايضافه ائديلميشدير . يينه ده تورکمن خالق حيکايهلري , اورتا آسيا اوغوز بويلاري تاريخينه دايير بير سيرا گئرچک حاديثهلر متنينده داشييير . خالق قاهرامانليق ناغيللاري , اوغوز ـ پئچهنک ساواشلارييلا ايلگيلي ايلک قايناق درجهسيندهدير . تورکمن افسانهلرينه گؤره , بو ساوشلار گئچيجي ظفرلرله اوزانيب يينه سوٍرهردي . پئچهنکلره قارشي ساواشلاردا اساسي روْلو سالير اوغوز بويلاري اويناييردي . ايلک توْققوشمالار , شوٍبههسيز ۸ . جي يوزايلده پئچهنک ـ کانقار بويلارينين اوتوردوقلاري سيردريانين اورتا آخيملاريندا اوٍز وئرميشدير . اوزون ايللر داوام ائدن ساواشلارين سونوجوندا اوغوزلار , پئچهنک فئدراسيونونو مغلوب ائتمهيه موٍفّق اولورلار . تقريباً ۹. جو يوزايلين اورتالارييلا سونلاري آراسيندا اوغوزلار , بو قبيله فئدراسيونونو سيردريانين آشاغي آخيملاريندان و آرال جيواريندان کؤکدن چکيب آتيرلار . بئلهليکله پئچهنک قالانلاري , اوغوز کوْنفئدراسيونودوٍزهنينده يئر آليرلار . اوغوز بيلري , پئچهنکلره قارشي چيخديغي ساواشلاردا , احتيمالا گؤره قيماق و قارلوق قبيلهلرينين بير قيسمينين يارديميني دا آلميشديلار . آنجاق , ۹. جو يوزايلين سونوندا خزرلرله اتّيحاد ساغلايان اوغوزلار , پئچهنکلره سون بير ضربه انديرهرک اورال ـ وولقا نهيرلري آراسيني اله گئچيرديلر .
سيردريا يابقو دؤولتينين تشکّولو
۸ . جي يوزايلين ياريسي ايله ۹. جو يوزايلين سونلاري آراسيندا جريان ائدن فيرتينالي اولايلار , اورتا آسيا اوغوز بويلاريندا دؤولت تشکيلاتلانماسي عونصورلارينين اينکيشاف ائتمهسينده عاميل اولماق وظيفهسيني گؤرموشدور . پئچهنک ـ کانقار کوْنفئدراسيونونا قارشي يئريديلن ساواش و خاريجي امنيتين ساغلانماسينين حياتي اؤنم داشيديغي , بو انگيزهده واضيح بير رول اويناميشدير . بو سوٍرهجين , باتي تورک خاقانليغينين ييخيليشيندان سونرا باشلاميش اولدوغو آيديندير . آنجاق , اوغوز يابقو دوُولتينين , اوْ.پريستاکين تخمين ائتديگي کيمي , ۷۶۶ ايلينده قوُرولدوغونو سانميرام . اورتا چاغ قايناقلاريندا دا بو نظري دوغرودان دستکلهين بيلگيلر مووجود دئييل . اوغوز دؤولتينه مربوط اولان ايلک يازيلارا , آنجاق ۹. جو يوزايل سونو ايله ١٠. جو يوزايل باشلارينا عاييد عربجه قايناقلاردا راستلاماق موٍمکوندور . سيردريا يابقو دؤولتينين سون قوُرولوش سوٍرهجي بويوک بير احتيماللا تام بو تاريخده گئرچکلشميشدير .
اوغوزلارين اؤزلرينه اؤزل بير دوُولتلرينين اولدوغونو گؤسترن ان ارکن بيلگيلر , ابنواضحاليعقوبينين اثرينده يئر آلماقدادير . يازار , تورک ديللي بوي و توپلولوقلاردان بحث ائدهرکن بو جوٍر دئيير : « تورکيستان و تورکلر , بير نئچه تيپه و مملکته آيريلير . بونلار , قارلوقلار , توکوز ـ قوزلار , توٍرگشلر , قيماقلار و قوزلار دير . بو تورک توپلولوقلارينين هر بيرينين اؤز دؤولتي واردير و اونلارين هر بيري اؤبورسويله ساواشار . » يعقوبينين وئرديگي بيلگي , سادهجه اوغوز دؤولتينين ذيکر ائديلمهسي جهتيندن دئييل , عئيني زاماندا اونلارين قونشو تورک قبيلهلرييله آپارديقلاري ساواشلارين بيلديريلمهسي آچيسيندان دا ديقّت چکيجيدير . بو قبيلهلر آراسيندا قارلوق و توکوز ـ قوزلارين آدلارينين دا گئچمهسي , ايستر ايستهمز نظريمي جلب ائتمکدهدير .
« کتاب اخبار البلدان » , ١٠. جو يوزايل اوغوز بويلارينا ايليشگين سون درجه دهير وئرمهلي بيلگيلر احتيوا ائدير . ابنالفقيه , قيماق و توکوز ـ قوزلارلا بيرليکده اوغوزلارين دا اؤزلرينه عاييد بير « حوٍکومدارلاري »نين اولدوغونو و اونون تورکلر آراسيندا باشقالاريندان داها مؤعتبر اولدوغونو آچيقلايير . بونونلا بيرليکده يازاريميز قارلوقلارين ديگر قبيلهلرين هاميسيندان داها « اصيل » اولدوقلاريني قئيد ائدير . اثرينين مؤحتواسينا گؤره ابنالفقيه , بيلگيلريني اؤز دؤنهمي اولاراق قبول ائديلن ۹. جو يوزايل باشلارييلا سينيرلي توتموشدور .
يعقوبي و ابنالفقيهين اثرلرينده قئيد ائديلن بيلگيلر بيلديريلن تاريخده اوغوزلارين اؤز بير دؤولتلري اولدوغونو و گوٍجلر « حوٍکومران » قبيلهلردن بيري اولدوغو سونوجونا يئتيشمهميزه يول آچير . ابنالفقيهين اوغوزلاري ماوراالنّهره يئرلشديرميش اولماسي , بيزيم اوٍچون آيري بير اؤنم داشييير . گؤرولدوگو کيمي , اينجهلهنن متنلرده ۹. جو يوزايل سونلاري ايله ١٠. جو يوزايل باشلاريندا تشکّول ائدن سيردريا اوغوز دؤولتيندن سؤز ائديلمکدهدير .
اسکي و يئني قوز ائلي
ادريسينين اثري و خريطهلري , ١٠. جو يوزايلده اسکي و يئني اوغوز باشکنتلريني آيري آيري گؤسترمکدهدير . « کتاب روجار »دا اوغوز ائليندن بحث ائديلرکن , اسکي و يئني قوز ائلينين آدلاري گئچير . ادريسي بئله دئيير : « خييام ايله يئني قوز ائلي , يعني گوٍنئي ايله باتي آراسينداکي فاصيله , دؤرت گوٍنلوک يولدور » . « کتاب روجار »ين چئشيدلي يازمالاريندا اولان خريطهلرده , اسکي قوز ائليندن ده سؤز ائديلير ١١۵۴ ايلي خريطهسينده اسکي قوز ائلي , خارزم گؤلو گوٍنئي دوغوسو ايله روزانين گوٍنئيي آراسينا يئرلشديريلميشدير . اسکي قوز ائلينين گونئي دوغوسونون داها ايرهليسينه ايسه آدي بللي اولونمايان بير داغ سيلسيلهسي و داهلان شهر ـ قالاسي نيسبت وئريلميشدير . ١١۹٢ ايلي خريطهسينده اسکي قوز ائلي , شاش بؤلگهسينين قوزئي دوغوسونا چکيلميش ايري داغ سيلسيلهسينين اتگينده اوْتوردولموشدور . « صورهالارض »ده اسکي قوز ائلي , شاش نهري گوٍنئيينه , چاغرا اوغوز داغينين قوللاري ايله بيرلهشن داغين ياخينلاريندا گؤستريلميشدير . اسکي قوزيا , سيردريا قاراتاوي , چو نهري و تيئن ـ شانين باتي اوزانتيلارييلا حصر اولموش بؤلگهده يئر آليردي . « نزﻫﺔالمشتاق »دا اسکي قوز ائلينين خييام شهرينين گوٍنئي باتيسيندا اولدوغونا ايشارت ائديلير . بو آچيقلاما , ادريسينين يوخاريدا وئريلن خريطه بيلگيلرييله تام اولاراق موطابيق دير . اسکي قوز ائلي آدينين , اوغوز قبيلهلرينين سابيق « باشکنت »ي اولدوغو قطعي دير . احتيمالا گؤره بو شهر , اورتا آسيا اوغوز بيلرينين ايلک ايقامتگاهلاريندان بيري ايدي . « نزﻫﺔالمشتاق » , اسکي قوز ائلي ايله بيرليکده يئني قوز ائليندن ده بحث ائدير . ادريسي , شاش نهرينين آشاغي قيسيملاريني آنلادارکن يئني قوز ائلينين آديني دا ذيکر ائدهر . اوغوز دؤولتينين باشکنتي يئني قوز ائلينده اونلارين « حوٍکومداري » قيشلاردي . ادريسييه گؤره اوغوز حوٍکومدارينين آنا ايقامتگاهي جند و خارا ايدي . « کتاب روجار » , اوغوزلارين جوٍرجان و خارزمله تيجارت ائتديکلريندن بحث ائدير . سيردريانين آشاغي آخيملاريندا يئر آلان يئنگيکنته يئني قوز ائلي دئييلردي . بو آدلانديرما , چوخ احتيمالا گؤره ١٠ ـ ۹. جو يوزايلده سيردريا جيوارينداکي بوزقيرلاردا حاکيميتين اوغوزلار طرفيندن اله گئچيريلمهسييله باغليدير . ١٠. جو يوزايل عرب ـ فارس قايناقلارينين , اوغوز يابقولارينين باشکنتينه يئنگي قيشلاق دئييلديگيني قئيد ائتمهلري ده بونون بير دليلي دير . آرکئولوژيک تاپينتيلاردان بللي اولان قدهر يئنگيکنت , آنتيک دؤنمده ده مووجود ايدي . سادهجه شهر ١٠. جو يوزايلده خارزملي اوستالار طرفيندن يئنيدن قوُرولموش و تعمير اولونموشدو . يئنگيکنتين اساس نوفوسونو کوْلونيستلر , اؤزلليکله ده خارزم کؤکنليلر تشکيل ائديردي . شهرده يئرلهشيک حاياتي منيمسهميش اوغوزلار دا اوتورماقدايدي . شهر خارابالاريندا آچيغا چيخاريلان سيراميک پارچالاري دا بونو ايثبات ائتمکدهدير .
اورتا چاغ عرب قايناقلاريندا , يئنگيکنت حاقينداکي ايلک بيلگيلره ابنروستانين اثرينده راستلانيلير . مولّيف , خارزم گؤلونون دوغو ساحيليني آنلادارکن يئنگيکنتده اوتوران بير « حوکومدار »دان بحث ائدير . آمّا ندن ايسه يئنگيکنتده اوتوران او حوکومدارين آديني وئرمير . بو يئرلهشيم مرکزينين آدينا چوخ داها سونرالاري دا يئني شهر دئييلمهسي ايلگي چکيجيدير . مسعودي , آرال گؤلو چئورهسينده اوتوران موسلمان خالقين يئني شهرده ساکسنلشديگيني سويلهيير . اونا گؤره , « بورادا اوتوران تورک نوفوس آراسيندا قوزلارين اوٍستونلوگو وار و اونلار , کؤچري و يئرلهشيک حالدا ياشاييرلار . بو خالق , تورکلردن اولوب , آشاغي يوخاري و اورتا خالق اولاراق اوٍچه آيريلميش دير . » احتيمالاً مسعودي بورادا , جتيسو , قاراتاو اتکلري , سيردريانين اورتا آخيمي و عئيني شکيلده آرال و قوزئي خزر ساحيللرينده ياشايان يئرلي اوغوز قوروپلاريندان سؤز ائتمکدهدير .
ابنحوقل ده , يئني شهر اولاراق آدلانان يئنگيکنت حاقيندا جاليب بيلگيلر وئرير . يازارين تاريخه و جوغرافيايا دايير اثرينده يئني شهر , قطعي بير ايفادهيله اوغوز دؤولتينين باشکنتي اولاراق گؤستريلير . ابنحوقله گؤره يئنگيکنت , سيردريا آغزيندا يئر آلان ان بويوک يئرلهشيم ساحهسيدير . يئني شهر , باشکنت اولماقلا بيرليکده اوغوز حوکومدارينين دا قيشليق ايقامتگاهييدي .
آنلاديغيميز قدهرله يئنگيکنت , ١٠. جو يوزايلده هم باشکنت , هم ده اوغوز حوکومدارينين قيشليق ايقامتگاهي اولموشدور . يئني قوز ائلينين اوغوزلار طرفيندن دوولتين مرکزي اولاراق سئچيلمهسينين بير چوخ سببي واردير . بونلاردان ان اؤنمليسي , يئنگيکنتين اويغون بير جوغرافيادا يئر آلماسي و اورتا آسيانين بويوک زيراعت بؤلگهسينين اورتاسيندا اولماسيدير . يئنيقوزائلي , اوغوز بوزقيرلارييلا خارزم , ماورالنّهير و خوراسان آراسيندا کوْريدور ايشي گؤروردو . اوغوز يابقولارينين اوتوردوقلاري سيردريا شهرلري , توپراق و سو يولويلا گئرچکلهشن تيجارتين اؤنملي مرکزلري دوروموندايديلار . ابنحوقل , سيردريادان يئنيشهره غلّه و بوغدا يوٍکلو گميلرين گئديب گلديگيني يازير . يئنگيکنت , قيماق توپراقلاريندان نور , ايشيم , کنگير و ساريسو چؤللري بويونجا اوزانان کروان يولو اوٍزرينده يئر آليردي . ب. يول سيغناق و گونئي اورالا دوغرو گئدن تيجارت يوللارييلا بيرلشيردي .
« کتاب روجار » آدلي اثرده يئر آلان بيلگيلرين آناليزي , ١٠. جو يوزايلده اوغوزلارين ايکي سياسي مرکزده چوخونلوقدا اولدوقلاريني اورتايا قويماقدادير . بونلاردان بيري , ادريسينين خريطهلرينده اسکي قوز ائلي آدييلا گؤستريلمکده و تيئن ـ شانين باتي اتکلرييله سيردريا قارتاوي آراسينا يئرلشديريلمکدهدير . اؤبورو ايسه , سيردريانين آشاغي قيسيملارينداکي بير بؤلگهده گؤستريلن و اوغوز يؤنهتيجيلرينين يئني ايقامتگاهي اولاراق قئيد ائديلن يئنگيکنت ايدي .
بو حقيقتين آچيغا چيخاريلماسي , اورتا آسيا اوغوز دوولتينين دوٍزهلديگي بؤلگهلرين تاريخينه باخماق اوچون گئنيش بير اوفوق آچماقدادير . اسکي و يئني قوز شهرلرينين وارليغي , اوغوز دوولتينين تاريخينده ايکي بويوک دؤنمين اولدوغونا ايشارت ائدير . نه يازيقکي , هلهليک اسکي قوزائلينين نه زامان اوغوزلارين آنا مرکزي اولدوغونا دايير بيلگيلردن محروم قالميشيق . سانيرام کي , تقريباً ١٠. جو يوزايلين ايکينجي چئيرهگينده بورا اوغوز يابقولارينين ايقامتگاهي ايدي . اسکي قوزائلينين , اورتا آسيانين اساسي اوغوز کوٍتلهلرينين ايلک يئرلشيم ساحهسينده يئر آلماسي چوخ جاليبدير . نزﻫﺔالمشتاقدا دا بللي اولدوغو کيمي , بو بؤلگهلر , اوغوزلارين « ايچ » يوردو اولاراق آدلانديريليردي . احتيمالا گؤره , داها اؤنجه جتيسو و سيردريانين اورتا آخيملاريندا ياشايان اوغوز بوي بيلرينين اوتوراق مرکزي اسکي قوزائلي ايدي . يئنيقوزائلي ايسه , آنجاق , ١٠. جو يوزايلده پئچهنکلره قارشي موفّق حملهلر ائديلديگيندن سونرا اوغوزلارين باشکنتي اولموشدور . يازيلي مأخذلرين ١٠. جو يوزايلده يئنگيکنتين يئنيدن احياسي و تحکيمينه ايشارت ائدن آرکئولوژيک اشيالارلا قارشيلاشديريلماسي دا بو نظر دوغرولاماقدادير .
اوغوز دوولتينده ساليرلار دؤنمي
اورتا چاغ قايناقلاريندا , سير دريا يابقو دؤولتينين سياسي دورومونا ايليشگين نه يازيق کي هئچ بير بيلگي يوخدور . قونويا دايير بيلگيلر , گئنلده تاريخي ريوايتلرده و افسانهلرده قوْرونموشدور . « اوغوزنامه »نين چئشيدلي وئرسيونلاريندا , اوغوز دوولتينده سالير بويونون اؤنملي رول اويناديغيندان سوز ائديلير . بو ريوايتلره گؤره , سالير بيلري اوزون بير موٍدّت اوغوز ائلينده حوکوم سورموشدولر . ١۴. جو يوزايلده رشيدالدينين تثبيت ائتديگي اورتا چاغ منقيبهلرينده بئله دئييلير : « حاکيميت پايهسي اوزون بير سوٍره اوغوزون عاييلهسينده اولموشدور . حاکيم عونواني او قدهر اوزون سوٍره ساليرلار خانيدانيندا قالدي کي , بوندان سونرا باشقا بويلاردان دا سايقين حوکومدارلار چيخدي . »
داها گئچ دؤنمه ايليشگين وئرسيونلاريندا ( اوغوز نامهنين ) , سالير بيلرينين اوزون ايللر خانِ ـ خانان اولدوقلاري و تورکيستاندا « تورکلر ايله تاجيکلري ايداره ائتديکلري » آنلاتيلير . ساليرلار , قودرتلي بير بوي ايدي ؛ توُغلارا , يعني اؤزل سانجاق و بايراقلارا صاحيب ايديلر . ايقتيدار , تورکيستان اوغوز بويلاري آراسيندا عوٍصيان و شوريشلر باش وئرهنه قدهر ساليرلارين اليندهيدي . داها سونرا آرالاريندان سلجوقلو خانيدانينين ده چيخديغي قينيقلار , اوغوز ائلينده حاکيميتي اله گئچيرديلر .
محمد نشرينين اثرينده يئر آلان « اوغوزنامه »نين آيري بير وئرسيونوندا , اوغوز دوولتينده حوکومتين اوّلجه قاييلار الينده اولدوغو , سونرادان ساليرلارا گئچديگي قئيد ائديلمکدهدير : « حاکيميت قايي خانين و اوغوللارينين اليندهيدي تا عصردن عصيره , نسيلدن نسيله گئچهرک تاغ خانين اوغلو , اوغوزون اوغلو سول قاناددان سالير بويونا گئچهنه قدهر . سالير بويو ايله ايران ساساني پاديشاهلاري آراسيندا ( محمد (ص) نبي و هله ايسلامدان اؤنجهکي دؤنملرده ) چوخ ساييدا توققوشمالار و قانلي ساواشلار اولموشدو . آرديندان عابّاسي خانيداني زامانيندا تورکلرين بير قيسمي ايسلامي قبول ائيلهديلر . نهايت , زامانين گئچمهسييله , عابّاسي دوولتينين تشکّول چاغيندا تاغ خانين اوغلو سالورون اؤلوموندن سونرا , قاراخان عونوانلي جاناقخان آدلي بيريسي حوکومدار اولدو . او ، ايسلامي قبول ائدن تورک حاکيملريندن بيرييدي . هيجري ٣٠٠ ايلينده ( م . ۹۹۹ ) ايکيمين تورک عاييلهسي ايسلامي قبول ائدهرک موسلمان اولدولار , ائله بونا گؤره ده اونلار تورکيمان اولاراق آدلانديريلديلار . داها سونرا بو کلمه خالق آغزيندا قيسسالتيليب تورکمن شکلينه گلدي . تورکمن آدي دا او دؤنمدن قالميشدير » .
آراشديريلان تاريخي ريوايتلر , چوخ آنلامسيز قوْشما حيکايهلر و دوغرولوغو شوبههلي اولان بيلگيلردن تشکيل تاپيرلار . اؤزلليکله اوغوزنامه وئرسيونلارينداکي اولايلارين کرونولوژيسي خياليدير . اؤرنهيين , سالير حوکومدارلارينين هله ايسلامدان اؤنجه ايران پاديشاهلارييلا ساواشديقلاريني اينانماق چتيندير . بو ريوايتلرده يئر آلان سالير خانلاري , گئرچک تاريخي آداملار اولماييب , حماسي تيپلرديلر . آنجاق , بعضي افسانهوي اؤزلليکلرينه باخماياراق آراشديريلان ريوايتلر , يينهده اوغوز دوولتينده حاکيم اولموش سالير بيلري حاقيندا بعضي خاطيرهلري قوْرويورلار . اينجهلهنن ريوايتلرين اؤنمي ده بورادان دوغور , تورکمن ريوايتلري , پئچهنکلرله موجاديلهده سالير بويونون بويوک رول اويناديغيندان بحث ائتمکدهدير . احتيمالا گؤره بو ريوايتلر , ۹. جو يوزايلده سالير رييسلرينين صحنهيه گلديکلرينه و سيردريا يابقو دوولتينده سياسي حاکيميتي اله گئچيرديکلرينه ايشارت ائتمکدهدير . « اوغوز نامه » وئرسيونلاري , سالير بويوندان گلن خانلارين حاکيميتينين , سلجوقلولارين ظهورونا قدهر داوام ائتديگيني گؤسترير . بورادان دا , اونلارين اوغوز ائلينده تقريباً ١٠. جو يوزايلين اورتالارينا قدهر حوکوم سوردوکلريني تخمين ائتمک مومکوندور .
اوغوز دؤولتينده باراني حاکيميتي
سيردريا يابقو دوولتي خانيدان تاريخينده , داها سونراکي آني ( بيردن اوٍز وئرن ) دييشيکليکلر مجهوللوغونو قوْرويور هله . سلجوقلو اؤنجهسي يئنگيکنت حوکومدارلاري حاقّينداکي اوغوز و تورکمن ريوايتلري , قاريشيق دير و اينانديريجي تعبيرلردن اوزاق . بعضيلرينه توجّوه ائتمهسک , بونلارين چوخو , عليخان و اوغلو شاهمليک حاکيميتينه دايير حيکايهلردن عيبارتدير . بو سونونجوسو , بعضي اورتا چاغ قايناقلاريندا , گئرچک تاريخي شخص اولاراق آنلاتيلير . بو , بللي اؤلچولرده , « اوغوز نامه » و « شجرة تراکمه » دهکي ريوايتلرين تصحيحينه يارديمچي اولور . آنجاق , عليخانين حاکميميته گئچيش تاريخيني قطعي اولاراق بللي ائتمک , تاريخلري تثبيت ائديلميش تاريخي اولايلارين مووجوديتي اولماديغي سببي ايله مومکون دئييلدير . اوغوز ريوايتلرينده , عليخانين سلجوقلولارين ظوهوروندان اؤنجه يئنگيکنتده حاکيم اولدوغو بيلديريلير . تورکمن شجرهلرينده , آرال چئورهسي بوزقيرلاريندا اوتوران اوغوزلارين اونو خان سئچديکلري قئيد ائديلمکدهدير . ابوالقازييه گؤره , « او زامانلار اوغوز خالقي سيردريانين هر ايکي طرفيندهکي مصبّينه ياخين يئرلرده ياشاييردي . موغوللارين ظوهورو و تئز ـ تئز حمله ائتديکلري اؤزرينه , بونلارا ( موغوللارا ) قارشي چيخا بيلمهين خالقين چوخو , اورگنجه کوچ ائتدي . قالانلار , علي آديندا بيريني خان اعلان ائتديلر .
اليميزدهکي قايناقلارين وئرديگي بيلگيلرله دوٍز گلمهين بو حيکايهلردن , کرونولوژيک بير نتيجه چيخارماق چوخ چتيندير . آنجاق ، بو آنلاتيلانلارين , ١٠. جو يوزايلده قاراخانليلارين باتي يئدديسو و ماورالنّهري ايشغال ائتمهلري سيراسينداکي حاديثهلرين دييشيک بيز اينعيکاسي اولماسي احتيمالي دا مومکوندور . يوخاريدا ذيکر ائديلن تاريخي ريوايتلردن حرکتله , عليخانين ١٠. جو يوزايلين ايکينجي ياريسي اورتالاريندان سونرا ايقتيدارا گلديگي سؤيلهنه بيلر .
قايناقلارا گؤره , ١٠. جو يوزايلده حاکيميته گلن عليخان , باراني قبيلهلريندن چيخميشدير . ابنفندق , شاهمليکي آنلادارکن اونو , ابوالفوارس شاه مليک ابنعليالباراني دييه تانيدير . « باراني » لقبيني , بو قبيلهنين , يئنگيکنت اوغوز خانلارينين يئني خانيدانينين اؤبور اوٍيهلري ده داشيييردي . ١١. جي يوزايلين ايلک ياريسيندا , ماورالنّهير سلجوقلولارييلا اوٍز وئرن ساواشلارا قاريشان آلپ قارا بارانيدن بحث ائديلير . بورادا باراني , عئيني آدي داشييان بير بويا منسوبيتي گؤسترن لقب اولاراق قارشيميزا چيخماقدادير . بعضي باشقا تاريخسل ديللر ده بو نظري دستکلهييرلر . آشاغيدا گؤرهجگيميز کيمي , روس وقاييعنامهلري , ١١. جي يوزايل اورتالاريندا دوغو اوروپا سرحدلرينده ياشايان تورک قبيلهلري آراسيندا بهرهندي آدلي بير قبيلهدن سؤز ائديرلر . « باراني » ائتنونيمي , « بهرهندي » قبيله آدي ايله راحاتليقلا موقاييسه ائديله بيلر . چوخ احتيمالا گؤره بو دئييملرين تملي توْتئم حاصيللاريدير .
ـ باران » ـ « ماران » تورک ديلينين چئشيدلي لهجهلرينده « داغ گئچيسي » , « قويون » , « گئچي » آنلاميندادير . و ان گولو اطرافيندا ياشايان تورکمنلرين لهجهسينده « باران »ين قويون آنلاميندا قوللانيلماسي چوخ ايلگينچ دير . چاغداش قازاخ ديلينده « باران » کلمهسي توٍت رنگلي حئيوانلار آنلاميندادير . « بهرهن » ايصطيلاحي , تاتار و باشقير ديللرينده ده « قوُزو » دئمکدير .
باراني و بهرهني کلمهلري ده احتيمالاً باران و بهرهن دن گلير . اوغوز بويو بارانينين قاراقويونلو ايله ياخين رابيطهسي اولدوغونو تخمين ائتمهميز اوٍچون اساسلي تاريخسل بلگهلر واردير . دولتشاه سمرقندييه گؤره , قاراقويونلو بويو ١٣. جو يوزايل باشلارينا قدهر , قازايقورد سيلسيلهسينين داغليق بؤلگهسينده ياشاييردي . اورتا چاغ قايناقلاري , قاراقويونلو سولالهسينين بارانيلردن گلديگيني گؤسترير . احمد غفّاري , قاراقويونلو حوکومدارلارينين دا باراني دييه آدلانديريلديقلاريني بيلديرير . قاراقويونلولارين بايراقلاريندا قارا قويون شکلينين اولماسي اولدوقجا ديقّت چکيجيدير . تورکمن تاريخي ريوايتلري , قاراقويونلولارين منشأييني قارا قويونلا بيرلشديرير . خالق افسانهلرينده , بير آدامين ايکي اوغلونون اولدوغو , اونلاردان ايلکينه آغ , ايکينجيسينه ايسه قارا قويون وئرديگي دئييلير . ريوايتلره گؤره , قاراقويونلولار , بوي آدلاريني بو اوغوللارين ايکينجيسيندن آلميش ايميشلار .
مووجود تاريخي بلگهلرده , عليخانين باراني بويوندان گلديگيني دوشونمهميز اوچون دليليميز واردير . باراني بويو , احتيمالاً روس وقاييعنامهلرينده مطرح اولان بهرهنديلره تقابول ائدير . بو کلمهنين کؤکو , بوي و يا قبيلهنين حاميسي و توتئمي ساييلان قويونا دوُيولان سايقييا دايانماقدادير . بارانيلر , احتيمالاً داها گئچ دؤنمده قاراقويونلولار اولاراق آدلانديريلان اوغوز بويلاريندان بيرييدي .
اوغوز دوولتينين سياسي دوٍزهني
اورتا آسيا اوغوز دوولتي , ١٠ ـ ۹. جو يوزايللرده موْنوليت بير دوولت دئييلدي . بو دؤنم قايناقلارينا گؤره , اوغوز يابقولاري گوجلر بير ايقتيدارا صاحيب دئييلديلر . ادريسي , اوغوزلاردا باغيمسيز و ياري باغيمسيز توپراق صاحيبلرينين اولدوغونا ايشارت ائدير . « کتاب روجار »دا بعضي اوغوز بي و تيگينلريندن بحث ائديلمکدهدير . بويوک بوي بيرليکلرينين باشيندا دوران بو بيلرين مؤحکم قالالاري ايقامتگاه اولاراق قوللانديقلاري قئيد ائديلير . بو قالالاردا , سو مخزني و يئمک لوازيمي ساخلاناردي . ادريسي , اوغوز بيلرينين اؤز ايقتيدارلاريني قوْروماق آماجييلا اؤزل بيرليکلري تشکيل ائتديکلريني بيلديرير . اوغوزلار , ساواش و سالديري آنيندا , عاييلهلري و ماللارييلا بيرليکده بو قالالارا سيغينارديلار . اوغوز ايستيحکاملارينين چوخونلوقلا صعبالعبور داغليق بؤلگهلرده قوُرولموش اولماسي بير تصادوٍف دئييلدير .
يابقو و بايقو
١١ ـ ١٠. جي يوزايللره اوغوز دوولتينين باشيندا , « جابويا » و يا « يابقو » عونواني داشييان بير اولو خاقان يئر آليردي . ابنفضلان , اوغوز تورکلرينين خاقانينين يابقو عونواني داشيديغيني بيلديرير . آنجاق , باشقا قايناقلا , اوغوز خاقانينا « يابقو » دئييلديگيني قئيد ائتمکدهديرلر . يابقو و بايقو عونوانلاري آراسيندا ژئنئتيک بير باغ اولدوغو مسألهسينين آيدينلاتيلماسي اوٍچون اؤزل بير آراسديرمايا احتياج واردير . اي.مارکوآرت و ز.و توقان , « بايقو »نون « يابقو » دئييمينين تحريف ائديلميش شکلي اولدوغو قناعتينده ديرلر . آنجاق , بيربيريندن باغيمسيز بير چوخ قايناقدا , بايقونون « بيغو » شکلينده ذيکر ائديلمهسي , بو نظرين دوغرو اولماديغيني گؤسترير . يابقو و بايقو , شوبههسيز بيربيرينه اولدوقجا ياخين , آمّا موٍطلق بنزر عونوانلار دئييللر . بير سيرا بيلمسل فرضيهلره باخماياراق , « يابقو » کلمهسينين منشأيي , هله ده آچيقلانميش ساييلابيلمز . بو عونوان , بعضي آراشديرماچيلارا گؤره کوشان , بعضيلرينه گؤره توْخار , بعضلرينه گؤره ده اسکي فارس ديليندن گلميشدير . قارلوق , اويغور , قاراخانلي و بنزري ورک ديللي خالقلارين باشيندا يئر آلان يؤنهتيجيلر , يابقو عونواني قوللانيرديلار . يابقو ( يافقو ) عونوانيني , دوولت حالينا گلمهميش خالقلارين باشيندا دوران , آمّا خاقانا نيسبت ايکي درجه آشاغيدا يئر آلان تورک اصيلزادهلري ده قوللانيرديلار .
« يابقو » دئييمينين آنلامي , ائتمئلوژيک سؤزلوکلرده « دوغان » و يا « آلا دوغان » اولاراق آچيقلانماقدادير . بللي اولدوغو کيمي , اورتا چاغ تورکلرينين عونوانلاري , اسکي توتئميک آنلاييشي يانسيديرميش . تورک حاکيملرينين يوکسک عونوانلاري آراسيندا گوجلو حئيوانلارين و ييرتيجي قوشلارين آدلارينا راستلاييريق . قاراخانليلار دوولتينده آسلان ( آرسلان ) و دهوه ( بوُغرا ) عونوانلاري قوللانيليردي . آرسلان , قارا آرسلان , آغ آرسلان عونوانلاريني سلجوقلو حوکومدارلاري دا داشيميشديلار . توقرول ( توغرول ـ طغرل ) , سوْنقوُر , توُقان و چاقري کيمي دوغان جينسي و چئشيدي قوشلارين آدلاري دا تورک حوکومدارلارينين سايقين عونوانلاري اولاراق قوللانيلميشدير . بو جور اونقون منشألي عونوانلارا بايقو دا داخيلدير . سانيرام بو عونوان , ائرکن اورتا چاغ دؤنملرينده ده تورکجه دانيشان خالقلاردا « پايقو » بيچيمينده قوللانيلماقدايدي . ايسلامي تاريخچيليق عنعنهسي , تورکلردهکي پايقو عونوانينين ساسانيلرين حاکيميتي دؤنمينده قوللانيلديغينا ايشارت ائتمکدهدير . قوز بن مانساکين کوچوک اوغلو بايقو ايله ايلگيلي بير ريوايتده « قوزلارين پاديشاهينا بايقو دئييلردي » آچيقلاماسي دا سؤز قونوسو موناسيبتينه گؤره جاليبدير .
١١ ـ ١٠. جي يوزايلده , سلجوقلو بويلارينين اؤنده گلن يؤنهتيجيلري ده يابقو عونواني داشيميشديلار . سلجوقلو کوماندانلارينين قوللانديغي بايقو عالي عونواني , گئنلده باشقا سايقين عونوانلارلا بيرليکده ذيکر ائديلير . سلجوقلو بويلاري حاقيندا بيلگيلر وئرن قايناقلاردا , آرسلان ـ بايقو ( آسلان ـ دوغان ) , بايقو کلان ( بويوک دوغان ) و اينانچ بايقو ( صاديق دوغان ) عونوانلاريندان بحث ائديلمکدهدير .
مووجود تاريخي وئريلره گؤره , اوغوز ـ تورکمن چئورهلرينده يابقو و يا جابقويلا بيرليکده , بايقو عالي عونواني دا قوللانيليردي . تورکمن آرتوقلو خانيداني تمثيلچيلرينين عالي عونوانلاري , بو باخيمدان چوخ نظري جلب ائدندير . بو سولالهنين حوکومدارلاريندان بيرينه آلپ قوتلوق , اولوغ هومايون جابوقا , توغرول ـ تگين دئييلردي .
آيري بير حاکيم ايسه , اينانچ ـ بيلگه , قوتلوق ـ بک , يابقو ـ آلپ عونواني داشيييردي .
الدهکي مووجود بيلگيلر , اينجهلهنن عونوانلارين سوسيال آنلامدا بيربيرينه ياخين اولدوقلاريني گؤسترير . حدودالعالمده وئريلن بيلگيلر ده بو نظري دوغرودان دستکلهيير . اثرين مولّيفينه گؤره , ١٠. جو يوزايل قارلوق حوکومدارلاري بايقو و يابقو عونوانلاري داشيييرديلار .
اينجهلهنن تاريخي بيلگيلرينين هاميسي , يابقو و بايقو عونوانلاري آراسينداکي باغلانتي قونوسوندا بعضي اساسي حوٍکوملر چيخارماميزا يارديمچي اولماقدادير . اوّلجه , ايکي عونوانين دا عئيني دؤنملرده قوللانيلديغي و اوغوز اصيلزادهلريني ده شاميل اولاراق تورکجه دانيشان بويلارين يؤنهتيجي آريستوکراتلارينا بو عونوانلارين وئريلديگي آچيغا چيخير . آنجاق پايقو ـ بايقو عونوانينين , احتيمالاً يابقو ـ جابقويا گؤره اؤنمي و سايقينليغي داها آز ايدي .
کؤل ـ ارکين / يابقو ناييبي
ابن فضلانين سؤزلرينه گؤره , اوغوز يابقو حاکيمينين اؤز ناييبلري واريدي . ابنفضلان بئله يازيز : اوغوز حوکومدارينين « ناييبي » هر کيم اولسايدي اونا « قوُدارکين » و يا « قوزارکين » دئييلردي . تاريخ ليتئراتورونده آچيغا چيخديغي کيمي , « قودارکين » عونواني , کؤل ـ ارکين عونوانينين تحريف ائديلميش بيچيميدير . تورکوز ـ قوز , قارلوق , قاراخانلي تورک اصيلزادهلري ده کول ـ ارکين عونواني داشيميشديلار . کاشغارلي ماحمود بو ايصطيلاحين « گؤل کيمي دوْلو عاغيل » آنلاميندا اولدوغونو آچيقلاماقدادير .
اوغوز حوکومدارلاريندا کول ـ ارکين اولدوغو , سادهجه ابنفضلان دئييل , تاريخي ريوايتلر طرفيندن ده تأييد ائديلير . « اوغوز نامه » وئرسيونلاريندا , اوغوز حوکومداري قارامانين « ناييبي » سئچيلن ارکيخان حاقيندا بير حيکيايه آنلاتيلير . ريوايته گؤره ارکِخان , بويوک بير ضيافت ترتيب وئرير ؛ ايکي گؤلو قيميز ايله دولدورور و بوتون اوغوز خالقلارينا ايکرام ائدير ؛ بو جؤومردليگينين موناسيبتينه گؤره ده او گوٍندن ارکِخان کؤل دييه آدلانديريلير .
ارکخان حاقينداکي تاريخي ريوايت ، اولدوقجا جاليب افسانهوي اؤزلليکلره شاميلدير . اؤرنهيين , قيميزلا دولدورولموش گول حيکايهسي موباليغهلي و ناغيل دير . ارکخان حاقينداکي ريوايت , اوغوز دوولتينين سياسي دوٍزهنيندهکي بير حاديثهنين خالق ائتيمولوژيسيندهکي يئرينه تقابول ائدير . بونونلا بيرليکده او , کؤل ـ ارکين ايفتيخاري عونوانينين اوغوزلاردا قوللانيلديغيني گؤسترمهسي جهتي ايله اؤنملي بير دليل يئرينده دير .
بئلهليکله تاريخي مأخذلر , اوغوز حوکومدارلارينين کول ـ ارکين عونواني داشييان ناييبلرينين اولدوغونو گؤسترير . ابنفضلانين آنلاتديغينا گؤره , بو ناييبلر چوخ اختياراتا صاحيب ايديلر . اونون نقل ائتديگي اولايلارين بيرينده , اوغوز کول ـ ارکينيني يوکسک قاضي اولاراق گؤروروک . چوخ قاريشيق داعوالاري و قضايي آنلاشمازليقلاري حلّ ائتمک اوٍچون اونا باش وورارديلار . آنلاشيلان , سيردريا يابقولارينين اوغوز ريوايتلرينده کانيلتاش اولاراق دا کول ـ ارکين آدلي ناييبلري واريدي .
اوغوز کنقهشي
اوغوز يابقولاري , هر نه قدهر فورماليته ايجابي سئچيلميش اولسالاردا , ايقتيدارلاريني تواروٍث يولويلا داوام وئريميشديلر . اوغوز اولو يابقولارينين سئچيمي , عسکري دئموکراسي دؤنميندهکي خالق مجليسلرينين ايزلريني داشيييردي . ١٠. جو يوزايلده اوغوزلار آراسيندا بو جوٍر توپلانتيلارين اولدوغو , احمدبنفضلانين کيتابيندا دا قئيد ائديليب . ابنفضلان بئله يازير : « اونلار ( قوزلار ) هر بير مسألهيي حل ائتمک اوٍچون بير آرايا گليب , او قونويلا ايلگيلي قرار وئرديکلرينده , ايچلريندن ان آشاغي روٍتبهده و حتي ان يوخسول اولان بيريسي چيخيب اونلارين قرارلاريني ابطال ائدهبيلردي . » آنجاق , اوغوزلاردا خالق توپلانتيلاري اولدوقجا نادير اولاردي و گوٍنلوک حايات ايله ايلگيلي پروبلئملرين حل ائتمهسينده اساسي رولو ارکانِ دؤولت قاپساييردي . خالق توپلانتيلارينين ترتيب ائديلديگي دوروملاردا ، سون سؤزو و قراري اوغوز اصيلزادهلري دييهردي . سيردريا يابقو دوولتي ايله ايلگيلي ايزلري ساخلايان دييشيک « اوغوز نامه » وئرسيونلارينداکي ائپيزودلار دا بونا ايشارت ائدير . مثلاً , بو وئرسيونلاردان بيرينده قارامانينخان سئچيلمهسييله ايلگيلي بو جوٍر بير حيکايه يازيلميشدير : اؤلن ياوکؤي خاندان اوشاق ياشدا , قارامان آدلي بير اوغول قالير . کوچوک و بويوک اوغوز خالقلاري , يئني خان سئچيمي اوٍچون , خالق توپلانتيسي ( کنقش ـ ) دوٍزهنلهييرلر . آغيللي دانيشمان دهده قورقود , ارکي ـ خانين خان ناييبي اولاراق سئچيلمهسيني تکليف ائدير . اوغوز خالقي دا دهده قورقودون تکليفي قبول ائدير و قاراماني اولو خاقان , ارکي ـ خاني ايسه اونون ناييبي اولاراق سئچير .
بو اوغوز ريوايتينده يئر آلان ياوکؤي ـ خان , قارامان , ارکي ـ خان دهده قورقود , تاريخي آداملار يوخ , خيالي حماسي شخصلر ايديلر . آنجاق بيزيم اوٍچون , گئچميش « قاهرامانليق » دؤنملرينين اوزاق خاطيرهلريني ايحتيوا ائدن مذکور ريوايتلرين مربوطه قونونون اؤزو اؤنمليدير . نقل اولونان باشقا اولايلاردا دا , خان سئچيمينده خالقين سادهجه اورادا ييغيشماسي الدن وئرديگيني , عسکري دئموکراسي دؤنملرينين قالينتيسي اولاراق قوْروندوغونو تخمين ائتمهميزه سبب اولور .
تاريخي ريوايتلره گؤره , اوغوز حوکومدارلاري , ان قودرتلي « خان اوروغلاري »ندان سئچيلردي . فورماليته گرهگي ياپيلان سئچيم , « تؤره »يه , يعني يازييا گئچيريلمهميش آناياسايا اويغون اولاراق گئرچکشديريليردي . بو گلهنکسل آناياسا , حوکومت مسألهسينده بويوک قارداشا ( کوچوگه نيسبت ) تقدّوٍم وئريردي .
آنلاشيلان , اوغوزلارداکي خالق کنقشلرينين صلاحيّتلري , آتا ارکيل ـ فئودال روابيطين اينکشاف ائتمه سورهجينه گؤره , ياواش ياواش اصيلزادهلر مجليسي طرفيندن غصب ائديلميشدير . ابنفضلانين بيلديرديگي کيمي , ١٠. جو يوزايلده اؤنملي دوولت ايشلري , اوغوز عسکري ـ بوي آريستوکراسي مجليسينده يئتيشيلردي . ابنفضلان , اوغوز اوردوسونون باش کوموتاني طرفيندن توپلانان بئله مجليسلردن سؤز ائدير . اونون طرفيندن دعوت ائديلن اصيلزادهلر آراسيندا حاکيمين اوغلو , يابقونون اوغلو , اينال و ترخان ( تارخان )دان بحث ائديلير . ابنفضلان , تارخانين « اونلار آراسيندا ان اصيل و سايقين » اولدوغونو بيلديرير .
اسکي تورک و خزر خاقانليغيندا ايسه تارخانلار , يوکسک و اولو روتبهلي اينسانلار ساييلارديلار .
١١ ـ ١٠. جي يوزايلده , تورکجه دانيشان خالقلاردا تارخانلار , احتيمالا گؤره , حاکيم اصيلزادهلرين امتيازلي طبقهسيني تشکيل وئريرميشلر ؛ اميرلر , ليدئرلر , بويوک بيلر تارخان اولموشدولار . بو بيلگيلرين ايشغيندا , اوغوز آريستوکراسيسينين مجليس اوتوروموندا تارخانلارين آيري شخصلردن آيريلديغي سببي آنلاشيلماقدادير .
اينال و آتا بي
ابنفضلانين يازديغي اصيلزادهلر مجليسينه قاتيلانلار آراسيندا بير ده « اينال »ي گؤروروک . « مفاتيحالعلوم »دا , تورک حاکيمي واريثلرينين « اينال » دييه آدلانديريلديقلاري بيلديريلير . محمدالخوارزمييه گؤره , « تورکلرده هر بير باشخانين , حوکومدارين و يا دئهقانين اينالي يعني واريثي واريدي » . کاشغارلي ماحمود , تورکلرده اينال آدينين , آنا طرفيندن حاکيم سوْيوندان گلن گنجلره وئريلديگيني آچيقلاماقدادير .
ابنفضلانين اثرينده , ايناللا بيرليکده بير ده کوچوک اينالدان سؤز ائديلديگيني بيلديرمک گرهکير . عرب گزگيني , کوچوک اينالي اوغوزلارين « رييس و خانلاريندان » بيري اولاراق تانيدير . ١٠. جو يوزايلده اوغوزلاردا ايکي اينالين اولماسي , احتيمالا گؤره يوخاريدا ذيکر ائديلن تاريخي قايناقلار ايشيغيندا آچيقلاماق مومکوندور . شوٍبههسيز , بورادا جوٍت يؤنهتيمله ايلگيلي بير واقيعهيله قارشيلاشيريق . بوندان بئله , بونون , آتا ايله آنا سوْيوندان گلنلري سمبوليک اولاراق حاکيميتده موساوي توتماق اوٍچون ترتيب وئريلميش اولماسي احتيمالي واردير . هر حالتده , موناقيشهسيز و موٍسلّم شئي , اوغوز يابقولاري واريثلرينين وارليغيدير . بو گئرچک , اونلاردا حاکيميتين وراثت يولويلا وئريلديگيني گؤسترير .
اوغوز يابقولاري , احتيمالا گؤره اؤز واريثلري اوٍچون اؤزل آتابيلر تعيين ائتميشديلر . تاريخي ريوايتلرده , يئنگيکنتده اوتوراق ائدن اوغوز خانلارينين کوچوک ياشداکي وليعهد اوغوللاري اوٍچون واسي ـ آتابکلر تعيين ائتديکلري آچيقلانماقدادير . بو حيکيايهلر بير سيرا افسانهوي اؤزلليکلر داشيسا دا , ١٢ ـ ١١. جي يوزايللر اوغوز و تورکمن تاريخ بيلگيلري ايله تاييد اولدوغونا گؤره , توجّوٍهو جلب ائتمکدهدير . اورتا چاغ يازارلاري , سولطان مليکشاهين وزيري نظامالموٍلکه « آتابک » عونوانيني وئرديگيني نقل ائديرلر . وزيري و موشاويريينه آتابي عونوانيني وئرهرکن , گنج مليکشاه بئله دئميشدي : « بوتون بويوک و کوچوک ايشلري سنه بوراخيرام , بو لحظهدن باشلاياراق آتام ساييليرسان » . سلجوقلو آتابيلري , تاخت واريثلرينين و کوچوک ياشداکي سولطانلارين اوستادي و ائييتمنلري ايديلر . آنجاق داها سونرا ايجاد اولان فئودال پارچالانمالار قارشيسيندا , آتابي عونوانيني عملاً باغيمسيز حوکومدارلار داشيمايا باشلاديلار .
١١ ـ ١١. جي يوزايل قايناقلارينين سلجوقلو بويلاري حاقّينداکي بيلگيلرييله دوغرولانان اوغوز تاريخي ريوايتلري , سيردريا يابقو دوولتينده آتابيليک سيستئمينين وار اولدوغونو تخمين ائتمهميزه سبب اولور .
خاتون
اوغوز حوکومدارلارينين آروادلاري , باشقا تورک حوکومدارلارينينکيلار کيمي « خاتون » عونوانييلا آدلانيرديلار . خاتونون بايقو اؤزرينده چوخ نوفوذو واريدي . و اونون فرمانلاري دا ايجرا اولوناردي . ابنفضلانين , اوغوز حاکيملرينين خانيملارينين دا « اؤنملي سياسي پروبلئملرين گؤروشولدوگو مجليسلره » قاتيلديغيندان سؤز ائتمهسي اولدوقجا ايلگينچدير . اورنهيين , عرب ائلچيسينين حوضورا قبول ائديلديگينده اترهکين خانيمينين دا حاضير اولماسي گئرچگي قئيد اولماليدير .
اورتا چاغ ائتيمولوژي سؤزلوگونده « خاتون » ـ « خانيملار خانيمي » , « مليکه » , « پرئنسئس » آنلاميندا گؤستريلير . بو عالي عونوانين کؤکهني نه يازيق کي بللي دئييل . بعضي آراشديرماچيلار « خاتون »ون تورک , بعضيلري ايسه فارس عونواني اولدوغونو يازيرلار .
خاتون , اوغوز يابقولاري ساراييندا , احتيمالاً سلجوقلولارا نيسبت داها چوخ رول اويناميشدير . خاتونون ائتگيلي رولو , ايسلامين قبولينه قدهر اوغوز توپلوموندا قادينين نيسبتاً سربست اولدوغونو گؤسترير .
سوباشي و يا اوردو باش کوموتاني
يابقو دؤولتينده , اوغوز اوردولارينين باش کوموتاني چوخ بويوک رول اويناميشدير . ابنفضلان دؤنمينده , اوغوز ائلينده اوردونون باش کوموتاني اترکبين قاتان ايدي . ابنفضلان , اونون ائتگيلي و زنگين , ايسلامي قبول ائتمهيه رغبتلي بير اينسان اولدوغونو بيلديرير . اترک , بولغار حاکيمي ايله فامئل ايدي و اوغوز دوولتينين خاريجي سياستينده محسوس بير نوفوذو واريدي . اوغوز اوردولاري باشچيسي , اؤزو ده قاتيلديغي يوکسک آريستوکراسي مجليسينه آرخالانيردي . اوغوز بويلارينين حاکيم اصيلزادهلرينين آراسيندا اربور اوردو کوموتانلاري دا ائتگيلي قونوما صاحيب ايديلر . « ملکنامه » وئرسيونلارينا گؤره , بو جور باشچيلار تئزتئز دؤولت ايشلرينه قاريشار و اولو خاقانا قارشي چيخارديلار . اوغوز باش کوموتانلاري , تورک ديللي باشقا قبيلهلردهکي باش کوموتانلار کيمي « سوباشي » عونواني داشييارديلار . ١٠. جو يوزايل قايناقلاريندا , « سوباشي »نين تورکجه « اوردو باشچيسي » آنلاميندا ايشلنديگي گؤستريلمکدهدير .
اينجهلهنن مؤعتبر اشيالار , سيردريا يابقو دوولتينين خاراکتريستيک دوٍزهني حاقيندا بعضي نتيجهلره ال تاپماميزي ساغلاييرلار . ١٠ ـ ۹. جو يوزايللر اوغوز دوولتي , اؤز سياسي و توپلومسال دوٍزهنينده اؤن فئودالليقدان ائرکن فئودالليغا گئچمکدهيدي . فئوداليزم اؤنجهسي دوولتين باشي , بللي اولدوغو کيمي بويوک و اکثراً اصيل اوردو باشچيلارييدي . بو باشخانلارين حاکيميتي , بوي ـ قبيله رييسلري و قوجالار مجليسي ايله محدود ايدي . فئوداليزم اؤنجهسينده دوولت , گؤنوللو عسکري بيرليکلره دايانيردي کي , اونلارين يارديمييلا ايطاعت آلتينا آلينان خالقلاردان خراج توپلايا بيليردي . يوندا , سوٍرهکلي ساواشلار و سالديريلار سونوجوندا غنيمت و اسير اله گئچيريلمهسي ده اؤنملي رول اويناييردي . آمّا فئوداليزم اؤنجهسي دوولتده , وئرگيلر داييمي اولاراق يئرينه دوٍشموش بير سيستئمه باغلي دئييلدي .
يوخاريدا دا آچيقلانديغي کيمي , اوغوز يابقولاري گوجلر بير ايقتيدارا صاحيب دئييلديلر . سيردريا اوغوز دوولتينده عسکري ـ دئموکراسي دوٍزهنيندن آلينما حاکيميت قوُرولوشلاري قوْرونماقداديدي . اوغوز يابقولارينين حاکيميتي , بويوک عسکري ـ بوي آريستوکراسيسي مجليسي ايله سينيرلييدي . يئنگيکنت يؤنهتيجيلرينين کؤل ـ ارکين عالي عونوانيني داشييان ناييبلري واريدي . سيردريا يابقو دوولتينده اوغوز اوردولارينين باش کوموتانلاري اولان سوباشيلار بويوک رول اوينايارديلار .
١١ ـ ١٠. جي يوزايل سيردريا يابقو دوولتينده اسکي بوي ـ قبيله قورولوشلارينين پوزولما سوٍرهجي سورعتلي بير شکيلده داوام ائدهرکن , آتا ارکيل ـ فئودال ايليشگيلر ده اينکشاف ائديردي .
حاکيميتدهکي عسکري ـ دئموکراسي چاغينا مخصوص اسکي تشکيلاتلار , جيدّي شکيلده ايستيحالهيه اوغرايير و ياواش ياواش اسکي آنلاملاريني ايتيريرديلر . اساسي رولو , بويوک يابقونون رياستيندهکي اشراف يوکسک مجليسي اوينامايا باشلاميشدي . اوغوز توپلوموندا آنتيقنوستيک تناقوضلارين اينکشافي سونوجوندا , ايلکل دوولت يؤنهنيم ميکانيزمي دوٍزهليردي .
١٠. جو يوزايل سونو ايله ١١. جي يوزايل باشلاريندا سيردريا يابقو دوولتينده وئرگي توپلاما سيستئمي موٍنظّم چاليشيردي . اورتا چاغ قايناقلاري , وئرگيلرين يئرلشيک خالقدان آلينديغي کيمي سيردريا بؤلگهسينين قونار ـ کؤچر خالقيندان دا تحصيل ائديلديگيني آچيقلاييرلار . بو وئرگيلر , ابنالاثير و ميرخوندون قوللانديقلاري « ملکنامه » وئرسيونلاريندا « خراج » تعبيرييله آچيقلانماقدادير . آنجاق , بو کلمه ايله قصد ائديلن شئي , تورکجهده توپراغي قوللانما قيمتي ( حاقّي ) آنلاميندا قوللانيلان « سرانه » وئرگيسيدير . بو , هئچ شوٍبهه يئريسي اولمايان تاريخي بير گئرچکدير و اوغوز دوولتينده اينکيشاف حاليندا اولان دوولتين توپراق ماليکيتيندن سؤز ائتمهميزه ايمکان وئرير . يعني سيردريا يابقولاري , توپراق حاقلارينا داياناراق , کؤچمن اوغوزلاردان اوتلاق و يايلاق اوٍچون وئرگي اؤدهمهلريني طلب ائتميشديرلر . « اوغوزنامه »نين داها موٍرتّب باسقيسيندا يئر آلان بيلگيلر , بو نظري تاييد ائتديگي اله وئرير . بو قايناغا گؤره , يئنگيکنت و جند خالقينين وئرگيلري , بعضاً بير نئچه ايل اؤنجهدن توپلاناردي , کؤچمن اوغوزلاردا , سيردريا يابقولارينا ايلليک وئرگي اؤدهيرديلر . وئرگي توپلاما ايشي , چوخ واخت باريشجيل ايداري تدبيرلردن چوخ عسکري سفرلره بنزردي . خان تحصيلدارلاري ( وئرگي توپلايانلاري )نين مين نفرليک اؤزل سواري بيرليکلري واريدي . يابقو , وئرگي اودهمهنين ردّ ائديلمهسي حاليندا شخصاً اؤز عيبرت بيرليگيني « عوٍصيانچيلارا » قارشي گؤندهرهردي .
گلهنکسل وئرگي سيستئمينين اورتايا چيخيشي , اوغوز دوولتينده يونهنيم ميکانيزمينين اوْلوشدوغونو گؤسترمکدهدير . بونا گؤره , ١١. جي يوزايل اوغوز دوولتينين , بوندان بئله ايلکل ائرکن فئودال دوولتي اولدوغونو دوشونمهميز اوٍچون کافي درجهده بلگهميز واردير .
اوغوز دوولتينين ائتنيک دوٍزهني
١١ ـ ١٠. جي يوزايلده يئنگيکنت خانلارينين دوولتي , دخي تک قوْومي عونصوردان اولوشموردو . سيردريانين آشاغي آخيملاريندا يئر آلان شهر و کندلرده , فارسجا و تورکجه دانيشان اوغوز خالقلاري ياشاييرديلار . شوٍبههسيز , گلن کولوني ساکينلري , سايي باخيميندان يئرلشيک اوغوز قوروپلاريندان اوٍستون ايديلر . مسعودي , اوغوز يابقولارينين باشکنتينده « موسلمانلارين » ياشاديغيني يازير . ابنحوقل ايسه , اوغوز شهرلري حاقيندا داها آيرينتيلي بيلگيلر وئرير و يئنگيکنت , جند و خارهده موسلمانلارين ياشاديغيني و حوکومتين اوغوزلار الينده اولدوغونو قئيد ائدير . بو بيلگي , باشقا ١٠. جو يوزايل قايناقلاري طرفيندن ده دوغرولانماقدادير .
کؤچري و ياري کؤچري اوغوز بويلاري دا ائتنيک جهتدن بويوک و چئشيدلي عونصورلاردان دوٍزهليردي . اونلار آراسيندا دييشيک ائتنيک بوي , قبيله و قوروپلار واريدي . اوغوزلار آراسيندا پئچهنکلر , آسلار , آلان و باشقا بوزقير قووملارينين قالينتيلاري يئر آليردي . سيردريا يابقو دوولتينده ايقتيصادين تمليني قوْرويان تورک ديللي بويلارا گئنل اولاراق « اوغوز » دئييليردي .
پئرس ( فارس ) ديللي يئرلشيک خالقلارلا قاريشان اوغوزلارين بير قيسمينا گئنل اولاراق تورکمن دئييليردي . بو دئييم , ١٠. جو يوزايل ايله ١١. جي يوزايلين ايلک چئيرهگينده سيردريانين اورتا آخيملاري ايله باتي يئدديسوداکي ايسلامي قبول ائدن و تقريباً آسيميله اولموش قوروپلار اوٍچون قوللانيليردي . ١٠. جو يوزايلده تورکمن دئييلن يئدديسو اوغوزلارينين بير قيسمي , اوردودا ايقامت ائدن حوکومدارين يؤنهتيميندهيديلر . سيردريانين اورتا آخيملاريندا و قارتاو داغي اتکلرينده کؤچري حالدا ياشايان تورکمن و اوغوزلارين بير قيسمي , احتيمالا گؤره اسکي قوزائلي خانلارينين حاکيميتيندهکي بولگهيه داخيل ايدي .
اوغوز دوولتي يونهتيميندهکي بعضي بوزقير بولگهلرينده ياشايان خالقلار , اؤزلليکله قاريشيق ايديلر . مسعودي , قارا و آغ ايرتيش بويونجا اوغوز و قيماق قيشلاقلارينين يئر آلديغيني بيلديرير . « حدودالعالم »ين يازاري , اوغوز و قيماق کؤچمن چاديرلاريني آتيل نهري بويونجا يئرلشديرير . يينه بو قايناقدا , باريش زامانيندا قيماقلارين قيشي گئچيرمک اوٍچون اوغوز توپراقلارينا گئتديکلري بيلديريلمکدهدير . قيماقلارين قيشدا اوغوز اؤلکهسينه کوچ ائتمهلري , مروزينين اثرينده ده تاييد اولونور . مروزي اثرينده , قيشدا قيماق توپراقلارينا قالين قار ياغديغيني يازير . اگر قار اؤرتوسو سوٍنگو اوجاليغينا يئتيشسئيدي و اگر آرالاريندا باريش حاکيم اولسايدي , قيماقلار آتلاريني اوغوز توپراقلارينا سوٍرهرديلر .
قوزئي اوغوز قوروپلارينين قيماقلارلا ياخين رابيطهسي , اونلارين ديل و کوٍلتور ياخينلاشماسيني ساغلاميشدي . « حدودالعالم »ﻪ گؤره , آداراز خيفچاق بؤلگهسينده اوتوران قيماقلارين اوغوزلارا بنزر عادتلري واريدي . کاشغارلي ماحمود اورتاق « خاقانيه » عونصورلارينا صاحيب اوغوز و قيپچاق لهجهلرينين بيربيرينه ياخين اولدوغونو دفعهلرجه تاکيد ائتميشدير . اسکي قازاخ ريوايتلرينده , قيماق ـ قيپچاق بويلارينين اوغوزلارلا ائتنو ـ کوٍلتورهل ايليشگيلري موشاهيده اولور .
بوگونکو باتي قازاخيستان توپراقلاريندا ياشاميش اولان اوغوز بويلارينين گونلوک حاياتيندا , باشقير و باشقا قونشو خالقلارلا بنزر اؤزلليکلر واريدي . گونئي باشقيريه ( باشقيرديستان )ده ترتيب ائديلن قازيلار , ١٣ ـ ۹. جو يوزايللره عاييد کورقان مزارلاردان چيخان دمير اشيالار , بونو دستکلهييرلر . کورقانلاردا اولان گونلوک قوللانيم وساييلي و عسکري تجهيزاتلار گونئي روس بوزقيرلاريندا گؤمولن تورک ـ اوغوز دمير اشيالارييلا بير چوخ باخيمدان بنزهييرلر . بويوک و کوچوک اوزئنئي , قاميش ـ سامار گؤلو و آشاغي پوولژه ساحيللرينده يئر آلان ١٣ ـ ١٠. جو يوزايللر کؤچمنلرين مزارلارييلا دا عئينيليک عرض ائتمکدهدير .
بئلهليکله , اوغوز دوولتينين اساس چکيردهگي , آرالاريندا تورکلشميش هيند ـ اوروپاليلارين تورونلارينين دا يئر آلديغي کؤچري , يئرلشيک و ياري يئرلشيک خالقدان تشکيل تاپيردي . سيردريا دئلتاسينين شهر يئرلشيملرينده فارس و تورک ديللي اوغوز خالقي ياشاييردي . بو ايکي قوروپ آراسينداکي ياخين ايليشگيلر سونوجوندا ائتنيک و کوٍلتورهل ياخينلاشمالاري اولموشدو . کؤچري و ياري کؤچري اوغوز بويلارييلا چئورهلريندهکي تورک ديللي خالقلار آراسيندا بعضي بنزر اؤزلليکلر واريدي .
گؤردوگوموز کيمي , سيردريا يابقو دوولتي بويوک قاريشيملاردان دوزهلميشدي . بو نووع قوومي اوْلوشوملار , باشقا فئودال اؤنجهسي و ائرکن فئودال دوولتلرين اؤزلليگيدير . بونونلا بيرليکده , اوغوز دوولتينده , خالقلارين ايجاد اولماسيندا ائرکن مرحله اولان ائتنيک توپلومو اولوشدورما سوٍرهجي باشلاميشدير . اوغوز خالقينين اولوشومو , کؤچري حئيوانچيليغين حاکيم اولدوغو شراييطده آتا ارکيل ـ فئودال ايليشگيلرين گليشمهسييله گئرچکلشميشدير . آنجاق , اوغوزلارين تاريخي طالئعيني تعيين ائدن سونراکي اولايلارا گؤره بو سوٍرهج تاماملانماميشدير .
اوغوز دوولتي اورتا آسيا و دوغو اوروپا صحنهسينده
اورتا آسيانين و دوغو اوروپانين سياسي و نيظامي تاريخينده سيردريا يابقو دوولتي اؤنملي رول اويناميشدير . اوغوز حوکومدارلارينين خراج و وئرگيدن ساوايي بير آيري گلير قايناغي دا ساواشلاردا الده ائديلن غنيمت و اسيرلر ايدي . قونشو خالقلارلا اوٍز وئرن ساواشلار , اوغوزلارين بوي ـ قبيله اشرافيني زنگينلشديريردي . اوغوزلار , اؤزلليکله ياز و پاييزداکي کوچلر سيراسيندا تئزتئز باسقينلار ترتيب وئريرديلر . قونشو خالق و بويلار دا يئري گلنده اوغوز يئرلشيم بولگهلرينه حمله ائديب تالان ائدهرديلر . اورتا چاغ قايناقلاريندا ، اوغوزلارين اورتا آسيا و دوغو اوروپانين چئشيدلي بولگهلريندهکي يئرلشيک خالقلارلا آراسيز توققوشمالاري بيلديريلير . ابنسعيد و ابوالفدا اوغوز خانلارينين داواملي اولاراق بورتاس توپراقلارينا حمله ائتديکلريني قئيد ائديرلر . کؤچري اوغوزلار , آتيل بولغار دوولتينين سينيرلارينا دا پئرييوديک باسقينلار دوٍزهنلهميش اولا بيلرلر . ١٠. جو يوزايل قيشلاردا اوغوزلار , آت سوٍرولريني خزر نهرينه سوٍرور ؛ بوراداکي ژاندارمالار و سرحد ساوونما بيرليکلري ايسه , اوغوزلارين نهري گئچمهسيني هر زامان اؤنلهييرديلر . بو جوٍر دوروملاردا , خزر خاقاني شخصاً قاراباليق اوردوسويلا اوغوزلارين قارشيسينا چيخماق مجبوريتينده قالاردي .
اورتا چاغ قايناقلاري , اوغوزلارين سينيرداشلاري خارزمليلرله آراسيز ساواشديقلاريني بيلديريرلر . ابو ريحان بيروني , هر پاييزدا خارزمشاهلارين جنگه قالخيب , « تورک ـ قوزلاري اؤز سرحدلريندن اوزاقلاشديريب , اؤلکهسيني اونلاردان قوْرودوغونو » آنلادير . اوغوز باسقينلارينا قارشي خارزم حودودو بويونجا سرحد نظميهلري و قالالار تيکيلميشدي . بو ايستيحکاماتي قورويان عسکرلر , دوٍشمانين گلديگيني توٍستو ايشارتلرييله خبر وئرهرديلر . بيربيرينه باخان و رابيطه ساخلايان بو سيرا امنيت بينالاري , اورقا بورنوندان گونئيه اوزانيب و اوٍست يوردون اوچوروملو کنارهلرينه قدهر داوام ائديردي .
کؤچري اوغوز اصيلزادهلري , خوراسانين سرحددهکي شهر و کندلرينه ده يوٍروش ائدهرديلر . يعقوبي يازير : « سرخس ـ مرو آراسينداکي آنايول آلتي گوٍنلوکدور . ايلک دوراق يئر اشترمقاق ( اوشتورماقاق )دير . اونو دانداناقان تعقيب ائدير . اوندان سونرا دا قنوگيرد گلير . يو يئرلشيم واحيدلري عليبنهشامبنفرّاخسرو قبيلهسينين دير . وحشي چؤلون اورتاسيندا يئر آلان بو سيغيناقلار , بورالارا هردن بير يوٍروش ائدن اوغوزلارا قارشي يئرلي خالقين ساوونما و سيغينما مرکزلري دوروموندايديلار . « خدامه بن جعفر »ه گؤره , بو يئرلشيم نوٍقطهلري « قوزلارين بولگهسينه قدهر چاتان چؤل يولو » اوزريندهيديلر . استخري , تورکلرين ( اونلارين اوغوزلار اولدوغو تخمين ائديلير ) چؤل يولاغيني ايزلهيهرک خارزم اوزريندن جوٍرجان سينيرلاريني باسقي آلتيندا قويدوقلاريني خبر وئرير . جوٍرجان بولگهسي , ١٠. جو يوزايلده گوجلو و ساغلام بير قالا حالينا گتيريلميشدي . جورجانداکي ميندن آرتيق داغ قالاسي آني سالديريلارين اؤنونو آلاردي . خوراسانين قوز چؤلو سرحددينده ايسه مودافيعه خطّي ايجاد اولموشدو . ١٠. جو يوزايلده خوراسان ناييبلري , فراوا چئورهسينده اوٍچ قاتلي دووارلار اؤرهرک و درين خندقلر قازاراق اؤزلريني مودافيعه ائديرديلر . کوفان دا اؤنملي عسکري قالالاردان ايدي . بو موٍستحکم بينانين دؤرت قاپيلي دووارلاري واريدي و چئورهسي بير فرسخ ايدي .
اوغوزلارين ماورألنّهير , خارزم , خوراسان و جورجاني تعجيز ائتمهلرينين تک سببي , غنيمت و اسير اله سالماق دئييلدي . چونکو اکين بولگهلرييله تيجاري موباديله احتياجينين گئتديکجه آرتماسي , اوغوزلاري واحه سرحدلرينه کوچ ائتمهيه مجبور ائديردي . اوغوزلار , اؤنجهليکله بوغدايا شيدّتلي احتياج دويوردولار . بو آرادا , ابنفضلانين اوغوز کؤچمنلرينين گونلوک ياشاميندان سؤز ائتمهسي معنيداردير . عرب ائلچيليک هيأتي , اونلارا عاييد بوزقيرلاردان گئچرکن هديه اولاراق سيخسيخ داري و بوغداي پيدهسي وئرديکلريني بيلديرير . کؤچمن اوغوزلاردا چؤرهک ان مقبول هديهلردن ايدي . بير دفعه , ابنفضلانين کرواني بير اوغوز کيشيسي طرفيندن دايانديريلميش و ايلک ايستهگي چورهک اولموشدو . اوغوزلارين اورتا آسيا و دوغو اوروپا تاريخ صحنهسينده اورتايا چيخيشي , خارزم , خزر , روس و بولغارلار آراسينداکي نيظامي تعادولو ده دييشديردي . س.پ.تولستوون آچيقلاديغي کيمي , ۹۶۵ ايلينده اوغوز يابقوسو ايله « knaz svyatoslav » آراسيندا خزرلره قارشي عسکري بير آنلاشما اولموشدو . بو عسکري و سياسي ايشبيرليگي , خزر خاقانليغينين قورخونج بير بيچيمده اورتادان قالخماسييلا نتيجهلندي . بو حاديثه , ابنمسکويهين وقاييعنامهسينده ده يازيلميشدير . اونا گؤره , تورکلر ۹۶۵ ايلينده خزريهيه حمله ائدينجه مغلوب خزرلر خارزمليلره باش ووروب يارديم ايستهميش ايميشلر , آمّا اونلار , فقط موسلمانليغي قبول ائتمهلري حالينده يارديم وئرهبيلهجکلريني بيلديرميشديلر . گئرچکدن ده خاقاندان ساوايي , خزرلرين هاميسي ايسلامي قبول ائتميشديلر .
کييئف روسيهسييله اوغوزلار آراسينداکي عسکري آنلاشما , اونلارين سياسي و تيجاري ـ اکونوميک منفعتلرينين بير سونوجو دور . خزرلرله رقابت ائدن و بيزانسلا دوست اولان اسکي روس دوولتينين گوجلو بير سياسي موٍتّفيقه احتياجي واريدي . سيردريا يابقو دوولتينين اؤز بوٍنيهسينده فئوداللاشان کؤچمن اصيلزادهلري , قالاباليق سوٍرولري اوٍچون شيدّتله اوتلاغا احتياج دويوردولار . آنجاق , قودرتلي خزريه , اوغوزلارين گئنيش دوْن و قارادنيز بوزقيرلاري يولوندا مانئع دوروموندايدي . پوولژه اوزريندن مانقيشلاق و اوٍستيوردا گئدن تيجارت يوللاري دا اوغوزلاري چکن اؤنملي بير جاذيبه نوقطهسييدي . اوروپا ايله آسيايي بيرلشديرن بو اؤنملي آنا يوللار , ١٠. جو يوزايلده اولوسلار آراسي بير اهميت کسب ائتميشدي . باتيدا عرب و نورمان فوتوحاتينين بير سونوجو اولاراق آغدنيز ( مئديترانه ) تيجارتينين گئريلهمهسي , بورانين ( خزريهنين ) آسيا ـ اوروپا تيجارتينين آتاردامارينا چئويرميشدي . اسکي روس دوولتي ده , بو اؤنملي تيجاري اوُلاشيم يولونو کونترول آلتينا آلمانين فيکريندهيدي . خزريهنين ييخيلماسي , روس تاجيرلرينه , دوغو اؤلکهلرينين زنگين بازارلارينين يولونو آچيردي . معلوم ائديلن دوروملار , اوغوز يابقولارينين روس کينازلارييلا ايشبيرليگينين خاريجي سياست جهتيني تعيين ائتميشدي .
خزرلرين ۹۶۵ ايلينده مغلوب اولدوغوندان اؤنجه ده اوغوزلارلا خزر خاقانلاري آراسيندا اوزون ساواشلار اولاردي . ابنفضلانين بيلديرديگي کيمي , خزر خاقانلارييلا آرالاري ياخشي اولان اوغوزلارين خزرلرله ايلک توققوشمالاري هله ١٠. جو يوزايلين ايلک چئيرهگينده اوٍز وئرميشدير . ابنفضلانا گؤره خزرلرين الينده اوغوز اسيرلري واريدي .
خزر دوولتينين سينيرلاري , ١٠. جو يوزايلده خزر دنيزينين قوزئي دوغو ساحيللرينه چاتيردي . نئجهکي خزر خاقاني يوسوف : « [ بيزيم اؤلکهميزدن ] دوغو يؤنونه دوغرو گوٍرگن دنيزينه قدهر ٢٠ فرسخ يول اوزانير » دئميش ايميش . بو اوزون مکتوبا , خزريه سينيرلارينين « آتيلدن باشلاياراق خارزم يؤنونده گورگانا قدهر [ اوُلاشديغي ] » قئيدي ده ايضافهلنميشدي . بو بلگهده , گورگن کلمهسييله خزر دنيزينين منظور اولوندوغو تخمين ائيلير . ١٠. جو يوزايللردهکي يازيشمالارا گؤره خزر خاقانلارينين حاکيميتي , مانقيشلاغا قدهر اوزانيردي .
اوغوزلارلا خزرلر آراسينداکي قانلي ساواشلار , احتيمالا گؤره مانقيشلاغين باتيسينا ياپيشيق ياري چؤلومسو داشلي بوزقيرلاردا اوٍز وئرميشدير . استخري بئله يازير : « سياهکوهدا تورک بويلاري اوتورورلار . اونلار , قوزلارلا آرالاريندا چيخان دوٍشمانليغا گؤره بورايا يئرلشديلر . اونلار اونلاردان [ اوغوزلاردان ] اوزاقلاشديلار و [ سياهکوهو ] اؤز سيغيناقلاري و اوتلاقلارينا تبديل ائيلهديلر ؛ اونلارين ( سو ) قايناقلاري ويايلاقلاري واردير » .
بو متنده غاليب وجهده اوغوزلارين، خزر خاقانليغينا باغلي بير بويلا موجاديلهسي آنلاتيلير.204
خزر خاقانليغينين ييخيلماسي، اوغوز دوولتينين سياسي گوجونون چوخالماسينا سبب اولدو. اوغوز يابقولاري، 10ـ جو يوز ايل سونوندا روس كينازلارييلا بيرليكده وولقا بولغارلاريني آغير بير مغلوبيته سووق وئرديلر. روس وقاييعنامهلري، 985 ايلينده كيناز ولاديميرين توركلرله بيرليكده بولغارلارا سالديرديقلاريني بيلديريرلر.205 كينازين اوردوسو، قاييقلارييلا وولقا و يا كاما اوزهرينده ايرهليلركن، توركلرده ساواشچي سواريلرييله ساحيل بويونجا اونلارا يولداشليق ائديرديلر. دوست اوغوز سواريلرينين روس كينازلارينين ساواش طرحلرينده اونملي بير يئر توتدوغو موٍحقّقدير.
اوغوز دوولتينين ضعيفلهمهسي
11-10 جي يوز ايللرده، اورتا آسيا اوغوز دوولتي، شيدتلي بير بوحران و گئريلهمه ياشاياجاغيدي. سيردريا يابقو دوولتينين ضعيفلهمه علاييم، احتيمالا گوره هله 10ـ جو يوز ايلين ايكينجي ياريسينين اورتالاريندا اؤزونو گؤسترميشدي. سلجوقلو حركاتي عرفهسينده، اوغوزلارين علي خانا عوصيان ائتمهلرييله ايلگيلي ريوايتلرده بونو گوسترمكدهدير.206
فئوداللاشان اصيلزادهلرين ظولمو و آغير باسقيلارينا قارشي باشلاتيلان خالق آياغا قالخمالاري، اوغوز دوولتينده بوحرانا سبب اولموش؛ دوولتين ضعيفلهمهسي، جند بولگهسيني اله گئچيرن سلجوقلو رييسلرييله اوز وئرن موجاديلهلر سببييله داها دا سوٍرعتلنميشدي. سلجوقلو حركتلري، خان مامورلارينين بيتمهين خراجلاريندان ناراضي اولان كوچري اوغوز بويلاري و سيردريا شهرلرينين يئرلشيك خالقي طرفيندنده دستكلنميشدي. بو بوحرانلي توپلومسال دالغالار، «ملكنامه» و «اوغوزنامه»نين چئشيدلي وئرسيونلاريندا دا مونعكيس اولموشدور.207
اوغوز تاريخي ريوايتلرينه گوره، يئنگي كنت حاكيمي علي خانين اوغلو شاه مليك ايدي. عليخان، قيرخ مين نفرليك اوردوسو اولان قودرتلي بير حوكومدار ايدي.208 كوچوك ياشداكي شاه مليكين ناييبي و آتابگي اولاراق اولدوز قوزيچي (قوزوچو) تعيين ائديلميشدي.209 عليخان، شاه مليكه قيلينج باغلاماغيني امر ائتميش و اونا قيليچ آرسلان آديني وئرميشدي. داها سونرا شاه مليك و اونون آتابگي، خان طرفيندن خوراسان سينيرلارينا گؤندهريلير. قيليچ آرسلان چوخ گئچمهدن بؤيويور و چيركين ايشلرله و سفاهتله مشغول اولور. خالق، چوخ گئچمهدن گنج عيـّاشا شاهي ـ بيدادگر (عدالتسيز شاه) كيمي نيفرت قوسان بير لقب تاخير. اولدوز قوزيچي، قيليچ آرسلاني چيركين ايشلريندن نهي ائتمك ايسترسه ده مووفق اولا بيلمير.
دؤزومو داشان خالق، شاه مليكي ياخالاييب اؤلدورمهيه قصد ائدير. آما قيليچ آرسلان، آمودريايي اوزهرك قاچماغا مووفق اولور و آتاسينين يانينا چاتير. اونجهدن گئدن اولدوز قوزيچي، خانا خالق آراسينداكي شوريشه شهزادهنين سبب اولدوغونو آنلادير. عليخان يالاندان آتابگين سؤزلرينه اينانماديغيني دئيير و اوز وئرن بوتون اولايلارين گوناهيني اونا يوكلهيير. بونو ائشيدن شاه مليك آتاسينين سارايينا گلير. عليخان اوغلونا بير سيلله وورور و اونو قانداللا باغلاداراق زيندانا سالديرير. آردينداندا زنجيره وورولان شاه مليكين خوراسانا گؤندهريلمهسيني امر ائدير.
آما اصيلزادهلرين قاتيلديغي كنقشده قيليچ آرسلانين خالق طرفيندن موحاكيمهسيز اؤلدورمهسي قرارينا قارشي چيخيلير. يؤنهتيجي يوخاري طبقه، شاهمليكين اونلارا وئريلمهسيندن خالقين شيدتله حاكيم نيظاما قارشي دايانماسيندان قورخموشدو. بئلهليكله كنقشده، آتابگينين هيرسلهنميش خالقا گؤندهريلمهسينه و شهزادهنين خان طرفيندن جزالانديريلديغيني آچيقلاياراق خالقي ساكيتلشديرمهيه قرار وئريلدي. اوغوز خالقي يينهده عوصيانا سون وئرمهسئيدي، بو دفعه شاهمليكين باشچيليغيندا بير عيبرت هنگي گؤندهريلهجكدي. آنجاق اولدوز قوزيچي خالقين علي خانا ايطاعتيني ساغلايا بيلمهدي. خوراسان اوغوزلارينين وئرگيلريني اؤدهمهلريني تأمين اوچون گؤندهريلن خان دانيشماني قورقود و هيأتيده مووفق اولماميشدي. اوغوز بويلاري خانا دوشمان اولدوقلاريني و ايستهنيلن خراجي وئرمهيهجكلريني بيلديرديلر. بونون اوزرينه عليخان، آمودريا اطرافيندا اوتوران اوغوز بويلارينين مروه كوچ ائتديرمهلري اوچون مين آتلي گوندهردي. اوغوز بويلاري يينه خان ايطاعتيندن باش قاچيرينجا، بو دفعه خان ايله اوغوزلار آراسيندا سيلاحلي ووروشمالار باشلادي.210 اوزون سوره داوام ائدن توققوشمالار اثناسيندا علي خان اؤلوركن، اوغلو شاهمليكين اوردوسودا پوْزولدو و شاه مليكده جنگ مئيدانيندا اؤلدورولدو.211
اوغوز تاريخييله ايلگيلي اولاراق آنلاتيلان بو اولايلاردا بعضي تناقوضلار و آچيق تضادلار واردير. تدقيق ائديلن وئرسيونلاردا، مثلاً عليخانين اؤلوموندن سونرا شاهمليكينده اؤلدورولدوگو ايديعا ائديلير.212 باشقا وئرسيونلاردا ايسه ترسه بير نظر بيلديريلهرك شاهمليكين يئنگي كنت حوكومدارينين اؤلوموندن اؤنجه مغلوبيته اوغراديغي و اؤلدورولدوگو قئيد ائديلمكدهدير.213 بونونلا بيرليكده «اوغوزنامه»ده آدلاري گئچن عليخان و شاه مليك گئرچك تاريخي شخصلرديرلر.
اوغوزنامه ريوايتلري، بيربيرلرينين ترسينه بيلگيلر وئرمكله بيرليكده، تاريخي حقيقتلري مونعكيس ائديرلر. «ملكنامه»نين داها مونظم بير وئرسيونونداكي بيلگيلري موقاييسه ائدهرك بو سونوجا يئتيشمك مومكوندور. 10ـ جو يوزايلده سلجوقلو سيفاريشي اوزرينه يازيلان بو قايناقدا آنلاتيلان اولايلارين سوسيال يؤنو بير آز سادهلشديريلمهيه چاليشيلميشديرسادا؛ آنجاق «ملكنامه»ده وئريلن گئرچك بيلگيلر، سيردريا يابقولارينين وئرگي سياستينه قارشي آياغا قالخان خالق «عوصيانلارينا» ايشارت ائدير. بوتون بونلار، اوغوز ريوايتلرينه، يئنگيكنت خانلاري دوولتينين بوحران و ييخيلما دؤنمينين خاطيرهلريني قورويان بير قايناق اولاراق باخماميزا سبب اولماقدادير.
اوغوز تاريخي ريوايتلرينده، بيربيرييله باغلانتيلي، آما آيري آيري ايللرده اوز وئرن تاريخي حاديثهلره يئر وئرمهين بير سيرا اولايلار آنلاتيلير. عليخان و شاهمليكين حاكيميتيني آنلادان ريوايتلري، دوزلوك و كرونولوژيك باخيش آچيسيندان اوچ بؤلومه آييرماق مومكوندور. اوغوزلارين عليخانا قارشي ايلك عوصيانلاريني آنلادان بيرينجي بؤلوم، سلجوقلو حركتلرينين باشلاماسينا قدهر اولان دؤنمه عاييددير.
بيزيم اوچون ان ديقّته سزاوار اولاني، اوغوز دوولتينين تاريخي طالئعي قونوسوندا اونملي نتيجهلر دوغوران اولايلارلا ايلگيلي بيلگيلره شاميل اولان ايلك ايكي حيكايهدير. بونلار، سيردريا يابقو دوولتينين 11-10 جي يوزايللرده گئچيرديگي بوحرانين سببلريني آنلاماميزا يارديمچي اولورلار. باسقي و آغير وئرگي يوكونون، فئوداللاشان اشراف قوروپويلا بالطبع اوغوز طبقهلري آراسيندا توققوشمالارا سبب اولدوغو آنلاشيلير. يونهتيجي يوخاري طبقهايله يئرلشيك و كوچري ساده خالق آراسينداكي شيدتلي توققوشما، آتااركيل ـ فئودال ايليشگيلرين اينكيشاف ائتمهسينين بير سونوجويدو. سيردريا يابقو دوولتيني فئوداللاشديران سارايليلار و اصيلزادهلر، آزاد توپلوملاري بوتونويله كؤلهلشديرمهيي و موطيع خراجگوٍزار تبعه دورومونا گتيرمهيي هدفلهييرديلر. اوغوزلار آراسيندا تضادلارين چوخالماسي، يئنگي كنت خانلاري دؤولتينين ييخيلماسينا يول آچميشدير. هله 10ـ جو يوز ايل اورتالاريندا جند ياخينلارينا يئرلشن سلجوقلو اوردو باشچيلاري، سيردريا يابقو دوولتيندهكي سياسي ناراضيليكلردن فايدالانميشديلار و يئنگي كنت اوغوز خانلارينا قارشي آياغا قالخان خالقي ايداره ائتميشديلر. البته اونلارين ازيلن طبقهلره اورهك يانديرمالاري ظاهيريايدي. و اصل آماجلاري اونلاري اؤز هدفلري يؤنونده قوللانماقايدي. آنجاق، سلجوقلولار، گؤروندوگو قدهر ازيلن خالقين اومودلاريني بوشا چيخارميش و اونلارا يارديم ائتمهميشديلر. نهايت، اونلارين قيسسا مودت سونرا جند بولگهسيني ترك ائتمك مجبوريتينده قالمالاري واقيعهسينين ايضاحي چتيندير. عوصيان حركاتي، ائله بئلهليكله باشاريسيز اولموش و خالق «عوصيانلاري» ياتيرديلميش؛ بوردا، علي خانين واريث و خلفي شاه مليكين ايقتيدارينين گوجلنمهسيني ساغلاميشدير. نئجهكي داها سونرالاري شاه مليك، 1041 ايلينده خارزمي اله گئچيرهجك قدهر گوجلهنهجكدير.215 آما بو گئچيجي بير موفقيت ايدي و قايناقلارا گوره، سيردريا اوغوزلارينين سون خاني شاه مليك، ايكي ايل سونرا سلجوقلولارين الينه دوشوب آسيلاجاغيدي.216 آياغا قالخمالارلا اوز اوزه دورماق، سلجوقلو بويلارييلا اوزون مودتلي توققوشما و ساواشلار، ياواش ياواش، آما اساسلي بير بيچيمده اوغوز يابقو دوولتيني ايچيندن يئييب بيتيرميشدي.
اوغوز دوولتينين چؤكوشو
درين ايچ تناقوضلارا گوره ضعيفلهين يابقو دوولتي، قيپچاق بوي رييسلرينين ضربهسييله ديبدن ييخيلدي. 11ـ جي يوز ايل اورتالاريندا اورتا آسيا بوزقير شريدي بوحرانلي و سورعتلي حاديثهلرين كانونو اولموشدو. مركزي آسيادان گلنلر بورايا چؤل بوُرراغاني كيمي تپيلميشديلر. بوزقير قبيله لرينين بويوك ترپهنيشلرينين ايلك انگيزهلري اوزاق دوغودا باشلاميشدي. 10ـ جو يوزايل باشيندا قوزئي چينده كوچري كيدان قبيلهلرينين قوردوغو «Leao» دوولتي دوزهلميش؛217 دوولتين سرحدلرينين گئنيشلهمهسيايسه، كيدانلارين باتييا دوغرو ياييلماسينا و سيرالي (زنجيرهاي) كوچلرين باشلاماسينا يول آچميشدي.
كيدان اوردوسو 1010 ايلينده اويغورلارين بوگونكو قانسو ايالتينه تقابول ائدن هانگچو شهرينه حمله ائتميش؛218 آرديندان جئتيسونون قوزئي باتيسيني ايشغال ائتميشدي. ابوالفرجه گوره، 1014 ايلينده چيندن حركت ائدن بويوك كوچري اورداسي، هييونگنو اولكهسينين سرحدلريندن ايچري دالينجا، بوخارا حوكومداري احمدبن علي اوردوسويلا اونلارين اؤنون آلماق اوچون حركت ائيلهدي.219 احمدبن علي مئيدانا گلن قانلي ساواشلار سونوندا دوشماني مغلوب ائتميش، اونون چاديرلاريني اله گئچيرميش و بئلهليكله چوخ ميقداردا غنيمت اله گتيرميشدي. غنيمتلر آراسيندا قيزيل و گوموش كاسا بوشقابلار و ايپك قوماشلار واريدي.220
بعضي دوغولو موليفلر، كيدانين اؤنچو بيرليكلرينين 1017 ايلينده بالاساقون اطرافينا گلديكلريني خبر وئريرلر. كيدان اوردوسونون قارشيسينا، دوغو قاراخانلي حاكيمي توقانخان بويوك اوردوسويلا چيخميشدي.221 «موسلمانلارين، يعني توركلرين اؤلكهلريني و ماوراالنهرين قالان قيسميني اله گئچيرمك آماجييلا، ـ دييه يازار تاريخچي اوتبي ـ چين طرفيندن توقان خانا قارشي اوردولار حركته گئچديلر.222 گلن اوردو يوزمين چاديردان چوخايدي و موسلمانلار هئچ بير يئرده اونلارا تاييني گؤرمهميشديلر.223»
بو اولايلار، كيدانلارين، احتيمالا گوره بعضي دوغو تورك قبيلهلرينين ده قاتيلديغي «قورخونج سريلمه و ياييلما حمله»سيني گوسترمهسي آچيسيندان اولدوقجا ديقت چكيجيدير. تاريخچي اوتبي،يئدديسويا حمله ائدن كيدان اوردوسو اوچون 100 مين چادير كيمي معقول بير رقم وئريركن، ابنالاثير بونو 300 مين چاديرا قالديرير. بو رقملر موباليغهلي اولماقلا بيرليكده، بيزه، كوچري قبيلهلرين مركزي آسيادان اورتا آسيايا دوغرو عظمتلي بير كوچ دالغاسي مئيدانا گتيرديكلريني گؤسترمكدهدير.
كيدان خانلاري، 1017 مغلوبيتينه باخماياراق، ائلهبيل يئدديسويو اله گئچيرمه اومودلاريني الدن وئرمهميشديلر. كيدان و اويغور خانلارينين گؤندرديگي ائلچيلر 1027 ايلينده قزنهلي ماحمودون سارايينا گلهرك، اونون حاكيميتيني رسميتله تانيمايي و اونونلا دوستانه ايليشگيلر قورمايا حاضير اولدوقلاريني بيلديرديلر. كيدانلار، بو ديپلوماتيك مانوورلا، دوغو قاراخانلي خاقانليغينا قارشي گيريشديكلري موجاديلهده قزنهليلرين يارديميني اله گتيرمك نيتيندهيديلر.224
قاراخانليلار، كيدانلارين باتييا دوغرو مظفرانه ياييليشيني دايانديرمايي باشارميش ايميشلار؛ آما هر حالدا، كيدان فتحلري بويوك كوچ دالغاسيني دوغورموشدو. 11ـ جي يوز ايلده كيدان دوولتي سينيرلارينين گئنيشلهمهسي، قون و قايي قبيله لرينين225 باتييا سوزمهسينه يول آچميشدي.
شرفالزمان مروزييه گوره، قون بويلاري اوللر قيتا اولكهسينده ياشاييرديلار. قونلار كوچمن ايديلر و كيدان حوكومدارييلا آرالارينداكي عداوته گوره اؤز توپراقلاريني ترك ائتمهيه مجبور قالميش؛ آما كوچ سيراسيندا قالاباليق و گوجلو قايي قبيله لرينين حملهسينه معروض قالميش؛ اوتلاقلاريندان محروم قالديقلاري اوچونده توركمن توپراقلارينا قاچميش اولان ساريلارين اولكهسينه گئتميشديلر. توركمنلر ساري قبيلهلرينين باسقيسي سونوجوندا اوغوز ائلينين دوغو قيسمينا گئتميش؛ اوغوزلاردا ائرمني دنيزي ساحيللريندهكي پئچهنك توپراقلارينا چكيلميشديلر.226
مروزينين آنلاتديقلاري اولايلار عمومي حالتده، بونلارين خوراساندا سلجوقلو دوولتينين قورولوشوندان آز اؤنجه اوٍز وئرديكلري آنلاشيلير. محمد عوفينين آچيقلاماسيدا بو نظري دستكلهمكدهدير. عوفي، عئيني اولايلاري آنلاداركن بونلاري اكلهيير: «اونلارين (توركمنلرين) بعضيلري گوجلنديلر و (آرديندان) چاغري تئگين227 زامانيندا حركته گئچهرك دونيايي (اؤلكهلري) اله گئچيرديلر. سلجوقلو سولطانلاري و سلجوقلو خانيداني بللي بير دؤنم دونيانين حاكيمي اولاراق حوكوم سورهركن،قوزلاردا ائرمني دنيزي جيوارينداكي پئچهنك توپراقلارينا گئتديلر».228
قون و قاييلارين مركزي آسيادان اورتا آسيايا حركتي، قوزئي چين و باتي سيبريادان باشلاميشدير. 11ـ جي يوز ايلين ايكينجي چئيرهگينه عاييد قايناقلاردا، بو قبيلهلرين قيرقيز،229 قيماق و توكوز ـ قوزلارلا قونشو اولدوقلاري ذيكر ائديلمكدهدير.230 قونلار، نسطوريليگي قبول ائتديلر، آنجاق اونلارين خريستيانليغي نه زامان قبول ائتديكلري تام اولاراق بللي دئييلدير. بو دينين اوزاق دوغوداكي كوچري قبيلهلري آراسيندا ياييلمايا باشلاماسييلا ايلگيلي ايلك بيلگيلر 11ـ جي يوز ايله عاييددير. اوراياجا كي بلليدير 1009 ايلي حدودينده كرهايتلر خريستيانليغي قبول ائتميشديلر. قونلار دا231 احتيمالاً او دؤنمده كرهايت قبيله فئدراسيونونون ايچينده يئر آليرديلار.232 داها سونرالاري قونلار، قونشولارييلا آرالاريندا چيخان ساواشلار سببيايله مركزي آسيادان چيخاريلميش و اورتا آسيا ايله دوغو اوروپايا گئتميشديلر.233
قون و قاييلارين كؤچو، كيدان لئااو دوولتينين قورولماسيندان سونرا گئرچكلشميشدير.234 كيدانلارين باسقيسي قارشيسيندا قوزئيچيني ترك ائدن قونلار، 1030 ايله 1046 ايللري آراسيندا اوروپادا اورتايا چيخديلار. قون و قايي مهاجيرتي، 11ـ جي يوزايلين ايلك اوتوز ايلينده كوچري قبيلهلرين بويوك بير كؤچ دالغاسي دوزهلمهسينه يول آچدي. مروزي و باشقا اورتاچاغ يازارلارينين235 آنلاتديقلاري اولايلار، بو يوز ايلين اوتوزلو ايللرينده اوز وئرميشدير236. بيرونينين «قانون»وندا، قون و قاييلاردان آرتيق اوزاق دوغونون اوج بولگهلرينين آيري ساكينلريندن بحث ائديلمهسي، توجّوٍهه شاياندير. بو واقيعه، اونلارين 11ـ جي يوز ايلين اوتوزلو ايللرينده باتييا دوغرو كوچ ائتمهيه باشلاديقلاريني گوسترمكدهدير.
قون قبيلهلري، 11ـ جي يوز ايل اورتالاريندا دوغو اوروپانين ايچ قيسمتلرينه گئتديلر. ماديار وقاييعنامهلرينده، قونلارين 1068 ايلينده ماجاريستان توپراقلارينا گيرديكلري بيلديريلير. يينه عئيني وقاييعنامهلره گوره قونلار، آغ و قارا قونلار اولاراق ايكييه آيريليرديلار.238
اورتا چاغ قايناقلاريندا يئر آلان بيلگيلر سايهسينده، اوزاق دوغودان گلن كوچري قبيلهلرين 11ـ جي يوز ايل باشيندا اورتا آسيايا سوخولدوقلاريني آنلاييريق. بو، كيدان لئااو دوولتينين استيثمار و استعمارينين باعيث اولدوغو بير كوچ زنجيرهسييدي. كيدان ظفرلري، باتي سيبريا و قوزئي چينده اوتوران قون و قاييلارين 11ـ جي يوز ايلين اوتوزلو ايللرينده باتييا كوچ ائتمهلرينه يول آچميشدي. بو كوچ دالغاسي، دوغو آسيانين بير سيرا بوزقير قبيلهلريني ده شاميل اولوردو. قيپچاق قبيلهلريندن اولان ساريلار دا239 اؤزلريني بو فيرتينالي كوچ گيردابينين اورتاسيندا گؤردولر.240 دوشمان قون قبيلهلرينين تعقيبيندن قاچان ساريلار، احتيمالا گوره جئتيسودا، سيردريانين اورتا آخيملاري بويوندا و قاراتاوداغي اتكلرينده اوتوران توركمنلره يوگوردولر. توركمنلر ده باتييا،احتيمالاً سير دريانين آشاغيلارينا، خارزمايله خوراسان سرحد بولگهلرينه حركت ائتديلر. بو آرادا ساري قيپچاقلاردا اوغوز توپراقلارينا سوخولاراق، 11ـ جي يوز ايل اورتاسيندا اونلاري آغير بير شكيلده مغلوب ائتديلر.241
بو اولايلار، ائرمني تاريخچي اورفالي ماتئوسون وقاييعنامهسينده ده اينعيكاس تاپميشدير. بونا (ماتئوسا) گوره اوغوز و پئچهنكلر،داها اؤنجه «اوتس»(ايلان) خالقي طرفيندن مغلوب ائديلن «ساري ساچلي» (خاردش) بير خالق طرفيندن 1051 – 1050 ايللرينده داغيلميشديرلار. «ساري ساچليلار» طرفيندن تعقيب ائديلن اوغوز و پئچهنكلر، بيزانس سينيرلارينا دوغرو يؤنهلديلر.242 هر حالدا اورفالي ماتئوسون «خاردشلر»243 دئديگي خالق، مروزي و عوضينين اثرلرينده آدي گئچن ساريلاردي.244
آرالين باتيسييلا خزرين دوغو ساحيللرينده ياشايان و 11ـ جي يوز ايل اورتالاريندا قيپچاقلار طرفيندن آغير بير مغلوبيته اوغراديلان اوغوز قبيلهلري، گونئي روسيه و قارا دنيز بوزقيرلارينا قاچديلار. شيدتلي توپلومسال دالغالانمالارين گيزلي گيزلي چئينهديگي سير دريا يابقو دوولتي بئلهليكله سون نفسيني وئردي.
دوغو اوروپاداكي اوغوز بويلاري
1054 ايلينده قلمه آلينان «نسطور وقاييعنامهسي»نده توركلرين 245 پرئياسلاول شهريني استيلاسييلا ايلگيلي جاليب حيكايهلر آنلاتيلير. لاورئنتيئو وقاييعنامهلرينده ايسه، كيناز و سوولود ياروسلاويچين توركلره قارشي بير ساواش دوزهنلهديگي و اونلاري مغلوب ائتديگي بيديريلير. اورتا آسيادان و پوولژهدن قاچيب اوروپانين درينليكلرينه سيغينان تورك ـ اوغوزلارين آرخاسيندان پولئوئس خانلاري چيخيب گلديلر.246 پرئياسلاول كينازليغينا گيرن توركلر، قيپچاقلارين داغيتديغي اوغوزلارين بير قولويدو.247 1060 ايلينده ايسه كييئف، چئرنيكوو و پرئياسلاول روس كينازلارينين بيرلشميش اوردوسو، توركلره دوغرو يورودو. بو سيرادا گونئي روسيه استپلرينين بير قيسميني اشغال ائدن اوغوزلار اورادان پئچهنكلري چيخارميش، اونلاردا بالكانلارا قاچميشديلار.248 دوغودان، قيپچاقلار طرفيندن سيخيشديريلان تورك ـ اوغوزلار، اسكي روس دوولتينين سرحدلريندن ايچري سوخولمايي تجروبه ائيلهميشديلر. لاورئنتيئو وقاييعنامهسينده بو سطرلري اوخويوروق: «او ايل ايچينده (1060 ايلي) ايزياسلاو، سوياتوسلاو، وسوولود و وسئسلاو ساييسيز عسكر توپلاديلار. بو اوردونون بير قيسمي آتلي، بير قيسميدا قاييقلا توركلرين اوستونه يورودولر. بونو ائشيدن توركلر، قورخودان قاچمايا باشلاديلار و قاچاركن تانرينين غضبينه معروض قاليب، بير قيسمي آيازدان، بير قيسمي آجليقدان، اؤبورلري ايسه خستهليكدن، مرضدن و تانرينين جزاسيندان هلاك اولدولار»249. روس كينازلاري طرفيندن داغيديلان و آرخادان قيپچاقلار طرفيندن سيخيشديريلان اوغوزلار، اول دنيپر اؤتهسينده. آردينداندا تونا اطرافينا چكيلمك مجبوريتينده قالديلار. آنجاق، دونايله دنيپر بويلاريندا قالان توركلرين بير قيسمي، پولووئس خانلاري طرفيندن ايطاعت آلتينا آليناركن، بير قيسمي كييئفين حيمايهسي آلتيندا سيغينديلار.250 اوغوزلارين اساس بؤلومو ايسه 1064 ايلينده تونايي گئچهرك بيزانس ايمپيراتورلوغو سرحدلرينده نومايان اولدولار.251 اوغوزلار، آغاج كؤتوكلريني اوياراق دوزهلتديكلري قاييقلار اوستونده و ايچي سامان دولو چوواللاري آتلارين قويروقلارينا باغلاييب اوزهرك، چوخ چتينليكلرله نهري گئچديلر.252 عظمتلي اوغوز اورداسي، اؤزلرينه يئمك، آتلارينا يئم آختارماق اوچون تونا اوواسينا ياييلدي. بيزانس امپيراتورو دوكاس، اونلارين يينه تونا اؤتهسينه چكيلمهلري اوچون اوغوز كوماندانلارينا روٍشوه وئرمهيي سينادي.253 اوغوزلار، اؤنجهليكله بولغارلاري و گرئكلري مغلوب ائتميش، آردينجادا ايلليريا ايله تئسالونيكي (سئلانيك) دارماداغين ائتميشديلر. آنجاق، ياخينلاشان قيش سوغوقلاري و آجليق، اونلار اوچون جيدّي بير سيخينتيايدي. توركلرين ضعيفلهمهسيندن فايدالانان بولغارلار، اونلارين آنا قووتلرينه آغير بير ضربه انديرديلر. اوغوز كوماندانلارينين بير قيسمي، بو اولايدان سونرا،اؤزلرينه باغلي قبيلهلرييله بيزانس حاكيميتينه گيرهركن، آيري بير قيسمي يينهده گونئي روس بوزقيرلارينا دؤندولر.254 اوغوز اورداسينين بالكانلاردا قالان قيسمي، بيزانس امپراتورلاريندان «مقدونيهدهكي خزينه اراضيلرينه يئرلشمه حاقيني» آلديلار.255 بيزانسلي تاريخچي آتتالياتئس، داها سونرالاري بعضي اوغوز بيلرينه سناتور مقامي وئريلديگيني قئيد ائدير. يينهدن تونايا دؤنن اوغوزلار ايسه روس دوولتي سينيرلارينا ياخين بولگهلره يئرلشديلر. آنجاق، 1080 ايلينده ولاديمير مونوماهدان آغير بير ضربه يئديلر و ديري قالانلار گونئي روسيه سينيرلاري بويونجا داغيليب تئل ـ تئل اولدولار.256 ميخاييل آتتالياتئس بو اولايلاري آنلاداركن، «ميرميدون كينازينين اوزلاري اؤز شهرلرينه يئر وئرديگيني» يازير.257 اوغوزلار، ميثال اوچون ستوقنا نهرينين سول ساحيليندهكي تورچئسك258 كيمي سرحد قالالارينا يئرلشديريلميشديلر. دنيپر چئورهسيندهكي توركلر، بالاخره، اسكي روس دوولتينين گونئي دوغو سينيرلارينين پولووئس ـ قيپچاق حملهلرينه قارشي مودافيعهسينده اونملي بير رول اويناياجاقايديلر. تورچئسك، پولووئس خانلارينين كييئف، پرئياسلاول و باشقا روس شهرلرينه دوزنلهديكلري غارت حملهلرينين اؤنون كسيردي. 1093 ايلينده، كيناز وسوولودون اؤلوموندن سونرا، كييئف سلطنت تاختي اوچون ايچ ساواشلار باشلايينجا، بو دورومدان فايدالانان پولووئسلر، تورچئسكه يوگورهرك او شهري موحاصيره ائيلهديلر. كييئف، پرئياسلاول و چئرنيكوودان گؤندهريلن بيرليكلر، موحاصيرهدهكي تورك اوغوزلارين يارديمينا يئتيشدي و 1093 ايلينين يازيندا ستوقنادا روس اوردوسويلا قيپچاق خانلاري آراسيندا شيدتلي بير ساواش اوز وئردي. كينازلارين اؤز باشينا داورانديغينا گوره روسلار آغير بير مغلوبيته اوغراديلار. قيپچاقلار، تورچئسكي يينه موحاصيرهيه سالديلار و مودافئعلر شهر ساوونماسيندا جانلاريندان گئچديلرسهده، آنجاق اوزون سوره داوام ائدن موحاصيرهيه گوره آجليق باش گوسترينجه شهر سقوط ائيلهدي.259
اينديكي اوكراين توپراقلارينا يئرلشن اوغوز بويلاري، تاريخي طالئعلريني روس دوولتينه باغلاميشديلار. احتيمالا گوره، توركلر،«ايقور سيپاهي حماسهسي»نده قييچاق چؤلونه ياييلديغي معلوم اولان مشهور يوروشه قاتيلميشديلار. ايقور سوياتوسلاويچين 1185 ايلينده قيپچاقلارا قارشي حملهسينه، «كويي»لرده قاتيلميشديلار. س. پ. تولستوو بونلاري (كوييلري) قايي بويويلا بير توتور.260 ايپاتيئو و نيكونوو وقاييعنامهلري،كوييلرله بيرليكده، قايهپيچ، بووت و برنديلردن ده بحث ائديرلر. اورتا چاغ روس قايناقلاري، برنديلرين دوغرودان تورك ـ اوغوزلارين بير قولو اولدوغونو دئييرلر.261 ايپاتيئو وقاييعنامهسي، پولووئسلرين برنديلره عاييد آلتي شهري اله گئچيرديكلريني خبر وئرمكدهدير. اينقيلابدان اؤنجهكي روس آراشديرماژيلاري، برنديلري قاراقالپاقلاردان بيليرلر. اي. سامچئوسكي، اونلارين، داها اسكي دونملرده روس توپراقلارينا گلن خالقين قالينتيلاري اولدوغو قناعتيندهدير. آنجاق بو نظر، پ. ب. قولوبووسكييين حاقلي تنقيدينه معروض قالميشدير.262 برنديلرين روس وقاييعنامهلرينده آنجاق 1050 ايلينده اوغوزلارين گوجسوزلشديگيندن سونرا آدي گلمهيه باشلاماسي ايلگينچدير.
1097 تاريخلي لاورئنتيئو ايلليگينده، كيناز واسيلكونون برنديلري دعوت ائتديگينه گوره جاليب بير حيكايه آنلاتيلير. واسيلكو، برندي، تورك و پئچهنكلرين يارديمييلا پولووئس خانلارينا، پولونيا شاهينا و تونا بولغاريهسينه بير حمله دوزهنلهمهيي دوشونوردو. آنجاق، واسيلكونون قارداشي سوياتوپولك طرفيندن خيانتله توتولماسي و گؤزلرينين كور ائديلمهسي، بو نقشهلرينين يئرينه يئتيرمهسيني اؤنلهميشدي.264
گونوموزده، دوغو اوروپاداكي اوغوزلارين تورونلاري، احتيمالاً بولغاريستان، اوكراين و مولداويادا ياشايان قاقااوزلاردير. قاقااوزلار، يئرلشيك جوتچولرديلر؛ آنجاق اونلارين ديلينده حئيوانچيليقلا ايلگيلي چوخ دئييملر واردير. قاقااوز فولكوروندا، اوزلليكله قورد مراسيمي كيمي توتئميزم ايزلري قورونموشدور. قاقااوز ماهنيلاريندا تانرينين سفيري دوروموندا اولان قورد، اسكي اينانجلارا داياناراق اؤلدورولمز.
قيپچاق يؤنهتيميندهكي اوغوز بويلاري
گؤردوگوموز كيمي، قيپچاق حركتي سون ضربهيي ووراراق، سيردريا يابقو دوولتينين سونونو اولوشدورموشدو. اوغوز بويلارينين چوخو، قيپچاق باسقيسينا گوره دوغو اوروپا و كوچوك آسيا سينيرينا گئتديلر. باتي آرال چئورهسي و قوزئي خزر حدودونداكي پارچالانميش اوغوز گئرييه قالانلاري، قيپچاق خانلاري طرفيندن موٍطيع ائديلديلر. يئنگي كنت، جند و سيردريانين آشاغيلارينداكي باشقا شهرلر، 11 ـ جي يوز ايل سونلاريندا پولووئس خانلارينين حاكيميتي آلتيندايدي.266 كاشغارلي ماحمود، اؤز خريطهسينده، آرال دنيزي ياخينينداكي «اوغوز و قيپچاق يئرلشيم واحيدلرينه ايشارت ائتمكدهدير.267 12ـ جي يوز ايلده بعضي اوغوز بويلاري، ائله بئلهليكله، سياسي جهتدن كومانلارا باغلي اولاراق اورال و آشاغي پوولژهده بيربيرينه ياخين قوروپلار حاليندا ياشاييرديلار. «مجملالتواريخ»ه گوره، «بولغار ساحيللرينه» قونشو اولان بولگهلر «اوغوز توپراقلاري» اولاراق آدلانديليردي.268 ابوحميد الغرناطي، 12ـ جي يوز ايل اورتاسيندا ساكسين269 شهرينده قيرخ اوغوز بويونون مسكون اولدوغونو يازير. يورتلاردا و كوچري كئچه چاديرلاريندا ياشايان هر اوغوز بويونون اؤز بييي واريدي.270
ساكسين، ايسلامي قبول ائدن خزر، بولغار و سووارلارين دا اوتوردوقلاري بويوك بير شهر ايدي. ساكسينين تيجارتله مشغول اولان اهاليسي ايچينده يابانجي تاجيرلرين بويوك كوْلونيلري واريدي.271
ساكسين، كروان يولويلا دئييل، خزر دنيزينين قوزئي ساحيللرينده اولان بندري شهرلريايلهده دنيز تيجارتي يولا سالميشديلار.272 بو زنگين تيجارت شهري، قونشو حوكومدارلارين و كوچري پوولژه ـ قيپچاق قبيله فئدراسيونو خانلارينين توجوهونو جلب ائديردي. خارزمشاه آتسيز (1128 – 1156) قيرخ ايل بويونجا ساكسينا صاحيب اولمايي سيناميش، آما مووفق اولا بيلمهميشدي.273 12ـ جي يوز ايلده، ساكسين خالقيايله اطرافداكي قيپچاق و ييماق بويلاري آراسيندا توققوشمالارين اورتايا چيخديغي يازيلميشدير. 274 بوسالديريلار سونوجوندا، احتيمالا گوره شهر، پولووئس ـ قيپچاق خانلارينا تابئع اولموش، اونلار دا بورايا اؤز ناييبلري اولاراق باشخانلار تعيين ائتميشديلر.275 بولگهدهكي باشقا توپلولوقلارلا بيرليكده اوغوز بويلاريدا دشت ـ قيپچاق حاكيملرينين حاكيميتنه گيرميشديلر.
بئلهليكله ايچ چكيشمهلرله ضعيفلهين اوغوز دوولتي، قيپچاق قبيلهلرينين ضربهسيني تحمّوٍل ائدهبيلمهدي. سيردريا يابقو دوولتينين ييخيليشي، اورتا آسيا اوغوزلارينين تاريخي طالئعي آچيسيندان تأثّوٍر يارادان بير سون اولموشدور. قيپچاق استيلاسي، اوغوزلارين باشلاتديغي ائركن فئودال ائتنيك بوتونلشمه سورهجينين تاماملانماسينا مانئع اولموشدور. قيپچاق قيرغينيندان قورتولان اوغوز بويلاري، جانلاريني قورتارماق اوچون يئني گلن فاتئحلردن قاچماق مجبوريتينده قالديلار و بئلهليكله اوغوزلارين اونملي بير بؤلومو قيپچاقلارين باسقيسييلا دوغو اوروپا و كوچوك آسيا سرحدلرينه گئتديلر. اؤبور اوغوزلار ايسه ماورالنهر قاراخانليلارينين و خوراسان سلجوقلو سولطانلارينين حاكيميتي آلتينا گيرديلر.276 11ـ جي يوز ايل اورتاسيندا، قيپچاقلارين پارچالاديغي اوغوزلارين قالينتيلاري، داها سونرا دشت ـ قيپچاغين توركجه دانيشان بويلاري آراسيندا اريييب گئتديلر.
دؤردونجو بؤلوم
سلجوقلو فعاليتلري
سلجوقلو فعاليتلري
اورتا چاغ ايسلام تاريخچيليگينده، سلجوقلو بيرليگينين اورتايا چيخيشييلا ايلگيلي دوغرودان بيلگيلر موجود دئييلدير. بو بيرليگين تشكولو ايله ايلگيلي اولايلارين اؤنجهكي تاريخي، غير موستقيم اولاراق ايلك سلجوقلولار حاقينداكي ريوايتلره مونعكيس اولموشدور. اوروغون منشأيي و ژئنئتيك دوزهنييله ايلگيلي اولاراق، ايكي تمل ريوايت نقل اولونور. بونلاردان ايلكي «ملكنامه»ده، ايكينجيسي ظهيرالدين نيشابورينين «سلجوقنامه»سيندهدير. «سلجوقنامه»دهكي بيلگيلر، اوغوزنامه و اسكي توركمن ريوايتلريندهكيلره بعضي بنزرليكلر عرض ائدير. اينجهلهنن قايناقلار، بيربيريني تاماملايير و سلجوقلولارين باشلانقيچ تاريخيني دوزهلدير. آنجاق، بوتون بو قايناقلاردا آنلاديلانلار، بعضاً بيربيرينه جيدي اؤلچوده ترس دؤشور. بو موتناقيض بيلگيلرين ايرادلي بير شكيلده اينجهلنمهسي، موقاييسهلي تاريخ تنقيد مئتودونا دايانيلاراق ائديليرسه مووفق اولا بيلر. فرقلي اورتا چاغ قايناقلارينين بيربيرييله موقاييسه ائديلمهسي، اؤنجهليكله ان مؤعتبر بيلگيلره ال تاپماغيميزي ساغلاياجاق و عئيني زاماندا، سلجوقلو حركتينين اؤنجهكي دؤنمينه ايليشگين ان اؤنملي اولايلارين تثبيتي قونوسوندا بير باخيش آچيسي قازانديراجاقدير.
سلجوقلولارين منشأيي
اورتا چاغ شرق قايناقلاري، سلجوقلولارين منشأييايله ايلگيلي بؤلوك بؤجوك بيلگيلر وئرير و همده بونلارين خاندانين ائتنيك منسوبيتي قونوسوندا وئرديكلري معلومات، بير بيرييله توتمورلار. بو يازارلارين بير قيسمي، سلجوقلولارين اصليتيني خزرلره، باشقالاري ايسه اوغوزلارا باغلاييرلار.
سلجوقلولارين خزرلردن گلديگي ريوايتينين، سادهجه «ملكنامه»نين بعضي يازمالاريندا يئر آلماسي ديقت چكيجيدير. ميثال اولاراق، ابوالفرج، سلجوقلولاري خزرلردن قبول ائديب آما عيني زاماندا اونلاري «هون» اولاراق آدلانديرميشدير.1 ابوالفرج، سادهجه سلجوقلولاري دئييل، اورتا آسيانين باشقا كؤچري قبيلهلرينيده «هون» اولاراق گؤسترير.2 بونا گؤره، اونون قوللانديغي «خزر» و «هون» ايصطيلاحلارينين بللي بير ائتنيك مضمونونون اولماديغيني دوشونمك اوچون دليللريميز واردير.3 بو، اورتا چاغ شرق تاريخچيليگينده يئني بير شئي دئييلدير.4 اونا گؤره، سؤز قونوسو ايصطيلاحي، اورتا بوزقيرلي خالقلاري اوچون اسكيدن بري قوللانيلان گئنل بير آدلانديرما اولاراق قبول ائتمهسي لازيم گلير.5
بونودا قطعيت ايله قئيد ائتمك گرهكير كي، ابوالفرجين ملكنامهيه داياناراق وئرديگي بيلگيلرده، سلجوقلولارين خزرلردن گلديگي ايديعا ائديلمير. حتي موسلمان تاريخچيلره عاييد اؤنجهكي وئرسيونلاردا دا سلجوقلولاردان خزرلر اولاراق بحث ائديلمهييب.
«ملكنامه»نين سادهجه بعضي يازمالاريندا، اوغوزلارين آتاسينين خزر مليكينين ياخيني اولدوغو و «فاميللري» آراسيندا اولدوغونو بيلديريلير. بورادان ابوالفرجين ايلري سوٍردوگو گؤروشلرين، اينجهلنميش اولدوغو ايلك ال قايناقلارين سوبژئكتيف بير تعبيرينه دايانديغي سونوجونو چيخاردا بيلهريك. اونا علاوه، هم ابوالفرج و هم اونون يولوندان گئدن ابن تيقتقهنين اثرلرينده، سلجوقلولار اوچون قوللانيلان «خزر» تعبيري، هلهليك ائتنيك بير آنلام داشيمير. بو نظره، يوخاريدا نقل اولوندوغو كيمي، سادهجه ابوالفرجين متن تفسيري دئييل، ابن تيقتقهنين اثرينده يئر آلان صريح بيلگيلرده دستك وئرير.
سونونجو، سلجوقلولاري خزرلرين آراسيندا گؤسترمهسينه باخماياراق، اونلارين اوغوز توركلرينين كوماندانلاري اولدوغونو آچيقلايير.7 بوتون بو وئريلر، سلجوقلولارين خزر منشألي اولدوغو تئوريسينين اينانديريجي ائتگيسيني يوخ ائدير.
ايندي، سلجوقلولارين اوغوز چئورهسينه منسوبيتي حاقينداكي تاريخ بيلگيلريني آچيقلاياق. «ملكنامه»نين بير چوخ يازماسيندا، خاندانين اوغوزلاردان گلديگي گؤستريلير.
«ابنالاثير»ين ريوايتينه گؤره سلجوقلو خاندانينين قوروجوسو، اوغوز توركلرينين بيلريندن بيريدير.8 «ملكنامه»دن فايدالانان باشقا تاريخچيلر ايسه، سلجوقلولاري اوغوز ـ فپنيك بويلارينا دايانديريرلار.9 «صدرالدين حسيني» سلجوقلولارين چيخديغي قينيقلارين چوخ ساييدا كؤچري قبيلهدن تشكول ائتديگيني نقل ائيلهيير.10
سلجوقلولارين قينيك بويوندان گلديگي، سادهجه «ملكنامه»ده دئييل، باشقا اورتا چاغ قايناقلاريندادا ذيكر ائديلير. مثلاً، ابوالاعلا احوالين «تاريخ»ينده ده بو خاندانين قينيك توركلريندن چيخديغي سؤيلهنير.11 ظهيرالدين نيشابوري، سلجوقلولارين «قينيك قبيلهسي و سوٍموگونه» عاييد اولدوغونو بيلديرهرهك، بعضي آيرينتيلار تقديم ائدير.12 اوغوزنامهنين عثمانلي وئرسيونلاري، قينيكلارين اوغوز اوردوسونون سول قانادينا يئر آلان بويلارا شاميل اولدوقلاريني بيلديرير. قينيكلارين اؤز بايراقلاري (توغ) واريدي؛ اونلارين توتئمي (اوْنقون)ايسه، شيكاري قوشلاري آراسيندا ان ايگيد و جسور اولاني «چاكري» ايدي.13 قينيكلاردان چيخان سلجوقلو سولالهسي، توركيستاندان گلميشدي و كؤكلو بير طايفايا منسوبايدي.14
بئلهليكله، سلجوقلولارين قينيك بويوندان گلديكلري، بير سيرا اورتا چاغ قايناقلاري طرفيندن دوغرولانير. «اوغوزنامه» و «ملكنامه» و ظهيرالدين نيشابورينين «سلجوقنامه» وئرسيونلاري بونو گؤستريرلر. عرض اولونان دليلين، سررادان بير تصادوف اولما ائحتيمالي آزدير. بو نظر، كاشغارلي ماحمودون اثري كيمي مؤعتبر قايناقلار طرفيندنده دستكلهنير. «ديوان لغاتالتورك»ده سلجوقلولارين دوغرودان قينيك بويوندان گلديگي ذيكر ائديلير.15
وئريلن تاريخي بيلگيلرين هاميسي، سلجوقلو سويونون قينيك بويلاري آراسيندان چيخديغي حوٍكمونه يئتيشمه ميزه ايمكان ساغلايير. قينيك قبيلهسي، چوخ ساييدا بويدان تشكيل تاپان، اولدوقجا بؤيوك بير قوروپ ايدي.16
11 ينجي يوز ايل قايناقلاري، قينيكلاري، عئيني زاماندا توركمن ده دئييلن اوغوزلارا اينتيساب ائتديريرلر.17 بونا گؤره سلجوقلو خاندانينين اوغوز ـ توركمن اطرافيندان چيخديغيني سؤيلهمهميز اوچون مدركيميز واردير.
ايلك سلجوقلولار
فرقلي «ملكنامه» وئرسيونلاريندا و باشقا قايناقلاردا، ايلك سلجوقلولارلا ايلگيلي بيلگيلر واردير. ابن حصولون وئرسيونوندا سولالهنين آتاسينين «سارچيق» اولدوغو بيلديريلير.18 آنجاق، ملكنامهدن فايدالانان باشقا موسلمان يازارلار، سلجوقلولارين «توقاق»دان گلديگيني ايديعا ائديرلر. ابوالفرج، توقاقين بو سولالهنين اساسيني قوران سلجوقون باباسي اولدوغونو بيلديرير.19 ملكنامهنين، ميرخوندون اثرينده ذيكر ائديلن فارسجا وئرسيونوندا توقاق، سلجوقلولارين آتاسي قبول ائديلير.20 ابنالاثير21، صدرالدين حسيني22 و باشقا اورتا چاغ قايناقلارينين ريوايتلرينده ده توقاق، سلجوقلو سوْيونون قوروجوسو اولاراق گؤستريلير.23
توقاق، ملكنامه وئرسيونلارينين چوخوندا، سلجوقلو خاندانينين منسوب اولدوغو بويون بَيي اولاراق گؤستريليركن، سادهجه ابن حصول، اونون آديني سارچيق اولاراق آچيقلايير. آشاغيدا دا گؤرهجهييميز كيمي بو فرقليليك، «توقاق» سايقي عونوانينين سلجوقلو سويو بانيسينين شخصي آدييلا قاريشماسيندان قايناقلانير.
بونونلا بيرليكده، ملكنامهنين ايديعاسينين ترسينه، سارچيق ـ توقاقي سلجوقلو خاندانينين بانيسي اولاراق قبول ائتمهميز مومكون دئييلدير. حقيقتاً ملكنامهايله سلجوقنامه وئرسيونلارينين موقاييسه ائديلمهسيده بو سونوجو اورتايا چيخاردير.
«ظهيرالدين نيشابورييه» گؤره، سولالهنين ايلك آتالاري، قرهقوچي اوستاد و اونون اوغلو «توقشيرميش»دير. ظهيرالدين نيشابوري بئله دئيير: «سلجوق بن لوقمان24، قرهقوچي اوستانين25 اوغلو توقشيرميشين سوْيوندان (نجات)، قينيك بويو (قبيله) و سوٍموگوندن گليردي. (قرهقوچي اوستا)، تورك خانلارينا چادير (هيرقاك تاراش) حاضيرلايان بير اوستا ايدي.26 ايلك سلجوقلولارين شجرهسينه مربوط بنزر نظرلره، رشيدالدين27، حافظ ـ ابرو28، مصلحالدين لارينين29 اثرلريندهده راستلانير. بو ريوايتين نيسبتاً قيسسالديلميش شكلي، راوندي30، محمد يزدي31، و كريمالدين آقسراييده32 ده گلير. آما رشيدالدينده و باشقا يازارلارين اثرلرينده سلجوقنامهنين تهران چاپيندا يئر آلمايان بعضي بيلگيلر واردير. اسماعيلخان افشارين اثرينده، سلجوقلولارين آتاسينين قينيك بويوندان توغرول سولطانا خيدمت ائيلهديگي پاراقراف يوخدور. رشيدالدينه گؤره: سلجوقبن لوقمان، سلجوقلولارين اقربالاريندان ايدي و قينيك سوموگوندن توقشيرميش سويوندان (نجات) گليردي و تورك حوكومدارلارينا چادير قورماقدا اوستا اولان قرهقوچي اوستانين اوغلوايدي. قينيك بويوندان (قبيله) توغرول سولطانا خيدمت ائتميشدي.33
بو بيلگي، حافظ ـ ابرونون سلجوقلولارلا ايلگيلي اثرينين ايلك بؤلومويله كلمه به كلمه موطابيقدير.34 رشيدالدينين اثريني فارسجا اصل نوسخهسيندن ترجومه ائدهن توركمن تاريخي سالير بابانين «جامعالتواريخ» متنيده عئينيدير.35 قرهقوچي اوستايي ائوچي اولاراق تانيدان بو يازارين ايصطيلاحلاري، بؤيوك ايلگييي چكير. «مرآت الادوار»دا اولان بيلگيلرده موحتوا يؤنوندن اينجهلنمهيه دهير. آنجاق مصلحالدينلارييه گؤره، ايلك سلجوقلولارين شجرهسي، رشيدالدين و باشقا يازارلارين خياليندان بير آز فرقليدير.
مصلح الدين لاري، «سلجوقبن توقاق»ين، توقشيرميش37 نسليندن گلديگيني و سامانيلرله ايلگيلي ريوايتلرده آدي گئچن اميرتوغرولون چاديرچيباشيسي قرهقوچي اوستانين اوغلو اولدوغونو»بيلديرير.38 «مرآت الادوار»دا وئريلن سلجوقلو شجره تابلوسوندا، ايلك ديقتيميزي چكن شئي، سلجوقون، ظهيرالدين نيشابورينين بيلديرديگي كيمي لقمانين دئييل، توقاقين اوغلو اولاراق گؤستريلمهسيدير. مصلحالدين لاري، سلجوقلولارين آتاسي قرهقوچي اوستانين سامانيلرين ايلك حوكومداري اولان توغرولون چاغداشي اولدوغونو ايلري سورور. او ايسه، «مرآتالادوار»دا توغرولون تورك ـ اوغوزلار آراسيندان چيخديغي بيلديريلير.39 رشيدالدين و حافظ ـ ابرو ايسه، توغرول سولطانين قينيكلاردان گلديگيني دئييرلر.40
ظهيرالدين نيشابورينين سلجوقلولارين آتالاري حاقيندا آنلاديقلاري، رشيدالدين، حافظ ـ ابرو و مصلحالدين لارينينكيندن فرقليدير. سلجوقنامهده قرهقوچي اوستانين سادهجه حوكومدارين اوستاسي اولدوغو سؤيلهنير؛ داها گئچ دؤنم يازارلاريايسه اونون توغرول سولطانين ساراييندا خيدمت ائيلهديگيني ايديعا ائديرلر. بو سونونجوسو، بير يئرده قينيك قبيلهلرينين سولطاني اولاراق گؤستريليركن، بير باشقاسيندا سانكي «اوغوزلاردان ايميش» كيمي ساماني خاندانينين اؤنجهكي دؤنم نومايندهسي كيمي گؤستريلير. او حالداكي ظهيرالدين نيشابورينين، رشيدالدين، حافظ ـ ابرو و مصلحالدين لارينين فايدالانديغي اثرينده عئيني بيلگيه راستلانمير. اونا گؤره توغرول سولطانلا ايلگيلي بيلگيلرين يئر آلديغي اصل متنه، داها گئچ دؤنملرده بعضي علاوهلر ائديلديگيني سؤيلهيه بيلهريك.
اوغوزنامهده وئريلن بيلگيلر و شجرة تراكمهدهكي تاريخي ريوايتلرده بو نظري دستكلهيير. ايلك سلجوقلولا حاقينداكي ريوايتلر، بير بيرييله موقاييسه اولوندوغوندا، اؤزهلليكله ملكنامهنين ايكي آنا وئرسيونويلا، ظهيرالدين نيشابورينين اثري آراسينداكي اؤنملي فرقليليكلر اولدوغو گؤزه وورور. سلجوقنامه يازارينين آنلاتديقلاري، ملكنامهدن فايدالانان تاريخچيلرين آنلاتديقلارييلا دوٍز دئمير. ملكنامهده سلجوقلولار حاقيندا آنلاديلان حيكايه، سلجوقون باباسي اولاراق قبول ائديلن توقاقدان باشلايير.41 بو قارشيلاشيرمادا دا اؤزهلليكله ديقت چكن خوصوص، مصلحالدينلارينين اثرينده يئر آلان شجرهدير. «مرآتالادوار»دا گؤستريلن خاندان شجرهسي، ملكنامه و سلجوقنامهدهكي بيلگيلرله عئينيدير.
مصلحالدين لارييه گؤره، سلجوقلو تاريخي قرهقوچي اوستادان باشلايير و لقمانين دئييلده توقاقين اوغلو اولاراق گؤستريلن سلجوقا قدر اوزانير. «مرآتالادوار»دا توقاق و نوهلري حاقيندا داها سونراكي دؤنملرده وئريلن بيلگيلر، ملكنامهدن فايدالانان تاريخچيلرين بيلگيلرييله اوخويور. فيكر ائليرم بونون ايضاحي، مصلحالدين لارينين سلجوقو خاندانينين اصليتيايله ايلگيلي بيربيرينه بنزر ايكي ريوايتي تحليل ائتمكله آچيقلانا بيلر.
نئجهكي بلليدير، اينجهلهنن وئريلر، تفسير و تفصيلاتدا آشيكار بير شكيلده بيربيريني نقض ائديرلر. آنجاق، بو بيلگيلرين تنقيدلي موقاييسهسي سايهسينده سلجوقلو خاندانينين داها اوّلكي شجره حلقهلريني تثبيت ائتمه ايمكاني ساغلاياجاقدير. ملكنامهده ده گؤردوگوموز كيمي، سيرادان بير چادير اوستاسي اولدوغو دئييلن قرهقوچي اوستا حاققيندا، نتيجه اولاراق هئچ بير بيلگي يوخدور. قايناقدا سلجوقلو سويونون شجرهسي سارچيق ـ توقاقدان باشلاديلير. سارچيق ـ توقاقايسه، خاندانين ايلك تمثيلچيسي، حوكومدارين موٍشاويري و قودرتلي بير نيظامي باشچي اولاراق تصوير ائديلير.42 ملكنامهنين يازاري، سلجوقلو سويونون بعضي اؤنمسيز تمثيلچيلريني بيلهبيله گؤرمزليگه وورموش، اونلارين يئرينه بعضي سويلو اصيلزادهلري اولوّيته قويموشدور. شوبههسيز بئلهليكله بعضي سياسي آماجلارا خيدمت ائيلهييردي. اساساً اثرده سلجوقلو سولطانلارينين ايستگي سيراسيندا، 11ـ جي يوز ايلده قلمه آلينميشدير. اونا گؤره، تاختا چيخان سلجوقلو يؤنهتيجيليري، كؤكلريني اصيل بير شجرهيه باغلاماق مجبوريتينده ايديلر.43 بو اوزدنده ملكنامه يازاري، توركمن ريوايتلرينده فقير بؤلگهدن گلن قرهقوچي اوستا و توقشيرميش حاقيندا فقط سوسا بيلردي.44
بئلهليكه، موقاييسهلي تاريخ مئتودو سايهسينده، سارچيق ـ توقاقين سلجوقلو خاندانينين قوروجوسو اولماديغي سونوجونا يئتيشيريك. بو سويون شجرهسيني، سارچيقدان اؤنجه اشراف طبقهسينه منسوب اولمايان قرهقوچي اوستاايله توقشيرميش اولوشدورورلار.
قرهقوچي اوستا و توقشيرميش
ظهيرالدين نيشابورينينده بيلديرديگي كيمي، سلجوقلولارين آتاسي قرهقوچي اوستادير. اوغوزنامه وئرسيونلاري و توركمن تاريخي ريوايتلريده بونو ايثبات ائديرلر. «شجرة تراكمه»يه گؤره، اوغوز ايالتلرينده قرهقوچي اوستا45 آديندا بير شخص ياشاييردي. قرهقوچي اوستانين اوغلوايسه، چادير قورماقدا اوستا اولان توقشيرميشايدي.46 توقشيرميش،47 سون درجه عاجيز و يوخسول بير آدامايدي.48
اوغوزنامهنين بوتون وئرسيونلاريندا، توقشيرميش و اوغوللاري حاقيندا بير تعداد جاليب حيكايهلر يئر آلير. بو وئرسيونلاردا توقشيرميشين اوغوزلاردان گلديگي و چادير قورماقدا (ائوياسوجي) اوستا اولدوغو آنلاديلير. اوغوز بويلاري علي خانا قارشي باش قالديرديقلاري زامان، اونلارا قورقودو ائلچي اولاراق گؤندهرير.
خان دانيشماني، موٍنجّيم اميرانا موراجيعت ائدهرك اوغوزلارلا خان آراسينداكي موجاديلهنين نئجه سونوجلاناجاغيني بللي ائتمهسيني ايستهيير. اميران، ياخيندا علي خانين حاكيميتينين سونا يئتيشمهسيني؛ اوغوز ائلينين باشينا مرحمتلي و مؤعتبر توقشيرميشين سويونون گئچهجگيني دئيير. اميران، او گئجه بير يوخو گؤرور. يوخوسوندا گويا توقشيرميشين بدنيندن اوچ طرفه بوداق سالان بير آغاچ چيخير.
آغاجين ان ياشيل و يوكسك قيسمتلري ائله بيل كي گؤيه دايانيردي. كاهين، توقشيرميشا يوخوسونون حوكومدارليغين اوغوللارينا وئريلهجگي معناسينا گلديگيني آنلادير. توقشيرميش موٍنجّيمين آنلاتديقلارينا تعجوب ائدهرك، بير قويون ساتين آليب، اتيني صدقه اولاراق پايلايير. توقشيرميشين توقاق، توغرول و ارسلان آدينداكي اوغوللاري،جسور اووچولار ايديلار. جوانلارين جسور و مهارتلي اولدوقلاريني آنلايان اوغوز اميرلري، اونلارا ميرِ ـ شكار (اووچو باشي) مقاميني وئرميشديلر.49
«شجرة تراكمه» و «اوغوزنامه»ده كي بعضي تفصيللر، واضئح افسانهوي اؤزهلليكلر داشييير. بورادا، گئرچك تاريخي شخصيتلر يانيندا، قورقود كيمي حماسي شخصلرده يئر آلير.50 حوكومتين سلجوقلولارين الينه گئچيشيني و علي خانين آني اؤلومونو بير كهانته باغلايان ائپيزودا دا شوبههليدير. بونا باخماياراق، بو ريوايتلرده خالقين ذئهنينده يئر آلان جاليب آيرينتيلار واردير. هر شئيدن اؤنجه ايلك سلجوقلولارين مشهور اينسانلار اولماديغي ديقت چكير. بو، «سلجوقنامه»ده خاندانين چادير اوستالاري آراسيندان چيخديغي شكليندهكي بيلگيايله تاماماً موطابيقدير.
نه يازيقكي ظهيرالدين نيشابوري، سلجوقلو خاندانين ايلك آتاسينين ياشاديغي دؤنمه دايير هئچ بير بيلگي وئرمير. مصلحالدين لاري، قرهقوچي اوستانين «ايسلامين ايلك دؤنملرينده» توغرول سولطانين خيدمتينده اولدوغو ايديعا ائدير.51 بونا گؤره او، 7ـ ينجي يوز ايلده ياشاميشدير؛ آما بو تاريخين اينانديريجي اولاجاغيني گوٍمان ائيلهميرم، چونكو مصلحالدين لاري، توغرول سولطاني سامانيلرين ايلك حوكومدارلاريندان بيري اولاراق گؤسترير. او حالداكي، ساماني خاندانينين فقط 9 ـ جو يوز ايلده ايقتيدارا گلديگي بيلينير. بوتون بونلار قرهقوچي اوستانين محمد (ص) پيغمبرين چاغداشي اولدوغو ايديعاسيني باطيل ائدير. مصلحالدين لارينين توغرول سولطانين، ساماني خاندانيندان گلديگي حيكايهسي مخصوصاً، اينانديريجي دئييلدير. يينه اونون سؤزلرينه گؤره بو سولاله، اوغوز بويلاري آراسيندان چيخميشدير. بونون يانليش بير ايديعا اولدوغو و تاريخي گئرچكلرله موطابيق اولماديغي اورتاددير.52
بوتون بو حقيقتي موجاديلهلي دليللري بير طرفه بوراخيرساق، سلجوقلولارين آتاسينين اولدوقجا ساده ال صنعتچيلري آراسيندان چيخديغيني قبول ائده بيليريك. قرهقوچي اوستانين چادير اوستاسي اولدوغونا دايير بيلگيلردن سونرا، آدي و آلديغي عونواندا بو نظري دستكلهيير. «قرهقو» كلمهسي، اسكي تورك رونيك كتيبهلرينده، «چادير ايسكيلئتي» و يا «چادير» آنلاميندا ايشلهنميشدير.53 بو كلمه 11ـجي يوز ايلده توركمنلر آراسيندا «چادير» معناسيندا قوللانيردي.54 بو چاديرلاري دوزهلدن اوستالارا دا شوبههسيز «قرهقوچي» دئييليردي.55
بوتون بو دليللر، سلجوقلولارين آتاسينين چاديرين آغاج ايسكيلئتيني حاضيرلايان بير نجّار اولدوغونو گؤسترير. قرهقوچي اوستانين، توقشيرميش آدينداكي اوغلو دا باباسينين ايشيايله مشغول اولموشدور. آما، توقشيرميشين اوغوللاري آتا و دده مسلكيني بير كنارا قويموشدورلار كي، بو، چوخ احتيمالا اونلارين حاكيم اوغوز اصيلزادهلرين خيدمتينه گيرمهلرييله موٍرتبيطدير. حقيقتاً اوغوزنامهنين داها مونظم وئرسيونلاريندا بو آني قورونموشدور. بونونلا بيرليكده، دئمهليييككي، ايلك سلجوقلولارين ياشاديغي دؤنمي تام اولاراق تثبيت ائتمك چوخ چتيندير. سادهجه قرهقوچي اوستانين تقريباً 9ـ جو يوزايل باشيايله ايكينجي ياريسي آراسيندا ياشاديغيني، اونون اوغلو توقشيرميشين ايسه، 10ـ جو يوز ايلين اورتالارينا قدهر ديري اولدوغونو تخمين ائتمك مومكوندور.
توقاق و سلجوق
سلجوقلو سويونون يوكسهليشي، توقشيرميشين اوغلو و قرهقوچي اوستانين تورونو توقاقلا باشلاميشدير. «ملكنامه»نين چئشيدلي وئرسيونلاريندا، سارچيق ـ توقاقدان نوفوذلو و اصيلزاده بيري اولاراق بحث ائديلير. آما، بو قايناقلاردا توقاقلا ايلگيلي اولاراق آنلاديلان حيكايهلر آراسيندا بؤيوك تناقوضلر واردير. «ابن حصول»،56 «ابوالفرج»57 و ميرخوند،58 سارچيق ـ توقاقين خزر مليكينين ساراييندا خيدمت ائتديگيني بيلديريرلر. ابنالاثير،59 صدرالدين حسيني60 و محمد نشري61ده اونون بير تورك حوكومدارينين خيدمتينده اولدوغوندان بحث ائديرلر.
ملكنامهنين بعضي وئرسيونلاريندا توقاق حاقيندا وئريلن بيلگيلرده تناقوضلودور. اثرين بير يئرينده سارچيق ـ توقاق حوكومدار موشاويري و اونون اؤزل آدامي اولاراق بؤيوك بير شخصيت كيمي گؤستريليركن62، بير باشقا يئرده قودرتلي بير نيظامي باشچي اولاراق تانيديلير.63 «ملكنامه»دن يارارلانان يازارلارين چوخو، توقاقلا قوللوغوندا اولدوغو حوكومدار آراسيندا بير نئچه آنلاشمازليغين اولدوغوندان بحث ائديرلر. ابن حصول، سارچيقين حوكومدار ايله گئچينه بيلمه ييب، اوجو توپپوز شكيلده بير سوپايلا ووراراق آتدان سالديغيني ريوايت ائدير. اؤبور طرفدن «تفضيلالاتراك»، سادهجه بير جسور و عوصيانچينين بئله بير داورانيشا اوغراماسيني قئيد ائدير.64 ملكنامهنين داها گئچ دؤنمه عاييد وئرسيونلاريندا، ساواشين سببلري صريح بير شكيلده آنلاديلير.
بعضي يازارلار، ساواش زاماني حوكومدارين ايسلام اؤلكهلرينه حمله ائتمك ايستهمهسي اوزهرينه چيخديغيني ايرهلي سورهركن،65 بعضيلريده، حوكومدارين او حاشيهدهكي تورك قبيلهلرينه ضرر وورماق ايستمهسينه گؤره چيخديغيني آنلاديرلار.66 توقاق، حوكومدارين بو داورانيشينين اؤنونو آلماق ايستهينده، اؤزونو حوكومدارلا سينه سينهيه بير ساواشين ايچينده گؤرور، آما دؤولت بؤيوكلرينين گؤزلري اؤنونده اولان بو اولايين بؤيومهسينه مانئع اولان اوٍست دوزئي نيظامي باشچيلار، او لحظهده آرايا گيرهرك حوكومدارلا توقاقين آراسيني ساغلاماغا چاليشيرلار.67
سارچيق ـ توقاق حاقيندا ملكنامهده يئر آلان ريوايتلر، چوخ موباليغهليدير. توقاقين اوجالديلماسي، ايسلامين مودافيعي كيمي گؤستريلمهسي و عمداً دوزهنيلن تصويرلر شوبههليدير.68 ملكنامه مؤليفيده سارچيق ـ توقاق حاقيندا عئيني اوسلوبو قوللانميشدير.
بعضي يازمالار آراسيندا، اوندان، حوكومدارا اؤز ايستگيني ديكته ائدن و قورخمازين بيري اولاراق سؤز ائديلير. البته بو موباليغهلي حيكايهلر، تاريخ عئلمي آچيسيندان چوخ مؤعتبر بيلگيلر اولاراق قبول ائديله بيلمز.
سارچيق ـ توقاق حاقينا وئريلن بيلگيلر، غرضلي بير مضموندا اولماسينا باخماياراق، اؤنجهكي سلجوقلو تاريخينين اؤيرهنيلمهسي باخيميندان بير كنارا آتيلا بيلمز. هر شئيدن اؤنجه بو ريوايتلر، توقاقدان داها يوكسك عونوان صاحيبي بير بي اولاراق سؤز ائديرلر. بو بيلگيلر، توقشيرميشين اوغوللارينين اوجالديلماسييلا ايلگيلي اوغوزنامه تصويرلرييله موطابيقدير. اونون «توقاق»69 كيمي اوجا بير عونوان آلماسيدا بو نظري دستكلهيير.
«توق» كلمهسي، دابيليو. دابيليو. رادلوفون دا بيلديرديگي كيمي، توركجهده بير جور بايراق دير، لشكر باشي معناسينداكي «توقاقچي» ده بو كلمهدن گلير.70 اسكي تورك كتبيهلرينده ايسه «توق»، «نيظامي بايراق» آنلاميندا قوللانيلميشدير.71 اسكيدن تورك دؤولتلرينده، وحشي جاميش قويروغو و يا آت توٍكوندن دوزهلميش توغلار، نيظامي سمبول اولاراق قوللانيليردي.72 اورتا چاغدا تورك خانلاريدا عئيني شكيلده ساده و يا ايپكلي قوماشدان دوزهلميش بايراق (توغ)لار قوللانيرديلار. توغ ساييسينين دوققوزو گئچمهمهسينين بير قانون اولاراق اويقولانديغي يولوندا بيلگيلر مووجوددور. توركلرده ان بويوك خاقانلارا «دوققوز توغلو خاقان» دئييلمهسينين سببيده بودور.73
مووجود تاريخي و ديلشوناسليق بلگه لر، «توقاق»ين سارچيقين مقام عونواني اولدوغونو دوشونمهميزه ايمكان ساغلايير.74 بو عونوانين، اسكي توركلرده نيظامي توغ و يا آتلي هنگي بايراغي داشييانلارا وئريلديگي بيلينير. سارچيق، «تميريايليق» لقبيايله بيرليكده بو عونوانيدا داشيييردي. احتيمالا گؤره، «توقاق» عونواني، بويوك نيظامي بيرليكلرين باشچيسينا وئريليردي.75 بو اوزدن ملكنامهدهكي توقاقين باشچي اولدوغونا دايير ايديعايي دوغرو قبول ائتمك گرهكير. آما، سارچيقين مقامي و بورايا نئجه گلديگي سورغولاري يينه ده جوابسير قالير. اوغوزنامهده بيلديريلديگي كيمي، توقاق و ارسلان، «مير ـ شكار» مقامينا گتيريلميشديلر. عوثمانلي وئرسونوندا يئر آلان يازيدا دا، ايلك سلجوقلو بيلرينين آردچي و نظميه بيلري اولدوقلاري قئيد ائديلير.76 بو بيلگيلري ملكنامهدهكيلره قياسلاياراق، سارچيقين يوكسهليشينين، نيظامي مسلكينه باغلي اولدوغو سونوجونو چيخارا بيلريك.
نه يازيقكي، آراشديرديغيميز قايناقلاردا سارچيق ـ توقاقين ياشاديغي دؤنمين هانسي تاريخلره راستلاديغينا دايير چوخ آز بيلگي واردير. بو باخيمدان، سارچيق دونمينين تاريخي كرونولوژيسيني بللي ائتمك بؤيوك اؤنم داشييير. اورتا چاغ قايناقلاريندا توقاق حاقيندا وئريلن بيلگيلرييله، فقط تقريبي بير تاريخ تثبيت ائديله بيلر. ك. كاهئن، ملكنامهنين تدقيقينه داياناراق، توقاق ين 10ـ جو يوز ايل ايله 11ـ جي يوزايلين ايلك اوچده بيرليك قيسميندا ياشاديغيني دوشونور.77 بو نظر، بير نئچه تصحيحلر ائديلمهسي شرطييله، بيزيم باخيشيميزداندا اينانديريجيدير. «اوغوزنامه»نين داها مونظم وئرسيونلاريندا موحافيظه اولونان بيلگيلر، بو تصحيحلر قونوسوندا داياناغيميز اولاجاقدير. بو قايناقدا و توركمن روايتلرده، توقاقين يئنگي كنت اوغوز خانلاري تاختيندا حوكوم سورهن عليخانين چاغداشي اولدوغو بيلديريلير. بونا داياناراق توقاقين تقريباً 9ـ جو يوزايلين سون اوتوز ايلي ايله 10ـ جو يوزايل اورتاسي آراسيندا ياشاديغيني تخمين ائتمك مومكوندور.
گؤردوگوموز كيمي «ملكنامه»ده، سارچيق ـ توقاقين خزر و يا تورك حوكومداري ساراييندا خيدمت ائتديگي قئيد ائديلير. ك كاهئنه گؤره، بو آدلارلا آشاغي پووولژهدن آرال گؤلونه قدهر كؤچري بير حايات سورهن اوغوز بويلارينين اوست دوزئي يؤنهتيجيلري قصد ائديلميش اولماليدير.78 آما، ملكنامه ده يئر آلان بيلگيلردن فرقلي بير آنلام چيخارتماقدا مومكوندور. ادريسينين اثرينه گؤره، يوخاريدادا وورقولانديغي كيمي، 10ـ جو يوزايلده اوغوز بويلارينين عومومي آنلامدا ايكي سياسي مركزي واريدي. ايلكي «اسكي» دييه تعبير ائديلير و دوغو قيسميندا يئر آليردي. باشقاسي ايسه يئنگيكنته تقابول ائديردي. اونا گؤره، سارچيق حاقيندا آنلاديلان حيكايهلرده، هانسي اوغوز خانينين نظرده توتولدوغو شكلينده حتماً جاواب وئريلمهسي لازيم اولان بير سورغو اورتايا چيخير. ملكنامهده توٍجّوه گؤرموش بير باشقا خصوص ايسه، توقاقين خيدمت ائتديگي حوكومداردان «بايقو» دييه سؤز ائديلمهسيدير. بو آد اؤزل بير آنلام داشيماييب، دؤولتين ياسالاري گرهگي يابقودان سونرا گلن آدامين داشيميش اولدوغو بير عونواندير. بو نوقطهدن حركتله، سارچيقين يئنگيكنت حوكومدارينين دئييل، اسكي قوزائلي حاكيمينين خيدمتينده اولدوغو سونوجو چيخاريلا بيلر. بو نظر، توقاقين توركيستان اوغوز خانلارينين خيدمتينده اولدوغونا ايشاره ائدن تاريخي ريوايتلرلهده موطابيقدير.
سلجوقلو خانيدانينين تشكّوٍلو
ملكنامهيه گؤره توقاق اؤلدوگو زامان، سلجوق آدلي اوشاق ياشدا بير اوغلو واريدي. آتاسينين خيدمت ائتديگي حوكومدار، اوشاغي تعليم و تربيت اوچون سارايا آپارير.79 بايقو، توقاقين اوغلونا اؤزل ايلگي، سايقي و سئوگي گؤسترير.80 چوخ گئچمهدن بؤيوين سلجوق، خانين ياخينلاري سيراسينا گيرير و عاغلي و ذكاسييلا اوٍست دوزئي بيلرين و دؤولت اركانينين دوستلوغونو توپلايير.81 و گنج ياشينا باخماياراق، سلجوق، «سوباشي» عونوانيني آلاراق، اوردو كوموتانليغينا قويولور.82
ملكنامه، توقاق و سلجوقلا ايلگيلي ريوايتلرينده، سلجوقلو خاندانينين تشكولونون ايلك دؤورهلرينيده آنلادير. آنلاديلان حيكايهلر، چوخ موباليغهلي اولسادا، سلجوقلو سولالهسينين يوكسهليشينه شاهيد اولماميزا ايمكان ساغلايير. توقاق و سلجوقلا ايلگيلي بيلگيلرده، اونلارين «تبعهلري»، «خاديملري» و «يانداشلاري» حاقيندا بير سيرا آچيقلامالار يئر آلير.83 ابنالاثير، توقاقين اؤزونه قئيدسيز شرطسيز ايطاعت ائدن اوغوزلارا ليدئرليك ائتديگيني؛ بايقوايله آرالاريندا چيخان ساواشدا يارديمجي و خاديملرينين اونون يارديمينا گلديكلريني؛ اؤز كوماندانلارينين يانيندا يئر آلاراق، اونو خانين عسكرلرينه تسليم ائتمكلريني آنلادير.84
ملكنامهده آنلاديلان موٍتعاقيب حيكايهلر، سلجوقلو سويونون گئتديكجه بوتون بويلاري حاكيميت آلتينا آلديغيني گؤسترير.85 سولالهنين اعتبار و سايقينليغي، سلجوقون دؤنمينده چوخ آرتميشدي. توقاقين تورونلاري «قالاباليق بويلار»86، «موٍتّفيق» و «باغيمسيز» قبيلهلري ايطاعت آلتينا آلميشديرلار؛ بئلهليكله سلجوق، بؤيوك و ائتگيلي اوغوز بيلريندن بيري حالينا گلميشدي.87 سلجوق، قالاباليق اوردو بيرليكلرينه صاحيبايدي. و بوتون خاديم (خدم) و كؤلهلر (حواشي) اونون چئورهسينده يئر آلميشديلار. سلجوقلو سويونون امرينده هر نؤوعدن بؤيوك حئيوان سورولري؛ خزانه لرينده ايسه بول ميقداردا پول، قيمتلي داشلار و دهيرلي اشيالار واريدي.88
ملكنامهدن باشقا، اوغوزنامهده ده سلجوقلو ايقتيدار و ائتگيسينين موداويم آرتديغينا دايير بيلگيلره راستلانيلير. ظهيرالدين نيشابوري بئله يازير: «اونلارين (سلجوقلولارين) سويو بؤيوك و سايي باخيمينداندا چوخ ايدي. ساييسيز مالا، چوخ ساييدا (عسكري) بيرليكلره، قبيلهلره و (قالاباليق) بير مؤوكبه (صاحيب ايديلر.)»89
مووجود قايناقلار، سلجوقلو بيرليگينين تشكولو قونوسوندا بعضي ساپ اوجلاري توتماق ايمكانيني ساغلاييرلار. سلجوقلو بويو آراسينا «اقربا» و «تابيع» اوغوز و توركمن قبيله و قوروپلارينيندا قاتيلديغي اؤزل بير شكيلده آنلاديلير. سلجوقلو ايقتيداري، بو بويلار، خدم و حواشي اوزهرينده قورولان ايقتيدارا و ثروته دايانيردي. احتيمالا گؤره ضعيف و گوجسوز قوروپلارين داها بؤيوك قبيلهلرين حيمايهسينه گيرمك ايستهمهلري، بورادا اؤنملي بير رول اويناميشدير.
سلجوقلولارين آنا يوردو: قاراجيق و سيغناق
نه يازيقكي ملكنامه، سلجوقلو فئدراسيونونون داها اولكي يئرلشيم ساحهلري حاقيندا قطعي بيلگيلر وئرمير. بوندان بئله ظهيرالدين، اثرينده، سلجوقلولارين ايلك وطني اولاراق توركيستاني گؤسترير، سلجوقنامهده اونلارين آنجاق توركيستاني ترك ائدهرك، بوخارا اطرافينداكي نور ايله سمرقند جيوارينداكي سوغدا يئرلشديكلري بيلديريلير.90سلجوقلولارين ايلك يئرلشيم ساحهلرينه دايير بنزر بيلگيلره، رشيدالدين91، حافظ ـ ابرو،92 و باشقا تاريخچيلرين93 اثرلرينده ده راستلانماق اولور. اوغوزنامهنين عوثمانلي وئرسيونوندا، سلجوقلو عائيلهسينه تابيع اولان توركيستان اوغوز بويلاري حاقيندا ايلگينچ بيلگيلر وئريلير. بونا (اثره) گؤره، بو اوغوز بويلاري حئيوانچيليقلا مشغول اولوب و عوموميتله ده قويون سورولري بسلهييرديلر. اوغوز اوردوسونون ساغ قاناديني قايي و بايات بيلري، سول قانادي ايسه، پئچهنك (بئجهنه) و چاووندار بيلري تشكيل ائديردي.94
مووجود قايناقلاردا گلن «توركيستان» كلمهسي، احتيمالا گؤره، اينديكي گونئي قازاخيستان بؤلگهسيني گؤسترير. هتومدا بو نظري تأييد ائديجي بير ماهيّتده سلجوقلولارين قاراجيق [قاريجيق] و سيغيناق چئورهسيندن چيخديقلاريني بيان ائدير.95 هتومون اثرينده گلن قاراجيق، «م. بروسئت»ين ده بيلديرديگي كيمي، سيردريا جيوارينداكي قاراتاوين آدي ايدي.96 گئرچكدنده، هله 11ـ جي يوزايلده سيردريانين قوزئي دوغوسو بويونجا اوزانان داغلار و همده فارابداكي «اوغوز شهرلري» قاراجيق اولاراق آدلانديريليردي.97 بو دورومدا، سلجوقلو بويلارينين وطني، سيردريا ايرماغينين اورتا آخارلاري جيواريندا اولان بؤلگه اولاراق دوشونولمهليدير. بو نظري، توركمن تاريخي ريوايتلريندهكي سمرقند و بوخارا ايله ايلگيلي بيلگي لرده دستكلهيير. سلجوقلو عاييلهسي آراسيندا يئر آلان بو توركمن قوروپلاري، 10ـ جو يوزايل ايله 11ـ جي يوزايلين باشلاري آراسيندا بوخارانين نور بلديهسينه يئرلشميشديلر. ريوايته گؤره بونلار، سيردريانين اورتا آخارلاريندان، يعني گونئي قازاخيستاندان گلن، موهاجيرلر ايديلر. توركمنلر، آنا يوردلارينين اينديكي توركيستان شهرينين اطرافي اولدوغونو دئييرلر. سمرقند و بوخارا توركمنلري، اؤزلريني، آمودريايا كؤچ ائدن خالقين آنا كوتلهسيندن دالييا قالانلار اولاراق قبول ائديرلر. اونلارين آنلاتديقلارينا گؤره توركمن خالقينين آتالاري، توركيستاندان حركتله بوخارانين نور بلديهسينه و بوراداندا خزر جيواري بوزقيرلارينا گئتميشديرلر.98
اورتا چاغ قايناقلاريايله توركمن ريوايتلرينين قارشيلاشديريلماسي، سلجوقلو بويونون آنا يوردونون سيردريا ايرماغينين اورتا آخارلاري جيوارينداكي بؤلگهلر اولدوغونو دوشونمهميزده بير ايشكال دوغورور. بو بويلارين اصل مشغلهسي حئيوانچيليقايدي. اؤزلليكله آت، دوه و قويون بسلهييرديلر. خاندانين ايلك چكيردهگيني، سيغناق بؤلگهسي و قاراتاو داغي اتكلرينده اوتوران اوغوز و توركمن قوروپلاري تشكيل ائديردي. 10ـ جو يوزايل و 11ـ جي يوزايل سونلاريندا حاديث اولان اولايلارا ايشيق توتان قايناقلار، اسكي سوٍنّته صاديق قالاراق، سلجوقلولاردان كوٍلّو حالتده اوغوز دييه بحث ائديرلر. آنجاق، داها گئچ دؤنم يازارلاري، اونلار اوچون توركمن آديني قوللانميشديرلار.99بونون سببيايسه، چوخ احتيمالا گوره، 11ـ جي يوزايلين ايلك چئيرهگينده سلجوقلولاردا توركمن آدينين يايقين حالا گلميش اولماسيدير.
سلجوقلو حركاتينين باشلاماسي
سلجوقلو حركاتينين ايلك مرحلهسي، اورتا چاغ قايناقلارينين بير چوخوندا مونعكيس اولموشدور. ملكنامهنين چئشيدلي وئرسيونلاري، بو فعاليتلرين سلجوقون ليدئرليگيندهكي چوخ ساييدا و گوجلو قوروپلارين قاتيلماسييلا گئرچكلشديگيني ذيكر ائدير. ابنالاثير و صدرالدين حسيني، توقاقين سوباشي عونوانييلا تانينان اوغلونون يوكسهليشيندن بايقونون خانيمينين راحاتسيز اولدوغونو يازيرلار.100 خاتون، اريني سلجوقو اؤلدورمهسينه تشويق ائتميش اولسادا، سلجوق اولاجاقلاردان خبر بيليب، «اؤز بويو و تبعهسيني يانينا آليب، كافيرلرين تورپاقلاريني ترك ائدهرك ايسلام اؤلكهسينه» قاچير.101
ملكنامهنين باشقا بير وئرسيونوندا، جاوان سلجوقون حملهلره قارشي غورورلا و جسورجا ديرهنديگي سؤيلهنير. بو دورومدا، خاقانين خانيمينين توقاقين اوغلونا قارشي تووطئه قيلديغي و اريني اونا قارشي تحريك ائتديگي آشيكاردير. احتيمالي بير خائنانه حملهنين اولاجاغيني دويان سلجوق، توركلرين اؤلكهسي توراني ترك ائدهرهك ايرانا قاچميشدير. سلجوق، اؤزويله چوخ ساييدا سواري و بؤيوك دوه، قويون اينك سورولريني ده آپارميشدير.102
آنلاشيلديغي قدهرييله ملكنامه يازاري، سلجوقلو كؤچلريني سلجوقايله بايقو آراسيندا تحمّوٍل ائديله بيلمهين ناسازگارليغا و ريقابته باغلايير. بورادا گلن «بايقو» كلمهسييله، سؤن دؤنم اسكي قوز ائلينده حوكوم سورهن اوغوز خانلاريندان بيري منظور اولموشدور. آنلاديلان اولايلار، اوغوز خانلارينين اسكي مركزي ايله سلجوقلو عاييلهسينين اوتوردوغو آنا وطنده حاديث اولموشدور. سلجوقلو قوروپونا باغلي اولان اوغوز و توركمن بيرليكلري، شوبههسيز، اسكي قوزائلي حوكومدارينيندا تبعهسي قبول ائديليرديلر. آنجاق، سلجوقلو رئيسيايله خاقان آراسيندا اوز وئرن حاديثه، اوغوز و توركمن بويلارينين بير قيسمينين سير دريانين اورتا آخيملاريني بوراخيب كؤچ ائتمهسينه ندن اولموشدور.
ملكنامه، سلجوقلولارين ماوراالنهير و جنده گئتمهسينه سبب اولاراق بايقوايله دوشمانليغي گؤستريرسهده، سلجوقلو كؤچلرينين بير تك سببدن قايناقلانماسي ضعيف بير احتيمالدير. ظهيرالدين نيشابورينين اثرينده يئر آلان بير سيرا ساپاوجلاري بو مسألهيي آيدينلاييرلار. سلجوقنامه يازاري، سلجوقلولارينين سورولرينين بئجريلمهسي اوچون يئترلي مرتعلر تاپا بيلمهديكلرينه گؤره توركيستان تورپاقلاريني ترك ائتديكلريني يازير.103 بو آچيقلاما، سلجوقلولارين توركيستاندان ماورالنهره كؤچلرييله ايلگيلي اولاراق اوغوزنامهده آنلاديلان حيكايه ايله بنزري واردير. ريوايته گؤره، بير زامانلار توركيستان تورپاقلاري چوخ ساييدا «تورك و موغول قبيلهلري آراسيندا» اؤز يايلاق و قيشلاقلاري اولاراق پايلاشيلميشدي. گئنيش اووالاري و داغ اتكلريني ايشغال ائدن كؤچريلره اولدوقلاري يئرلرين اوتلاق و يايلاقلاري دار گليردي. اوغوز بويلاري، حئيوانلارينين بئجرمهسي اوچون يئني تورپاقلارا شيدتله احتياج دويمايا باشلاميشديلار و بو اوزدن سلجوقون ليدئرليگينده توركيستاندان آيريلاراق سمرقند، بوخارا و نور ياخينلارينا كؤچ ائيلهميشديلر.104
ملكنامه و سلجوقنامهده يئر آلان بيلگيلرين تاريخچيليك آچيسيندان آچيقلاماميزين داواميندا گلهجك بير تركيبي، سلجوقلو كؤچلرينين تملينده سياسي سببلردن چوخ ايقتيصادي سببلرين اولدوغونو دوشونمهميزه ايمكان وئرير. احتيمالا گؤره، سلجوقلو بويلاري و اوغوز بايقوسو آراسينداكي آنلاشمازليق، اوتلاق اراضيلرين پايلاشيلماماسيندان قايناقلانميشدير. بؤيوك حئيوان سورولرينه صاحيب اولان، زنگينلشن و يوكسهلن سلجوقلو بيلري اوتلاق اراضيلرينين محدود اولماسينين سيخينتيسيني حيس ائتمهيه باشلاميشديلار. چوخ احتيمالا گؤره بونون وئرديگي راحاتسيزليقلا كؤچري بوي آريستوكراسيسي و اونلارين باشيني چكن اوست دوزئي يؤنه تيجيلرله اسكي قوزائلي حوكومداري آراسيندا دورماق بيلمهين بير خوصومت باش چيخارميشدي. ايكي قوروپ آراسيندا بترلشن خوصومت، سلجوقون اوردونون باشينا گلمهسييله داهادا آرتميشدي. سلجوق، سارايدا اولان تووطئهلر سونوجوندا بايقونون گوٍوهنيني الدن وئرهرهك، گؤزدن دوشموشدو. يؤنهتيجيلر آراسينداكي بو آغير خوصومت سلجوقلو بويلاريني سيغناق و قاراتاو اتكلريني ترك ائتمهيه زورلاميشدي.
سلجوقلولار و جند
سيردريانين اورتا آخيملاريني يورد سالان اوغوز و توركمن بويلارينين بير قيسمي، سلجوقلو رييسينين امرينده ماورالنهرين سرحد بؤلگه لرينه كؤچ ائتمهيه باشلاديلار و ملكنامهنين يازارينا گؤره سلجوقلولار، سمرقندي گئچهرهك جند ياخينلارينا گلديلر.
تاريخ يازمالاريندا، سلجوقلولارين جنده گليش تاريخلري قونوسوندا چئشيدلي سؤيلهنتيلر واردير. آ. چولوشنيكووا گؤره، سلجوقلولارين جنده كؤچلري 955. ايلينه حاديث اولور.105
اي. قفساوغلو و ر. قره اوسسئت ايسه 985 تاريخينده مووافيقديرلر.106 بو تاريخلره قارشي چيخان م.آ. كؤيمن، سلجوق بيين بويو ايله بيرليكده 935 ايلينده جنده يئرلشديگيني دوشونور.107 بو باخيمدان، گووهنمهلي تاريخ قايناقلارينين يوخلوغو سببيايله سلجوقلولار حاكيميتيندهكي اوغوز و توركمن قوروپلارينين جنده كؤچ تاريخلريني آيدينلاتماق چتين گلير. سورغونون حل ائيلهمهسينه يارديم ائدهجك اولان بيلگيلرين ملكنامهده اولدوغونو بيلديرمك لازيمدير. اثرين چئشيدلي يازمالاريندا، سلجوقون 107 ياشيندا اؤلدوگو و جندده دفن ائديلديگي خاطيرلاديلير.108 قايناغيني ملكنامهدن آلان باشقا موليفلر ايسه، اونون حدوداً 100 ايل ياشاديغيندان بحث ائديرلر.109
دابليو. بارتولد، بير تاريخ اورتايا قويماقدان چكينهرك، سلجوقون 992 ايليندن سونرا وفات ائتديگيني بيلديرميشدير.110 ك. كاهئن ايسه، ملكنامهنين تدقيقي سونوجوندا، سلجوقلو بويلارينين ليدئرينين 1010 – 1009 ايلي حدودينده اؤلدوگو نتيجهسينه يئتيشميشدير.111
سون تثبيته داياناراق، سلجوقلولارين ماورالنهير و سيردريانين آشاغي آخيملارينا موهاجيرت تاريخيني بللي ائيلهمك مومكوندور. ملكنامهده، توقاقين اؤلوموندن سونرا سلجوقون يانداشلاريني آپاراراق بايقونون خيدمتيندن آيريلديغينا دايير بير ريوايت واردير. اگر او جور دور ايسه، او حالدا بو كؤچ، 10ـ جو يوز ايلين سونلاريندا گئرچكلشميشدير.112 آشاغيدا بللي ائدهجگيميز كيمي، 10ـ جو يوز ايله عاييد بير سلجوقلو قبيرداشي اوزهرينده يئر آلان بيلگيلرده بونو دوغرولاييرلار.
سيغناق و قاراجيق بؤلگهسيندن قووولان سلجوقلو بويلارينين آنا قيسيملاري، احتيمالا گؤره، سيردريانين آشاغي طرفلرينه انميش ايميشلر؛ جند بؤلگهسي ياخينلاريندا چادير قوران سلجوقلو بوي رييسلري ايسه، ايسلامي قبول ائتمهيه سؤز وئرميشديلر. سلجوقلو بيلري، اگر ايسلامي قبول ائديرلرسه بونون تامامييلا اؤز خئييرلرينه اولاجاغيني قيسسا زاماندا آنلاميشديلار. «اگر بيز، بو اؤلكه خالقينين گلهنكلريني و اينانجلاريني قبول ائتمزسك، ـ دييه، سلجوقلو يؤنهتيجيلري اؤز آرالاريندا دانيشيرديلار ـ هئچ كيمسه بيزه توجوه ائيلهمز؛ بو دورومدا بيز ده آزينليقدا و يالنيز قالاريق.113
بئلهليكله سلجوقلولار ايشغال ائتديكلري اوتلاقلارين ياخينلاريندا يئر آلان خارزمين زندك قالاسي واليسينه ائلچي گؤندرديلر. سلجوقلو ائلچيسي، اؤزلرينه ايسلامي اؤيرهدهجك موسلمان فقيهلر گؤندهريلمهسيني ايستهدي. زندك واليسي اونلارين ايستگيني فوراً يئرينه يئتيردي و گئري دؤنن ائلچيايله زنگين هديهلرله بيرليكده بير عوٍلَما هيأتيده گؤندردي. ابوالفرج اولايلارين داواميني بئله آنلادير: «اونلار (سلجوقلولار) بورادا بير نئچه ايل بويونجا قالديلار. سون درجه راحات بير اورتامدا ياشاديلار و ساييلاريدا چوخ چوخ آرتدي.»114
سلجوقلولارين ايسلامي منيمسهمهسي، سادهجه موسلمان خالقين دستگيني ساغلاماق دئييل، عئيني زاماندا حئيوانلاري اوچونده مرتع تاپماق ضروريتيندن قايناقلانيردي.115 ايسلامي قبول ائيلهمهنين، سلجوقلو يؤنهتيجيلرينه، تبعهلريني، خدم و باغلي قبيلهلري ايطاعت آلتيندا توتما قونوسوندا گوجلو بير سيلاح ساغلاديغينيدا گؤز اؤنونه توتماليييق.
سلجوقلولارين ياخينليغيندا يئرلشديكلري جند شهري، اوغوز يابقو دؤولتينين خارزمايله ماورأالنهير سرحدينه ياخين اولان حاكيميت بؤلگهسي ايچيندهايدي. جند جيواري ساكينلري، يئرلهشيك و كؤچري حالدا ياشايان اينسانلاريديلار. هم جند و همده سيردريانين آشاغي آخيملاري بويونجا سيرالانان شهرلرده، موسلمان تاجير و صنعتچيلرينه راستلانيليردي. جند بؤلگهسينه قونشو خارزم و ماورأالنهير قالالاريندا اوتوران اهالي،گئنلده قازي و گؤنوللولردن تشكيل تاپيردي.116 اؤز «اينانجلاري اوغروندا ساواشماقدان چكينمهين» بو موسلمان توپلولوقلار آراسيندا توركلرده واريديلار. بونلار، بوْت پرست اوغوزلارا سورهكلي حملهلر ائديرديلر. بو باسقينلار سيراسيندا اسير و غنيمتلر آلديقلاري كيمي، غارت و يغما حركتلريندهده گؤرونوردولر.
بو آچيدان باخيليغيندا ايسلام دينينين قبولو، سلجوقلولار اوچون باريش و ثوبات آنلاميندايدي. سلجوقلولار، ايسلامي قبول ائتمكله، احتيمالا گؤره اوغوز يابقو دؤولتينين توپلاديغي خراجلاردان راحاتسيز گؤرونن جند خالقينين دا دستگيني ساغلاماق ايستهميشميشلر.
سلجوقلولار، ايسلامي قبول ائتمهلرينين آراسيز آرديندا اؤزلريني جند بؤلگهسيندهكي سورعتلي و بوحرانلي اولايلارين اورتاسيندا گؤردولر. ملكنامه يازارينيندا بيلديرديگي كيمي، سلجوق و عسكرلري، چئورهيه حاكيم اولان اوغوز خانيايله موجاديلهيه گيرميش ايمشلر. بورادا سؤزو ائديلن اوغوز خاني، چوخ احتيمالا گوره يئنگيكنت حاكيمي علي خاندير.117
ساواشلارا، ايلليك خراج توپلامايا گلن يابقو تحصيلدارلاري ايله جند خالقي آراسينداكي سورتوشمه، سبب اولموشدو. سلجوق، وئرگي اؤدهمهيي رد ائتميش و بؤلگهدهكي موسلمان خالق اوزهريندن خراجين قالديريلماسيني طلب ائيلهميشدي.118 سلجوقلولارين بو حركتي، سيردريا يابقو دؤولتينين گئنل پوليتيكاسيندان ناراضي اولان جند خالقي طرفيندن دستكلندي.119 بؤلگه خالقيندان مادي و عسكري دستك ساغلايان سلجوق توركمنلردن موتشكيل گؤنوللو سواري بيرليكلري دوزهلتدي.120 وئرگي اؤدهمك ايستهمهين عوصيانچيلار، ثابيت قدم شكيلده بو حركته قاتيلاراق وئرگي مأمورلاريني بؤلگهدن قوودولار.121نتيجهده جند خالقينين دستگيني آلاراق آياغا قالخان سلجوقلولار اوغوز يابقو دؤولتينه قارشي ساواش حاضيرليقلارينا باشلاديلار. ساواشلارين بيرينده سلجوقلو سواريلري، دوه بئلينده ساواشان دوشمان عسكري بيرليكلريني گئري آتديلار. سونراكي ساواشمالاردا سلجوقلولارين ازيجي ظفرلرييله سونوجلاندي. بئلهليكله سلجوقلو بيلري جند شهريني اله گئچيرتديلر.122 باخماياراقكي، معروض قالديقلاري ضرر و وئرديكلري جانلار و ماللار ديقت چكيجي اولورسادا، بو ظفر سلجوقلولارا چوخ باهالي اله گلميشدي؛ حتي ساواشلارين بيرينده سلجوقون تورونلاريندان ان بؤيوگو ميكاييل اؤلموشدور.123
اورتا چاغ قايناقلاريندا سلجوقلولارين آياغا قالخما تاريخي و جندي اله گئچيرمهلري دؤنميايله ايلگيلي هئچ بير بيلگي يوخدور. بللي اولونان تك گئرچك، ابنالاثيرين آنلاتديقلاريندان آنلاشيلديغي كيمي، 992 ايلينده سلجوقون بورادا اولدوغودور.124 بوراداندا بيلديريلن تاريخده جندين سلجوقلولار طرفيندن اله گئچيريلديگي آنلاشيلير. بو اولايلارين، چوخ احتيمالا گؤره، 10ـ جو يوز ايلين 80 ـ لي ايللرينده گئرچكلشديگي تخمين ائديلير.
سلجوقلولارين جندي اله گئچيرتمهسي، اوغوز يابقولاري اوچون جيدي بير ضربه صيفتيني داشييير. سلجوقلو ظفرينده، آغير وئرگي و خراجدان ازيلن جند خالقينين امگيده واريدي. جندي اله گئچيرهن سلجوقلو رئيسلري، بؤلگهدهكي آغيرليقلاريني مؤحكملنديريركن، بير يانداندا قونشو موسلمان اؤلكه حوكومدارلاري يانيندا اؤنملي بير شؤهرت قازانميشديلار.125
ايرهليدهكي آماجلارينا ال تاپماق اوچون بؤلگهدهكي توپلولوغون گونلونو اله گتيرهن سلجوقلو بيلري، اينديدن اله گئچيرديكلري تورپاقلارين خياليني قوروردولار.
ملكنامهنين بير يازماسيندا، سلجوقلو رييسلرينين بو جور خياللاريني مونعكيس ائدن جاليب بير حيكايهيه يئر وئريلير. صدرالدين نيشابورييه گؤره سلجوق، بير گون يوخودا بير اوْد گؤرور. اوْد، باتي و دوغويا دوغرو قيويلجيملار ساچير. فوراً مونجيمه باش ووروب، گؤردوگو يوخونون ياخين گلهجگه دايير بير كرامت اله گتيرهجك اولدوغونو اؤيرهنير. مونجيم اونا بئله دئيير: «سنين سويوندان حوكومدارلار دونيايا گلهجك و دونيانين ان اوزاق اؤلكهلريده اونلارين اؤنونده باش ايهجكدير.»126
سلجوقلولار و ماورأالنهير
جندي اله گئچيرمهلرينين آرديندان، سلجوقلو ظفرلري ماورأالنهير و توركيستانين هر طرفينه ياييلميشدي.127 ابنالاثيرين يارارلانديغي ملكنامه يازمالاريندا بئله دئييلير: هارونبنايلهكخان، ساماني اميرلرينين الينده اولان بير بؤلگهيي اله گئچيرينجه، امير يارديم اوچون سلجوقا باش ووردو. ابنالاثير بو حيكايهيي بئله تاماملايير: «او (سلجوق)، اوغلو ارسلانلا بيرليكده اؤز بويوندان دوزهلميش بير بيرليك گؤندردي. اونلارين سايهسينده سامانيلر گوج قازاناراق هارونو مغلوب ائديب و اونون ضبط ائتديگي يئرلري گئري آلديلار. داها سونرا ارسلان آتاسينين يانينا دؤندو.128
ملكنامهنين فارسجا وئرسيونلاريندا، قاراخانلي حوكومداري ايلهك خان طرفيندن پوزقونا دوشورولن ساماني اميري ابراهيمين يارديم اوچون سلجوقا باش ووردوغو قئيد ائديلير. سلجوق اؤز اؤزل بيرليكلريني اونا يارديما گؤندرينجه، وحشته دالان تورك ـ قاراخانلي عسكرلري ماورأالنهيردن چكيلديلر. ايلهك خاني مغلوبيته اوغردان سلجوقلو يؤنهتيميندهكي بويلار، بوخارا بؤلگهسي سرحدلرينه يئرلشديلر. بئلهليكله كؤچ ائدنلر، ايشغال ائتديكلري قالا و شهرلري قاراخانليلارين اليندن آلاراق قارشي حملهلره چيخيرديلار.129
تدقيق ائديلن ملكنامه يازمالاريندا، 10ـ جو يوزايلين سونوايله 11ـ جي يوزايلين باشلاريندا، ماورأالنهير بؤلگهسي اوچون تورك ـ قاراخانليلار ايله سامانيلر آراسيندا سورهن ساواشلارا ايشيق توتولور. داها مؤعتبر تاريخ بيلگيلري، ماييس (يازين سونآيي) 992 ايلينده قاراخانليلارين بوخارايي ايشغال ائتديكلريني خبر وئريرلر.130 بو تاريخده «بوغراخان» عونواني داشييان هارونبن حسن سولئيمانين اوردوسو ماورأالنهري اله گئچيرميشدي. 131 جندده اوتوران سلجوقلو بويلاريايسه، ساماني اميري نوح بن منصورا عسكري يارديم گؤندرميشديلر. 132 ساغلانيلان دستك سايهسينده نوحبن منصور، بوخارايي، بوغراخان طرفيندن اله گئچيرمهسيندن اوچ آي سونرا گئري آلمايي باشارميشدي. تاريخچي اوتبي، ماورأالنهردن چكيليركن هارون بن ايلهك خانين اوردوسونا تورك ـ قوزلارين حمله ائتديكلريني قئيد ائدير.133 شوبههسيز بو بيرليكلر، جنده اوتوران و نوحبن منصورون يارديمينا گئتميش اولان سلجوقلولار ايديلر.
سامانيلرله قاراخانلي توركلري آراسينداكي ساواش، سون درجه قيزميشدي. 999 ايلينده قاراخانلي نصربن علي، بوخارايي اله گئچيرهرك سامانيلر دوولتينين وارليغينا عملاً سون وئردي.134 سون ساماني اميري ابوابراهيم منتصر، باشاريسيز بير بيچيمده قاراخانلي خانينا قارشي ديرهنمهيي سينادي ايسهده، بوخارانين دوشمهسيندن سونرا خارزمه قاچيب، داغيلان ساماني اوردوسونو توپلاياراق يينه بوخارا اوزهرينه حركته گئچدي. اوتبييه گؤره شهر، منتصرين حاجيبي ارسلان يالو (بالو) طرفيندن گئري آلينميشدير.135 آنجاق، سون ساماني اميري، ماورأالنهردهكي ظفريني بركيده بيلمهميش؛ ايلهك خانين اوستون گوجو قارشيسيندا دايانا بيلمهييب، آمودريايي گوٍجوبالله آشاراق اؤنجه خوراسانا، آرديندان دا جورجانا سيغينميشدير. 1000 ايلينده ابوابراهيم منتصر، ابيورده حركتله اورادان باشلاريندا «بايقو» دئييلن بير حوكومدارين اولدوغو اوغوزلارين يانينا گئتدي. «اونلار، آب كوهكه (زرافشان) گلديلر، ـ دييه يازير گرديزي. ـ سوباشي ـ تگينله ساواشاراق اونو پوزقونا سالديلار. ايلهك، سمرقنده چكيلدي. چونكو، اونلار (قوزلار) حمله ائتميش ايميشلر و ايلهكين كوموتانلاريندان اونسككيز نفري اسير ائيلهميشديلر. قوزلار (گئدهركن) اسيرلريده (اؤزلرييله) آپارديلار. اومودسوزلوغا دالان ابوابراهيم ايسه (يانيندا اولان) اوچيوز آتلي و دؤرد يوز يايا ايله دارقان گئچيدينه چكيلدي. اورادان آمودريا ايرماغيني دوْندوغو بير سيرادا گئچه بيلدي؛ آنجاق اونو تعقيب ائدهرك آرديندان گئدن قوزلار، بوزلارين سينديغي اوچون بوغولوب اؤلدولر.136
گرديزينين وئرديگي بو بيلگيلر، بيليمسل ليتئراتورده اؤزل و حرارتلي بير موناظيره قونوسو اولموشدور. دابليو. بارتولد، منتصرين بوخارا ياخينليغينداكي نور،دا اولان سلجوقلولارا گئتديگيني دوشونور. آدي گئچن اوغوز «بايقو»سو دا بارتولدا گؤره «يابقو» عونوانيني داشييان موسيبن سلجوق اولماليدير.137 ز. و. توقان، گرديزينين اثرينه قونو تشكيل ائدن شخصين موسي اولماديغيني بلكه 1003 ايلي حودودينده ايسلامي قبول ائتديگيني آچيقلايان ارسلانبن سلجوق اولدوغونو ايرهلي سورور.138 ك.كاهئن، گرديزينين «اوغوز يابقوسو ايسلامي قبول ائتدي.» شكليندهكي سؤزلريني شوبههايله قارشيلايير. كاهئنه گؤره، «زينالاخبار»دا منتصرايله ايسراييلبن سلجوقون آراسينداكي بير ايتّيفاقدان سؤز ائديلير.139 او. پريتساك ايسه تاماماً فرقلي بير نظردهدير. اونا گؤره، گرديزيده سؤزو ائديلن شخص، شاه مليكين آتاسي عليخاندان باشقاسي دئييلدير. پ. پريتساك، 1004 – 1000 ايللري آراسيندا سيردريا اوغوز حوكومدارينين، قاراخانليلارلا گيرديگي ساواشدا منتصره دستك وئرديگيني دوشونور.140
بيزه گؤره ان ساغليقلي نظر، گرديزينين اثرينده بحثي گئچن بايقونون ايسراييلبن سلجوق اولدوغو نظريدير. او. پريستاكين آچيقلاماسي، دوٍزونو ايسترسهنيز(!) ك. كاهئنه دايانديريلديغي اوچون چوخ بحث يئريسي وار. جند سلجوقلولارييلا ساواشماقدا اولان علي خانين سامانيلره يارديم ائده بيلمهسي چوخ ضعيف بير احتيمالدير. بوندان بئله، «ملكنامه»نين چئشيدلي نوسخهلرينده، سامانيلرين يارديمينا گلن آداميندا سلجوق اوغلو «ايسراييل» اولدوغو آيدينجا بللي ائديلير. بو سببدن متنده گلن «بايقو» كلمهسييله، چوخ احتيمالا گوره عملاً «بايقو» عونوانيني داشييان ايسراييل قصد ائديلمكدهدير.
1003 ايلينين پاييزيندا ماورالنهرده يئنيدن مئيدانا چيخان منتصر، سلجوقو بويلاريندان يارديم آلميشدير.141 «يئديگي شيكست، ـ دييه يازار اوتبي، ـ منتصري، سامانيلره طرف اولان اوغوز توركلرينين يانينا گلمهيه مجبور قويدو. اونلار (اوغوزلار، منتصره) يارديم ائتمهمهنين اوتانجي ايچيندهيديلر و باغليليقلارينا گوره اونلارا (سامانيلره) يارديم ائتمك ايستهييرديلر».142 منتصر و موٍتّفيقلري اوغوزلار ايله ايلهك خان آراسينداكي ساواش، سمرقند ياخينلاريندا اوز وئردي. اوغوز سواريلري، گئجهنين قارانليغيندان يارارلاناراق ايلهك خانين بيرليكلرينه حمله ائتديلر. اوغوزلار، گئرچكلشديرديكلري آني باسقين سايه سينده بول اؤلچوده غنيمت و چوخ ساييدا اسير آلديلار. آنجاق، اوغوز بيلري آراسيندا بير اختيلاف اورتايا چيخدي. بعضيلري، اسيرلري فديه موقابيلينده سربست بوراخمايي، بعضيلريده اسيرلري ائلهسينه آزاد بوراخاراق ايلهك خانلا باريشمايي دوشونوردو. اوتبي بوجور يازير: «بو دوروم، اوندا (منتصرده) ائله بير قورخو و نيگارانچيليق ياراتدي كي، دخي اؤزونه بورالاردا يئر اولماديغيني، گؤزونه يوخو گلمهيهجهگيني دوشونمهيه باشلاميشدي».143 سونوندا منتصر، يانيندا يئددي يوز آتلي و پيادهيله بيرليكده آمول اوزريندن مروه گئتدي.
منتصر، خوراساني اله گئچيرمك اوچون باشاريسيز ايقداماتيندان سونرا ماوراالنهره گئري دؤنمك مجبوريتينده قالدي. ابو ابراهيم، آمودريادان گئچركن بوخارا عسكري ساخلوونون آمانسيز و بيردن بيره ائتديگي حملهيه معروض قالدي. آغير بير مغلوبيته اوغرايان منتصر، چوخ يورقون بير حالدا نور قالاسينا سيغيندي. اوتبي، ابوابراهيمين قالا مودافئعلريني مغلوب ائتديگيني بيلديرير. جربادگاني ايسه، نور موحاصيرهسيندن سونرا منتصره «اوغوز اوردوسوندان بير قوروبون (حشم)» قاتيلديغيني يازماقدادير.144 اوتبينين دئديگينه گوره، ابوابراهيما سمرقند شئيخلريندن دستك گلميشدير. منتصر، دؤورهسيني آلان گؤنوللولري توپلاياراق قاراخانليلارا دوغرو يوٍگوردو.سون ساماني اوردوسونا ماوراالنهر اوغوزلاريدا قاتيلديلار. 1004 ايلينين ماييس ـ هازيران (ارديبهشت ـ ) آيلاريندا، سمرقنددن Zaamine گئدن يول اوزريندهكي بورناماد كندي ياخينلاريندا اوز وئرن قانلي بير ساواش سونوندا منتصر،ايلهك خاني مغلوب ائتدي.145 اوغوز سواريلري، دوشماني تعقيب ائدهرك غنيمت و اسير اله گئچيرديلر. اوغوزلار ظفردن سونرا اله گئچيريلن غنيمتلرله بيرليكده گئري دؤندولر. اونلارين آيريلماسييلا گوجونو الدن وئرن منتصر، آغير بير مغلوبيته معروض قالدي. بئلهليكله قاراخانليلار بوخارايا قاليجي بير شكيلده يئرلشركن، منتصرده قيسسا موٍدّت سونرا آمودريا اوزرينده ياشاميني باشا وئردي.146
مووجود تاريخي بلگهلر، سلجوقلولارين 10ـ جو يوز ايلين سونويلا 11ـ جي يوز ايلين باشلاريندا ماوراالنهري اله گئچيرمهيه چاليشان سامانيلرله قاراخانليلار آراسينداكي توققوشمالارا عملاً اشتيراك ائتديكلريني گوسترمكدهدير. سلجوق، بوخارا اميرلرينين يارديمينا ايسراييلين باشچيليغيندا جنددن عسكري بيرليكلر يوللاميشدي. نئجهكي نوحبن منتصر، سلجوقلو گوجلرينين يارديمي سايهسينده، قاراخانلي اوردوسونو شيكسته ساري يؤنهلتميشدير. آنجاق 999 ايلينده قاراخانلي نصربنعلي، يئنيدن بوخارايي آلا بيلير. سلجوقلو بيرليكلرينين يارديمييلا بئله سامانيلر، ماوراالنهرده حاكيميت ساغلاياماديلار. سون ساماني اميري ابوابراهيم ايسه، 1004 ايلينده قاراخانليلار طرفيندن كسگين بير پوزقونا اوغراديلينجا، سلجوقلو ايدارهسيندهكي اوغوز بويلاري، منتصري بوراخاراق، اله گتيرديكلري غنيمت و اسيرلرله بيرليكده كوچري چاديرلارينين يولونو توتوب گئتديلر. اوغوز بيلريايله سامانيلرين سون اميري آراسينداكي اتّيحاد، اويغون و ساغلام تمللره اوتوردولماميشدي. چونكو، اونلارين آراسيندا دا درين آنلاشمازليقلار واريدي. اوغوز بيلرينين بير بؤلومو، ماوراالنهرده گئرچك آنلامدا تك سؤز صاحيبي اولان تورك ـ قاراخانلي كوچري اصيلزادهلري ايله ياخينلاشمانين چارهلريني آختاريرديلار. گلهجكده اله دوشهجك چوخ ميقداردا غنيمتين جاذيبهسينه وورولان سلجوقلو يؤنهتيجيلري، پوزقون دورومونا دوشن سامانيلري دستكلهمهنين گتيرهجهيي بللي اولمايان و تهليكهلي اولدوغونو آنلاميشديلار. 1004 ايلينده سمرقند آچيقلاريندا مئيدانا گلن ساواشدا الده ائديلن موفقيته باخماياراق، قاراخانليلارا قارشي وئريلن موجاديله، محلّي فئودال بيلرين نوفوذونا دايانديغي اوچون، قطعيتله اوُتوزولموشدو. سلجوقلو بيلرينين سون ساماني اميرينه آرخا چئويرمهلري، قاراخانليلارين ماوراالنهرده موطلق حاكيميتي اله گئچيرمهلرينه يول آچميشدير.
سلجوقلولار ماوراالنهرده
سلجوقلولارين زرافشان چؤلونه و نوراتا داغي اتكلرينه يئرلشيم تاريخينده بعضي موٍبهم نوٍكتهلر واردير. «ملكنامه»يه گوره، تورك ـ قاراخانلي گوجلرينين ماورالنّهري اله گئچيرديكلري زامان سلجوقلولاردا بوخارايا يئرلشميشديلر. ابنالاثير و ميرخوند، سلجوقلولارين جند اوزريندن بوخارايا گلديكلري عقيدهسيندهديرلر. آما، ظهيرالدين نيشابوري و ابوالعلا احوال، سلجوقلولارين توركيستاندان گئتديكدن سونرا بوخارانين نور بلدهسي ايله سمرقند سوغدياناسينا يئرلشديكلريني بيلديرمكدهديرلر.147
«ملكنامه» و «سلجوقنامه»ده يئر آلان بيلگيلرين موقاييسهسي سونوجوندا، سلجوقلو كوچلري قونوسوندا بير سيرا تضادلار اولدوغونو تشخيص وئرمك چوخدا چتين دئييل. بو تضادلار، 10. جو يوز ايلين اورتالارييلا 11. جي يوز ايلين باشلاريندا اوز وئرن كوچلر سيراسيندا سلجوقلولارين فرقلي يوْلاقلار قوللانديقلاري واقيعهسييله آچيقلانا بيلر. سلجوقلو يؤنهتيميندهكي اوغوز و توركمن بويلارينين بويوك بير بولومو، سيغناق و قاراچيق بولگهسيني ترك ائتديكدن سونرا جند ياخينلاريندا چادير قوروموشدولار. سلجوقلولارين بويوك اؤندري سلجوقون، 10. جو يوز ايلده جندده اولدوغو قونوسوندا اليميزده تاريخي بلگهلر اولدوغونا گوره، ملكنامه نوسخهلريندهكي بيلگيلري بوٍتونويله مؤعتبر قبول ائده بيلريك.148 آنجاق هر حالدا، ظهيرالدين نيشابوري، ابوالعلا احوال و باشقا موليفلرين سلجوقلولارين توركيستاني بوراخيب گئتديكدن سونرا سمرقند و بوخارا چئورهسينه يئرلشديكلرينه دايير قئيدلريني ده گؤز آردي ائده بيلمهريك. بو يازارلارين اثرلرينده مطرح اولان بعضي سلجوقلو بويلاري، احتيمالا گوره جنده گئتمهييب، سمرقند و بوخارا اطرافينداكي بوزقيرا يئرلشن بويلاردير. حمدالله قزويني، ابوالعلا احوالين تاريخينه داياناراق 375 هيجري (= 986/985 ميلادي) ايلينده سلجوقلو بويلارينا منسوب بير قوروپون بوخارانين نور بلدهسي ايله سمرقند سوغدياناسي يان ـ يؤرهسينه يئرلشديگيني خبر وئرير.149 دابليو بارتولد، حمدالله قزوينينين وئرديگي تاريخي يانليش بيلير.150 ك. كاهئن ايسه، يازارا بير آز سايقي دوياراق، «تاريخ ـ گزيده»ده قلم خطاسي اولدوغونو، بونون نتيجهسينده ده حمدالله قزوينينين هيجري 395 (= 1006/1005ميلاد) ايلي يئرينه، اشتيباهاً 375. هيجري يازديغيني دوشونور.151 آنجاق بعضي سببلره گوره كاهئنه ده كاميلاً اينانماق مومكون گؤرونمهيير. بللي اولدوغو كيمي، حمدالله قزويني، قئيد ائتديگي تاريخي ابوالعلايا داياناراق يازميشدير. ابوالعلانين اثري، باشقا اورتا چاغ كرونيكلرينه ده قايناقليق ائتميشدير. اؤرنهيين، «زبدةالتواريخ»ين يازاري بو اثردن فايدالاناراق، سلجوقلولارين 374. ه (985/984.م) ايلينده ماورالنهره يئرلشديكلريني يازير.152 آنلاشيلان، حمدالله قزوينينين بللي ائتديگي تاريخ يانليش دئييل، چوخ احتيمالا گوره بير آز يوخاري چكيلميشدير.
نتيجهسينده، سلجوقلولارين بوخارا و سمرقند بولگهسينه 986/985 ايلينده يئرلشديگيني قبول ائتمهميز اوچون بعضي دليللريميز واردير.153 بعضي موسلمان يازارلارين اثرلرينده يئر آلان بيلگيلر ده بو نظرين تأييد ائديجي يولوندادير. ميريحيي قزويني «لوبّالتّواريخ» آدلي اثرينده، سلجوقلولارين 355 ه (966/965 . م) ايلينده بوخارا اطرافينداكي نور بلدهسينه و سمرقند سوغدياناسينا گلديكلريني بيلديرير.154 عوثمانلي يازاري مونجـّيم باشي، سلجوقون «كافيرلرين اولكهسيندن ايسلام اولكهسينه» گليش تاريخيني 350 ه (962/961.م) ايلي حودودو اولاراق گوسترير.155 نوراتا بولگهسينده اولان 10.جو يوزايله عاييد بير مزار داشي اوزريندهكي يازينين، عئيني تاريخلره مربوط اولماسي چوخ ديقّته شاياندير. سمرقند بولگهسي توركمنلرينين تاريخ و ائتنوقرافيك ياديگارلاري، اونلارين آتالارينين نوراتا داغي اتكلرينه 10.جو يوز ايلين ايكينجي ياريسي باشلاريندا گلديكلريني آيدين بير بيچيمده اورتايا قويماقدادير. سمرقند بولگهسينين دوش كندينده يئر آلان و ايندي نوراتا توركمنلريجه «آتالار مزارليغي» اولاراق سايقي گوستريلن قبريستاندا اسكي دونملره عاييد چوخ ساييدا مزار قورونماقدادير. اوٍستلريندهكي كوفي خطّيايله يازيلميش يازيلار يئر آلان بو مزار داشلارينين بيرينده بوجور دئييلير: «ياخشي دوشونجهلي محمد آلپارسلان بي 23 شوال هيجرتين 348 ايلينده (960/959.م) وفات ائتميشدير».156 شوبههسيزدير كي، محمد آلپارسلان بي، تقريباً 10.جو يوز ايل اورتالاريندا نوراتا داغي اتكلرينده يورد سالان و اينديكي دوش كندينده يئرلشن سلجوقلو بويلاريندان بيرينين بييايدي.
موسلّماً بير يازيتا استيناد ائتمكله سلجوقلو بويلارينين ماورالنهره يئرلشمه مسألهسيني حل ائتمك مومكون دئييل. آنجاق، بو نووع تاريخ و جوغرافيا يازيلاري، اونلارين سمرقند و بوخارا بولگهلرينه داها اركن تاريخلرده گلديكلريني گوسترمكدهدير. يوخاريدا تقديم اولان تاريخي بيلگيلره داياناراق، سلجوقلو بويلارينين بوخارا يان ـ يؤرهسيندهكي نور بلدهسييله سمرقند سوغدياناسينا يئرلشمهلرينين اوزون بير زامان آپارديغيني دييه بيلريك. احتيمالا گوره، سلجوقلو كوچلري سيراسيندا بو بويلاردان بير بولومو، تقريباً 10.جو يوز ايل اورتالاريندا ماورالنهره يئرلشميشدير. آنجاق، بوخارا و سمرقند بولگهسينده اوتوران سلجوقلو بويلارينين آنا بولومو، بورايا داها گئچ بير تاريخده ـ 10.جو يوز ايل سونويلا 11.جي يوز ايل باشلاريندا ـ گلميشديرلر. چوخ احتيمالا بو كوچلر، سامانيلرله قاراخانليلار آراسيندا اوز وئرن ساواشلار سيراسيندا دئييل، سلجوقون اؤلوموندن سونرا سيردريا يابقو دوولتي قارشيسيندا اوغراديقلاري مغلوبيتلر سونوجوندا گئرچكلشميشدير. او حالدا، سلجوقلو بويونا باغلي قوروپلار، تقريباً 1010 ايلينه قدهر، سيردريا نهرينين آشاغي بويلاريندا كوچري اولاراق ياشاميشديرلار. آنجاق، سلجوقون اؤلوموندن سونرا جند، عليخانين اوغلو شاهمليكين الينه گئچميشدير. ابوالفضل بيهقي، 1035 – 1032 ايللري آراسينداكي اولايلاري آنلاداركن، او اثنادا جندي الينه سالان شاهمليكين اسكيدن بري سلجوقلو رييسلرييله قانلي پيچاق اولدوغونو بيلديريركي،157 بو دا سلجوقلولارلا سيردريا اوغوز دوولتي آراسينداكي ساواشلارين چوخ داها اؤنجهدن باشلاديغيني گوسترمكدهدير. نتيجهسينده، سلجوقلو رييسلرينين 1032 – 1010 ايللري آراسيندا جندي الدن وئرمهلريني وار سايماق گرهكير. داها دوغروسو، سلجوقون اؤلومو سونراسيندا، يعني 11.جي يوزايلين ايلك چئيرهگينده بورادان گئتمك مجبوريتينده قالميشديرلار. «ملكنامه» مولّيفينين آنلاتديقلارييلا آشاغيدا بللي ائديلهجك خوصوصلاردا بو نظري دستكلهمكدهدير.158
ماورالنّهر سلجوقلو و قاراخانليلاري
ابنالاثيره گوره، سلجوقلو بويلاري بوخارايا ييرمي فرسخ اوزاقليقدا اوتورورلار و باشچيلاريدا ميكاييلين اوغوللاري داوود چاغري بي و محمد توغرولبي دير. ابنالاثير، داها سونرا بو جور داوام ائدير: «بوخارا حاكيمي اونلاردان قورخمايا باشلادي. بئلهليكله پيس بير قونشو اولاراق اونلارا حمله ائتمك و حتّي اؤلدورمك ايستهدي. بونا گوره ده اونلار دا توركيستان حوكومداري بوغراخانا سيغينديلار و اونون اولكهسينده ياشامايا باشلاديلار».159 ابنالاثير داها سونرا توغرولايله چاغرينين توركيستان حوكومدارينا گووهنمهديكلريني آنلاتير. «اونلار اؤز آرالاريندا آنلاشاراق، ايكيسينيده ياخالاماق ايستهين بوغراخانين خئيمهگاهينا عئيني زاماندا گئتمهمهلرينه قرار وئريرلر. چكديگي نقشهلرين پوٍك چيخديغيني گؤرن بوغراخان، خرگاهينا گلن توغرول بيين ياخالانماسيني امر ائتدي. داوود، بو خايينجه حركته جواب اولاراق، بوغراخانين اوردوسونا حمله ائتدي. شيدتلي بير ساواش دوشدو و سلجوقلولارين ظفري و محمدين قورتولماسييلا سونوجلاندي.160
داها سونرا سلجوقلولار، توركيستانا گئدهرك بوخارا ياخينلارينا يئرلشديلر.161
ابنالاثير و ميرخوندون قئيد ائتديگي اولايلاري، كرونولوژيك آچيدان تفسير ائتمك چوخ چتيندير. ك. كاهئن، ميرخوندون سؤزونو ائتديگي ايلهك خاني علي تگينايله بير توتماق تمايوٍلوندهدير.آنجاق، «روضةالصّفا»نين يازاري، ايلهك خاني ماوالنهر حوكومداري، علي تگينيايسه سمرقند حاكيمي اولاراق تانيدير. سونوجوندا، ميكاييل اوغوللارينين دوشماني اولاراق سمرقند و بوخارا حاكيمي علي تگيني دوشونمهميز اوچون هئچ بير دليليميز يوخدور. او. پريتساك164 ايسه، «ملكنامه» يازارينين بو سطيرلرله سلجوقلو سوْيوايله 2.جي نوحبن منصور (997 – 976) آراسيندا چيخان اختيلافي آنلاتماق ايستهديگي قناعتيندهدير. او حالداكي، سلجوقلولارلا سامانيلر آراسينداكي ايليشگيلر، چوخ احتيمالا گوره، 11.جي يوز ايلين ايلك باشلاريندا سونا چاتميشدي. ابنالاثير و ميرخوند، بوغراخانا سيغينماق اوچون گلن سلجوقلولارين باشيندا داوود چاغري بي و محمد توغرول بيين اولدوغونو بيلديريرلر. او حالداكي چاغري و توغرول، 2.جي نوحبن منصور دونمينده اوشاق ياشدا اولدوقلاري اوچون سلجوقلولارين باشيندا اولا بيلمزديلر.165 نتيجهده «ملكنامه»ده آنلاتيلان اولايلاري، 10.جو يوز ايل دئييل، ترسينه 11.جي يوز ايلين ايلك چئيرهگينده اوز وئرن حاديثهلر اولاراق قبول ائتمك گرهكير.166
ابنالاثير و ميرخوند، «بوغراخان» آدييلا كيمي قصد ائتديكلريني يازماميشديرلار. او. پريتساك، داوود و محمد اؤندرليگيندهكي سلجوقلو بويلارينين باتي قاراخانلي167 حوكومداري هارون الحسنبن سليمانين خَلَفينه سيغينماق ايستهديكلريني بيلديرير. اي. قفساوغلو، ميكاييل اوغوللارينين تالاس قاراخانلي حوكومدارينا ايطاعت ائتديكلريني دوشونموشدور.169 آ. آ. روسلياكوو ايسه170، چاغري و توغرول بيلرين قادرخان يوسوفون امري آلتينا گلديكلريني ايرهلي سورور.
بللي اولدوغو كيمي، «بوغراخان» عونوانيني قاراخانلي سولالهسينين بير چوخ تمثيلچيسي داشيميشدير.171 بو عونواني قاراخانليلار آراسيندا يئر آلان هارونبن سليمانايسه، بوخارايي فتح ائدن ايلك قاراخانليدير. آنجاق، هارونبن سليمان، 996 ايلينده ماورالنّهردن كاشغارا چكيلديگي سيرادا اؤلموشدو. آنلاشيلان، داوود و محمِد، داوودبنموسينين «بوغراخان» عونواني داشييان اوغوللاريندان بيرينه سيغينمايا چاليشميشديلار. داها دوغروسو، اونلار قادرخان يوسوفون حاكيميتينه گيرمهيه گؤنوللو ايديلر. بو نظري، غيرموستقيم بير شكيلده، نشرينين سلجوقون قاراخانلي حوكومداري قادرخانا سيغينماسي حيكايهسيده دوغرولاماقدادير. نشرينين سلجوقو ميكاييلين اوشاقلارييلا قاريشديرميش اولا بيلهجگي احتيمالينيدا يوخ سايا بيلمهريك.172
11.جي يوز ايل باشلاريندا دوغو قاراخانلي خاقانليغينين ان بويوك و ان گوجلو حاكيمي قادرخان يوسوفايدي. هله 1006 ايلينده اوندان خوْتَن حوكومداري اولاراق بحث ائديلير. نئجهكي، تورك ائلينين ان اوج نوقطهسينه قدهر اولان اراضيلر اونا تابئعايدي.173 نوميزماتيك بيلگيلري، اونون 1014 ايلينده ياركنتده، 1015 ايلينده ايسه كاشغاردا حوكوم سوردوگونو آچيقلاماقدادير. شوبههسيز، چاغري و توغرول بيلرين اؤندرليگيندهكي سلجوقلولار، اونون حاكيميت ساحهسينه گيرميشديلر. ماورالنهرين قاراخانلي توركلري طرفيندن اشغال اولماسينين، بوخارا و سمرقند اطرافيندا اوتوران سلجوقلولار اوزرينده بير تأثيري اولا بيلمزدي. كاشغار و يئدديسودان آيريليب گلن كوچري قبيله اوردالاريدا قاراخانليلارين استيلاسينا قاتيلميشديلار.174 بو بويلار آراسيندا سيردريا و آمودريا نهرلري بويونجا ان ياخشي اوتلاقلارا صاحيب اولان قارلوقلار، ياغمالار و چيگيللر اؤن صفده يئر آليرديلار. تورك ـ قاراخانلي حوكومدارلاري، سادهجه واحه خالقلاريني دئييل، توركجه دانيشان بوزقير بويلارينادا حوكومت ائلهييرديلر. 11.جي يوز ايل باشلاريندا زرافشان و نوراتا داغي اتكلرينده اوتوران سلجوقلو بويلاري دا قاراخانلي حاكيميتيني قبول ائتمك مجبوريتينده قالميشديلار. اورتا چاغ يازارلاري، اونلارين ماورالنهر ايلهك ـ خانلارينين حوكومتي آلتينا گئچيش تاريخيني تام اولاراق بللي ائلهميرلر. احتيمالاً سلجوقلولار، چوخ موقاويمت ائتمهدن تورك ـ قاراخانلي حوكومدارلارينين قوللوغونا گيرميشديلر. هر حالدا، سلجوقلولار، نصربنعلينين بوخارايايي اله گئچيرمهسينه قدهر باغيمسيز ايديلر. ابنالاثير بو جور يازير: «ساماني حاكيميتي سونا چاتديقدان سونرا، ايلهك خان گليب بوخارايايي اله سالانا قدهر ماورالنهرده آلپ آرسلان بن سلجوقون آدي يوكسك درجهده خاطيرلاناردي».175 بو دؤنمده سلجوقلولار ايكي قوروپدان دوزهليرديلر. بونلاردان بيرينه ايسراييل، اؤبورسونه ايسه موسي، داوود و محمد اؤندرليك ائديردي.176 ايسراييل سلجوقون بويوك اوغلو اولوب «بايقو ـ آرسلان» عونواني داشيييردي.177 داوود «چاغريبي»، قارداشي محمد ايسه «توغرول بي» عونوانلاري داشيييرديلار.178 «بايقو» كيمي بو ايكي عونوان دا179 آنلام اولاراق دوغان جينسيندن اولان قوشلارا وئريلن آدلاردان موٍشتقّ اولموشدور.180
بحثي گئچن دؤنملرده، ايسراييلين يونهتيميندهكي سلجوقلو بويلاري، بوخارايا باغلي نور بلدهسي جيواريندا اوتوروردولار.181 داوود و محمدين اؤندرليگيندهكي سلجوقلو قوروپلاريايسه، توركيستاندان چكيلديكدن سونرا جند ياخينلارينا گلميشديلر.182 بو ايكي قوروپا باغلي سلجوقلو بويلارينين رييسلري آراسيندا بير خصومت واريدي.183 حاكيميت اوچون بيربيرلرييله ساواشا گيرن سلجوقلو بيلري، بير سيرا سياسي هدفلر آردينجا ايديلر. سلجوقلو بيلرينين بير قيسمي، ماورالنهرين يئرلشميش اصيلزادهلريايله، اؤبور قيسمي ايسه، تورك ـ قاراخانلي كوچري آريستوكرات قوروپلارييلا ساغلام دوستلوق باغلاري قورموشدو.184 بونون موقابيلينده بوخارا اميريايله دوشمان اولان داوود و محمد، آرخالاريني قاراخانليلارا داياماق ايستهميشديلرسه ده موفّق اولا بيلمهميشديلر.
عليتگين و ماورالنّهر سلجوقلولاري
ساماني دوولتينين 999 ايلينده ييخيلماسيندان بلافاصله سونرا، ماورالنهرده اولدوقجا بوروشوقلو بير سياسي وضعيت اورتايا چيخميش؛ علي تگين، 11.جي يوز ايل باشيندا ايسراييله باغلي بيرليكلرين يارديميني اله گتيرهرك185 بوخارايي اله گئچيرميشدي. شوبههسيز، بو اولايلاردان آز اؤنجه ايسراييل، ماورالنهرده «ايلهك خان عونواني داشييان قاراخانلي حوكومدارينا باغلييدي. ابنالاثير، ايسراييل و عليتگينين ايلهك خاندان آيريلديقلاريني بيلديرير. «تاريخالكامل»ده علي تگينين ايلهك خانين قارداشي آرسلان خاندان اوز دؤندرديگي و آردينداندا بوخارايي اله گئچيرديگي يازيليدير. علي تگين، داها سونرا نور يان ـ يؤرهسيندهكي سلجوقلو بويلاري ليدئري ايسراييلله آنلاشميش، عاصي عليتگيني اورتادان قالديرماق ايستهين ايلهك خان ايسه، آغير بير مغلوبيته قارشيلاشميشدير.186
علي تگينين ماورالنّهر تاريخ صحنهسينه چيخيشي، 1003-1002 ايللري اولاراق قبول ائديله بيلر.187 آما او دؤنملرده تورك ـ قاراخانلي اصيلزادهلري آراسينده گؤزه ووران بير رول اويناييردي. بو دؤنمده ماورالنهرين حاكيمي، 10.جو يوزايلين سونلاريندا سامانيلر دوولتينه سون وئرن188 نصربنعلي ايدي.189 عليبنحسن آدينا ايلك پول (سيككه) 405. ه (1015.م) ايلينده بوخارادا ضرب اولموشدو. آنجاق، داها گئچ ضرب اولوندوقلاري آنلاشيلان بو پوللاردا ييقاتگين و آرسلان ايلهك آدلارينا راستلانيلير.190 دابليو. بارتولد،191 م. ناظم192 و ك. كاهئن، ييقاتگينين قاراخانلي حوكومدارلاريندان يوسوف قادرخانين اوغلو اولدوغو قناعتيندهديرلر. او. پريتساك،193 ييقاتگينين اؤزل بير آد اولماديغيني، 451. ه (1021/1020.م) ايلينده بوخارايي اله گئچيرديكدن سونرا عليخانين قوللانميش اولا بيلهجگي بير عونوان اولدوغونو ايثبات ائتمكدهدير. بو ايكي آدين بيربيرييله بير توتولماسي، 11.جي يوز ايلين بيرينجي چئيرهگينده سلجوقلولارين ماورالنهردهكي فعاليتلرييله ياخيندان باغلانتيسي اولان تاريخي اولايلارين كرونوليك تفسيرينده اونملي بير يئري واردير. مفهوم اولدوغو قدهر، ماورالنهر سلجوقلولاري، باتي قاراخانلي خاقانليغيندا اوز وئرن بويوك اولايلارين مركزينه ايتهلنمهيه باشلاميشديلار.
سلجوقلولار، 1020 ايلي حودودينده بوخارايي اله گئچيرن عليتگينين عوصيانينا قاتيلميشديلار.194
ائلهكي نظره گلير، بو حاديثه، عليتگينين آرسلانخانا قارشي باش قالديرماسييلا عئيني زامانا راست گلير.195 آنجاق، او دونمده علي تگين مغلوبيته سووق وئريلهرك زيندانا سالينميش؛ سونرالار زينداندان قورتولمايي باشارميش و عوصيان بايراغيني آچميشدي. علي تگين، ايسراييلايله بيرلشهرك سلجوقلو بيرليكلرينين يارديمي سايهسينده بوخارايي ايشغال ائتميشدير.
عليتگينين آياغا قالخماسي، 11.جي يوزايلين ايلك چئيرهگينده قاراخانليلارداكي فئوداللارين دورومونو مونعكيس ائدن بير اؤرنكدير. تورك ـ قاراخانلي خانيداني اويهلري آراسيندا تاخت و سهم غوغالاري دايانماق بيلميردي. همده، ماورالنهر بيلرييله كاشغار و بالاساقون خانلاري آراسيندا دا شيدتلي غوغالار واريدي و بيربيرلريني ييهن قاراخانليلار، تئز ـ تئز قزنهليلردن ياريم ايستهييرديلر.196 ايسراييله باغلي گوجلرين دستگيني ساغلايان علي تگينده، باشقا قاراخانلي بيلرييله ريقابته گيرمكده گئجيكمهيهجكدي.
نور بولگهسيندهكي سلجوقلو بويلاري، عوصيانچي عليتگينه عملاً دستك وئريرديلر. ايسراييل و علي تگين، عوصيان بايراغي آچاراق ماورالنهر حاكيمي ايلهك خاندان قوپموشدولار.197 سلجوقلولارين بوخارا قاراخانلي بييندن رضايتسيزليكلري، اونلاري عليتگينه يارديم ائتمهيه ايتهلهميشدي.198 عليتگين، سلجوقلو بيلرييله قوردوغو بيرليگي ائوليليكلر و سببي فامئلچيليكلرله داها دا قووّتلنديرميش و ابنالجوزينين بيلديرديگي كيمي، ايسراييلين قيزييلا ائولنميشدي.199 ايسراييل، قزنهلي ماحمود طرفيندن اسير اولونجايا قدهر عليتگينين ان صاديق موتّفيقي اولاراق قالميشدير. ايسراييله باغلي سلجوقلو بيرليكلرينين ساغلاديغي دستك، عليتگينين قاراخانلي حوكومدارلارييلا باشاريلي بير بيچيمده ريقابت ائتمهسينه ايمكان وئرميشدي.
ماورالنهرين سياسي ياشاميندا اؤنملي بير رول اوينامايا باشلايان عليتگين، بوتون سلجوقلو بيلرييله عئيني زاماندا ياخين ايليشگي ايچيندهيدي. اگر، ايسراييل و اونا باغلي سلجوقلو بويلاري عليتگيني دستكلهسئيديلر، اؤبور سلجوقلو ليدئرلري ده بوخارا و سمرقندين يئني حاكيمينه عداوت گؤسترهرديلر. «ملكنامه»نين فارسجا وئرسيونوندا، داوود چاغري بي و محمِد توغرول بيين بوغراخانين اولكهسيندن گئري دؤندوكلرينده، علي تگينين توركيستان مليك و سولطانلاريندان يارديم ايستهديگي قئيد ائديلير.200 سمرقند حاكيمينين ساواشا حاضيرلانديغيني خبر آلان ميكاييل اوغوللاري، ساواش قورولتاييني توپلاديلار. «ان دوغرو ـ دئدي بو قورولتايدا چاغري بي، توغرول بيه خيطاباً ـ سن و يانيندا اولانلارين چؤله گئتمهسيدير. منيم ايسه بورادا قاليب جهادا گيرمهگيمه اذن وئر. صاحيب اولدوغو گوٍجه باخماياراق دوشمانيميزين بيزدن اوزاق توتولماسي اليميزدن گلر.»201 داوودون اؤنريسي قبول ائديلدي و توغرول بي امريندهكي سلجوقلو بويلاريني گؤتورهرك چؤلون ان اوج قيسيملارينا چكيلدي. چاغري بي ايسه 30000 نفري آشقين اوردوسويلا خوراساني گئچيب آنادولويا يؤنهلدي.202
بونودا بيلديرمك گرهكيركي، «ملكنامه» يازمالاريندا، چاغريبي و محمد توغرول بيين يئر آلديغي سلجوقلو بويلارينين طالئعلرييله ايلگيلي بيربيرييله دوز دئمهين بيلگيلر يئر آلميشدير.
ابنالاثيرين اثرينده، اونلارين بوغراخاندان اوٍز دؤندرديكلريندن سونرا جند ياخينلارينا يئرلشديكلري بيلديريلير. ميرخوند ايسه، اونلارين اوّلجه سمرقند ياخينلارينا، آرديندان دا اطرافينداكي بوزقيرلارا كوچ ائتديكلريني ايديعا ائدير. چوخ احتيمالا گوره، ميكاييل اوغوللارينين امريندهكي سلجوقلو قوروپلاري اوّلجه سمرقند بولگهسينه يئرلشميش ايميشلر، داها سونرا ايسه، سيردريا نهرينين آشاغي قيسيملارينا داشينميش ايميشلار. سلجوقلو قوروپلارينا داخيل بو بويلار، احتيمالاً گونئي قيزيل قوما، آردينداندا جنده حركت ائتميشديرلر.203 محمد توغرول بي داوود چاغري بيين يؤنهتيميندهكي سلجوقلو قوروپلارينين جند بولگهسينده چوخ اوتورماديقلاري آنلاشيلير. بولگهيه گلمهلريندن آراسيز سونرا سيردريا يابقولارييلا اوٍز وئرن توققوشمالار، اونلارين بورالاري ترك ائتمهسينه سبب اولموشدور.204
سيردريا آشاغي آخيملاريني بوراخان سلجوقلو بويلاري، حسنبن موسي، محمد توغرول بي و داوود چاغريبي ايدارهسينده كئش و ناهشب (Nahşeb) ياخينلارينداكي بوزقيرلارا چكيلديلر. ميرخوندا گؤره، اونلار اوّلده عليتگينين حاكيميتيني تانيماق ايستهمهميشديلر، آنجاق آرديندان ايسراييلين موداخيلهسييله دوشمانليغا سون وئرهرك اوردويو ترخيص ائتميشديلر. علي تگين ايله ميكاييل اوغوللاري آراسينداكي ايليشگيلر، بالاخره ياواش ياواش دوزهلميش و حتّي سونوندا دوستلوغا قدهر يئتيشميشدي.205
ايسراييلين اورتادان قالديريلماسي
ائله اوّلدن قيوراق بير ديپلومات اولان عليتگين، سلجوقلو بيلرينه قارشي اسنك بير سياست گؤتورموشدو. «او (عليتگين)، زيرك، قابيليّتلي و تجروبهلي بير آدامايدي، ـ دييه يازير بيهقي. ـ قوْلتوغا قارپيز قويماقدا اوستا ايدي. توركمنلري و سلجوقون طايفا ـ قبيلهلريني الده ساخلار؛ شيرين ديل و گوٍموشله اونلارين گؤنلونو اله گتيرمهيي بيلردي. آيري عيبارتده، اونلارين چيخيب گئدهجگيني؛ بو حالدا دا ايقتيداري الدن وئرهجگيني آنلاميشدي.»206 عليتگين، سلجوقلو بويلارينين دستگي سايهسينده بويوك قاراخانلي حاكيملرينه قارشي موفّق بير چكيشمه سرگيلهيه بيليردي. اونون ان گوجلو دوشماني، هئچ شوبههسيز، قزنهليلر طرفيندن ده حيمايت اولان يوسوف قادرخان ايدي.207 قادرخان، سولطان محمدايله گوروشهرك اوندان شخصاً عسگري يارديم وئرمهگيني ايستهميشدي؛208 بئلهليكله 1025 ايلينده، بويوك بير قزنه اوردوسو آمودريا و بوخارايا حركت ائلهميشدي.
گرديزينين آنلاتديقلارينا گؤره، ماحمودون اونا قارشي اوردو گؤندرديگيني ائشيدن عليتگين چؤله قاچير؛ سولطان ماحمود، تئز آردينجا بير شيناسايي دستهسي گؤندهرير. بو دسته چولده ايسراييلين ايزينه راست گليرلر. سولطان ماحمود عاجيل بير عسكري بيرليك اورايا يوللانديرير و ايسراييل ياخالانيب، اسير توتولور. سولطان امرييله اؤنجه قزنهيه، اورداندا هينديستانا آپاريلان ايسراييل، اؤلومونه قدهر حاياتيني جسده گئچيرير.209
ابنالاثير ايسه بو اولايلاري تماماً فرقلي نقل ائدير. اثيره گوره، قزنهلي اوردوسونون ياخينلاشديغيني آنلايان عليتگين بوخارايا قاچير؛ آرسلان بن سلجوق ايسه اؤزونه باغلي بويلارلا بيرليكده قوملوق صحرايا چكيلهرك دوشماندان گيزلنمهيه چاليشير. بو دورومو گؤرن سولطان ماحمود، اونو خرگاهينا چاغيرير و گلمك همن اونو توتدورور و زيندانا سالينماسيني امر ائدير.210
دابليو. بارتولد211 و آ. يو. ياكوبووسكي212 گرديزينين آنلاتديقلاريني ابنالاثيرينكيندن داها دوٍز بيليرلر. ها بئله آ.يو.ياكوبووسكي، ايسراييلين ماحمودون اوردوسونا حمله ائتمهيه حاضيرلانديغيني، نهايت ياخالانيب هينديستانا آپاريلديغيني ايدِيعا ائتمكدهدير.213 بونا رغماً تاريخچينين قايناق اولاراق قوللانديغي گرديزيده، ايسراييلين بئله بير نيـّتده اولدوغو قونوسوندا هئچ بير آچيقلاما يوخدور. «زينالاخبار»دا ايسه قزنهلي كوموتانلاريندان بيرينين، عليتگينين خئيمهگاهيني موحاصيرهيه سالاراق عاييلهسيني اسير توتدوغو بيلديريلير.214
گرديزينين آنلاتديقلاريندا اولدوقجا شوبههلي بير تفصيل توجـّوهو جلب ائدير. زينالاخبارا گوره، ايسراييل جيدي بير ديرهنيش گوسترمهدن اسير ائديلميشدير. او حالداكي ايسراييل، او زامانين ان بويوك و گوجلو اوردوسونا صاحيب بيلردن ايدي.215 بو اوزدن ايسراييلين ماحمودا عاييد كوچوك بير عسكري بيرليك طرفيندن اسير توتولماسيني قبول ائتمك چتيندير. گرديزي، بير ساراي تاريخچيسي اولماسينا گوره، احتيمالاً سولطان ماحمودون اعتيباريني خراب ائدهجك بعضي آچيقلامالاردان چكينميشدير. نئجهكي اورتاچاغ قايناقلاريندا بو قونويلا ايلگيلي اولاراق وئريلن بيلگيلرده بيزيم نظريميزي دستكلهيير. اورنهيين ابنالاثيرين آنلاتديغي كيمي، سولطان ماحمود، ايسراييلي قانديريب اؤز اوردوگاهينا دعوت ائتميش، آرديندان دا توتدوروب حبس ائتميشدير. بو اولايلارين داها آيرينتيلي حيكايهسي ظهيرالدين نيشابوري، راوندي،216 محمد يزدي،217 و باشقا اورتاچاغ مولّيفلرينين اثرلرينده218 يئر آلماقدادير.
ظهيرالدين نيشابوري، بوخارانين نور بلدهسي و سمرقندين سوغديانا بولگهسينده اوتوران سلجوقلولارين چوخ ساييدا و ياخشي اورقانيزهلنميش اوردوسونون اولدوغونو آنلادير. اونلارين عسكري گوجلرينين آرتماسيندان نيگرانليق دويان توركيستان حوكومداري ايلهك خان، قزنه سولطانينا اوزل بير ائلچيليك هيأتي گؤندهرير. ايلهك خان، ماحمودا بعضي وعدهلر وئرهرك نور و سمرقندده اوتوران سلجوقلولاري اؤز يانينا چكمهسيني اؤنهري وئرير.219 بونون اوزرينه بوخارايا حركت ائدن سولطان ماحمود، ائله بو سفر اثناسيندا سلجوقلولارا بير سفير گؤندهرهرك اونلاردان اؤزونه موطيع اولمالاريني ايستهيير. ماحمودون چاغيريسينا ايجابت ائدن ايسراييل، اون مين سئچگين آتليايله قزنه قرارگاهينين اولدوغو يئره دوغرو حركت ائدير.220 آما ماحمود، اوندان اوچيوزدن چوخ سواري يانيندا اولماماسيني ايستهيير. ماحمود، ايسراييل و اوغلو قوتالميشا گؤركملي بير پئشواز تؤرهني حاضيرلايير، آمّا ضيافت اثناسيندا سلجوقلو كوماندانيني توتدوراراق221 قالينجار قالاسينا سالديرير.222
ظهيرالدين نيشابورينين نقل ائتديگي حيكايهده، ايسراييلين گوجو و قونومو حدّيندن آرتيق دئييلميشدير. اوزلليكله، «سلجوقنامه» يازارينين «ايسراييل»ين خوراسان و ماورالنهرده اوتوران تورك بويلاري اوزرينده حاكيميت قوردوغو، شكليندهكي بيلگيلري هئچده اينانديريجي دئييلدير.223
ضيافتدن سونرا رييسلرينين ياخالانيب هينديستانا گؤندهريلديگيني ائشيدن سلجوقلولارين ايسراييلي نجات وئرمك اوچون گوسترديكلري تلاشلاري آنلاتان حيكايهلر ايسه تماماً اويدورمادير.224
بو شوبههلي و اينانديريجي اولمايان تفصيللره باخماياراق، ظهيرالدين نيشابوري و ابنالاثيرين وئرديكلري بيلگيلر، گرديزينين سولطان ماحمودون نور و سمرقند سلجوقلولاريني قوللوغا اوغراتديغي شكلينده آنلاتديغي ريوايتين تصحيح ائديلمه سي خوصوصو دا گؤز آردي ائديله بيلمز. گرديزي، ابنالاثير و ظهيرالدينين وئرديكلري بيلگيلرين قارشيلاشديريلماسي سايهسينده 1025 ايلينده ماورالنهرده اوز وئرن اولايلارين سيراسيني توتماق مومكون اولا بيلير. قزنه اوردوسونون آمودريايي گئچمهسينين بلافاصله سونراسيندا عليتگين تلهسيك بوخارايي بوراخماق مجبوريتينده قالدي. ايسراييل ايسه سواري بيرليكلرييله چوخ احتيمالا گوره قيزيل قوم چؤللرينه چكيلميشدي. بونا گوره سولطان ماحمود، حيلهيه ال ووراراق ايسراييلي گيزلنديگي يئردن چيخارتمايا تصميم توتدو. او جور كي نظره گلير، سولطان و يا كوموتانلاريندان بيري، سلجوقلو رييسينه چئشيدلي وعدهلر وئرهرك تلهيه ساليب اسير ائلهميشديرلر. قزنه سولطاني عبدالّرشيد دؤنمينده اثريني تاماملايان گرديزي، طبيعيديركي سولطان ماحمودون پيس صيفتلري قارشيسيندا سوسمايي داها گووهنمهلي گؤرهجكدي.
ايسراييلين اسير آلينماسينين آراسيز آرديندان قزنهلي عسكرلر، كوچري سلجوقلو چاديرلارينا يوٍگورهرك چوخ ساييدا آداملاري اؤلدوردولر و تاراج و غارته ال ووردولار. سلجوقلولار قوروپ ـ قوروپ حالينده اورايا بورايا داغيلميش اولدوقلارينا گوره، بو حاديثه، ايسراييله باغلي بيرليكلرين آغير بير ضربه يئمهسينه يول آچدي.225 سلجوقلو بويلارينين بير قوروپوايسه، سولطان ماحمودا موراجيعت ائدهرك اؤزلرينه اوتلاق اراضي وئريلمهسيني تقاضا ائتديلر. دؤرت مين عاييلهدن اولوشان بو سلجوقلو بويونون باشيندا ياغمور، بوكا، قيزيل و گؤكتاش آدلي بيلر يئر آليردي.226 شولوغ قويون، دَوَه و آت سورولرينه صاحيب اولان بو بيلر، حئيوانلاري اوچون مرتعلره احتياجلاري واريدي.227 سلجوقلولار، اونلارا وئريلهجك توپراقلار قارشيليغيندا سولطان ماحمودا وئرگي اؤدهمهيي و واختيندا عسكر گؤندرمهيي قبول ائديرديلر.228 قزنه حاكيمي، اونلارا آمودريايي گئچهرك سرخس، ابيورد و فراوا اطرافينا يئرلشمه اذنيني وئردي. آمودريادان مذكور سلجوقلو قوروپونون گئچيشي، سولطان اوردوسونون آغير نيظارتي آلتيندا گئرچكلشدي.229 سولطان ماحمود، اوردو باشچيلارينا سلجوقلو بيرليكلرينين بوٍتونلوكله سيلاحسيزلانديرماسيني امر ائتميشدي.230
سلجوقلولارين رياستليگيني ائدن كوماندانلارين هئچ بير سان (عونوان) داشيماديقلاري شايان ـ توجـّوهدور. دؤرت مين عاييله و يا چاديرا دؤرت ليدئرين اؤندرليك ائتمهسيده ائله او قدهر ايلگينچدير. احتيمالا گوره، سلجوقلولاردا عسكري ـ بوي دوزهنينين گرهگي اولاراق مينليك سيستئم راييجايدي. بويوك سورولره صاحيب اولان سلجوقلو قوروپلاري، اوتلاق و مرتعلره شديد احتياج دويدوقلاري اوزدن قزنه حاكيمينه قوللوق ائتمك مجبوريتينده قالميشديلار. ايسراييلين اسير ائديلهرك هينديستانا گوندهريلمهسي، اونلاري بو نيـّتلريندن واز گئچيره بيلمزدي؛ چونكو اونلارلا ميكاييلين اوغوللاري آراسيندا بير عداوت واريدي. ايسراييلين ييخيلماسينين آرديندان محمد توغرول بي و داوود چاغريبي، بوندان اونجه عميلرينين حاكيميتي آلتيندا اولان سلجوقلو بويلارينا گوره حاقّ ايدّيعا ائتمهيه باشلاديلار. اونلارين بو باسقيلاري قارشيسيندا بعضي سلجوقلو عاييلهلري سولطان ماحمودا ايطاعت ائتمهيه يؤنهلديلر.
هر ايكي سلجوقلو قوروپو اؤندرلري آراسينداكي بو عداوت ايللر اونجهدن سوروب گليردي و حتي محمد توغرول بيله داوود چاغريبي خارزمه گلديكلري زامان، سلجوقلو بويلاريندان بيرينين اؤندهري اولان ياغمورون اوغلو ديدرگين اولاراق خوراسانا قاچميشدي.231
بو حاديثهلرين اوستوندن اوزون بير مودّت گئچديكدن سونرا محمد توغرولبي، ايسراييل حاكيميتيندهكي بويلاري دخي اؤز تبعهسي اولاراق حسابلاييردي. توغرول مكتوبلارينين بيرينده: «بو توركمنلر، بيزيم كؤلهلريميز، خيدمتكارلاريميز، تبعهميز، فرمانلاريميزي ايطاعت ائدن و يولوموزا قوللوق ائدن روعاياميزديلار» دييه يازميشدي.232
گوزدن گئچيريلن مووجود قايناقلار، بوخارا بولگهسيندهكي سلجوقلولارين 1015 ايلينده ماحمود قزنهلي (غزنوي) اوردولاري طرفيندن پوزقونا سووق وئريلديكلري نتيجهسيني اله گتيرمك ايمكاني ساغلايير. بونا باخماياراق كي، محمد توغرول بي و داوود چاغري بي، ايسراييلين ياخالانماسيندان سونرا باشسيز قالان سلجوقلو بويلاريني ايطاعت آلتينا آلمايا چاليشيرديلار؛ نهايت، اونلارين موٍفرط باسقيسينا معروض قالان بو بويلار، ماحمود قزنهلينين قوللوغونا گيرمهيه مجبور قالميشديلار.233 بو سلجوقلو بويلارينين باشيندا ياغمور، گوكتاش، بوكا و قيزيل بيلر يئر آليرديلار. بو دورت ليدئرين يونهتيميندهكي دورت مين عاييله قزنهليلر طرفيندن خوراسانا يئرلشديريلميش و سورولري اوچون اوتلاقلار الده ائتمه لرينه سرخس، فراوا و ابيورد يان ـ يورهسينه تاخيلميشديلار.234
1027 ايلي سلجوقلو خوراسان آياغا قالخماسي
خوراسانا يئرلشن سلجوقلو بويلاري، بولگهنين قزنهلي يونهتيجيلري طرفيندن چوخ ايستي قارشيلانماديلار.235 اوزلليكلهده توس اميري آرسلان جاذب اونلارا قارشي اولدوقجا سوغوق داورانيردي. سلجوقلو يونهتيجيلري بو دوروم قارشيسيندا خوراسان واليلري يانيندا خوش ذهنيت و حيمايه ياراتمايا مجبور قالميشديلار.
سلجوقلولارا وئريلن سرخس، فراوا و ابيورد اطرافينداكي اوتلاقلار، محسوس قدهر، سورولرين راحاتجا اوتلاماسي اوچون يئترسيز ايدي. سلجوقلو بيلري، يئني بوْش اوتلاقلار اله گتيرمك آماجييلا وزير ابوسهل حمدُويدن سارايدا آراچي اولماسيني ايستهديلر.236 و گئرچكدن ده ابوسهله باهالي هديهلر آپاراراق، دانداناكان يان ـ يؤرهسينده بير سيرا مرتعلر اله گتيرمهيه موفّق اولدولار.237
خوراسان سلجوقلو بويلارينين سولطان ديوانينا وئرگي اؤدهمك كيمي بير تعهّوٍدلري واريدي. اونلارين حئيوانلاري اوچون وئرديكلري ماليات، عاديجه تعيين اولان وئرگينين ايكي برابرييدي.238 وئرگي توپلاما ايشي، موهاجيرلري دينمز ـ بيتمز اولاراق گؤرن اوزل مأمورلارا (عاميللره) حواله ائديلميشدي. ابنالاثير، «اونلارا گلن عاميللر، ماللارينا و اوشاقلارينا ال اوزاتمايا باشلاديلار» دييه يازير.239 احتيمالاً بو عاميللر، صلاحيّتلري خطّيندن گئچمكله بيرليكده، اوشاقلاري قولام، قادينلاري ايسه جاريه اولاراق قوللانماق خيالينا دوشموشدولر.240 نهايت بو عيّاشليق سئوداسي و تجاووزلارا چكيلن داورانيشلار، 1027 ايلينده خوراسان سلجوقلو بويلارينين عوصيانينا ندن اولدو.241 گرديزي، سلجوقلولارين ابيورد، نيسا و فراوا واليلرييله ساواشلارا گيريشديكلري حاققيندا، بير سيرا بيلگيلر وئرمكده دير. «زينالاخبار»دا توركمنلرين بولگهده باشلاتديقلاري تاراج ائتمه حركتلريندن بحث اولونور، بونا قارشيليقدا قزنهلي مامورلارين اونلارا ائتديكلري پيس موعاميلهلر سونرا اورتايا چيخير.242
سولطان ماحمود، عوصياني باسديرماق اوچون بولگهيه آرسلان جاذب باشليغيندا بير عيبرت بيرليگي يوللادي. بير سيرا توققوشما سونوجوندا، چوخ دايانيقلي چيخا بيلمهين قزنه اوردوسو گئري چكيلمهيه مجبور اولدو. سلجوقلولار، سادهجه ترتيب وئريلن حملهلري گئري وورماقلا قانئح اولماييب، بيرده قارشي تعـّروٍضه گئچديلر. بو دوروم قارشيسيندا توس حاكيمي سولطان ماحموددان يارديم ايستهدي. سولطاندان يئني يارديم بيرليكلريني آلان آرسلان جاذب، 1028 ايلينده يئنيدن سلجوقلولارا قارشي حركته گئچدي. فراوا ياخينلاريندا مئيدانا گلن چارپيشما، توركمن آتليلارينين قاهرامانجا هوجوملارييلا باشلادي. آما سلجوقلو آتليلاري دوشمانين مركزيني داغيتمايا موفق اولا بيلمهدي و ساواشي اوتوزان سلجوقلولار، دئهيستان و بلخان (بالخان) داغلارينا چكيلديلر.243 بو شيكستدن سونرا سلجوقلولارين بير بؤلومو كيرمان و ايصفاهانا يؤنهلديلر.244 ياغمورون رياستيندهكي اؤبور آنا كوتله ايسه بالخان جيوارينداكي بوزقيرلارا سيغيندي.245 ابنالاثير، اونلارين بورادان خارزم شهر و كندلرينه حمله ائتديكلريني ايدِيعا ائدير.246
آرسلان جاذب، 1029 ايلينده بالخان جيوارينا سيغينان سلجوقلولارا قارشي بير نئچه حمله ائلهديسه ده، ايكي ايل سورهن توققوشمالار سونوندا هئچ بير باشاري اله گتيره بيلمهدي. بو وضعيتي گؤرن سولطان ماحمود، اوغوز و توركمن بوي بيلرييله ياخينلاشمايا تصميم توتدو. ابنالاثير بئله دئيير: «سولطان ماحمود، قوزلارين بير بولومونو و رييسلري ياغمورو اؤز يانينا چكمهيه موفّق اولدو»247. سلجوقلو بيلري، رئي واليسي اولاراق منصوب اولان مسعودا تابئع اولموشدولار. بونلار، 1030 ايلينده سولطان ماحمودون اؤلوموندن سونرا قزنهيي ايشغال ائتمكده مسعودا يارديم ائتديلر. ابنالاثير، بو حاديثهلري آنلاداركن بو جور يازير: «مسعود قزنهيي ايشغال ائتمك همن، بونلار (قوزلار) بالخان يان ـ يورهسينده قالانلارلا ايرتيباط قورمالارينا اذن ايستهديلر. مسعود، اونا باغلي قالمالاري و اويغونسوز داورانمامالاري شرطييله اونلارين گئري دؤنمهسينه اذن وئردي».248 يئني قزنه سولطاني، خوراسانداكي سلجوقلو بويلارينين باشينا بير شيهنه تعيين ائتدي و سلجوقلولارين ايشلريني و ماللاريني نيظارت آلتيندا ساخلاماق و ايداره ائتمك اوچون توسدان بير امير گؤندردي.249
1031 ايلينده سلجوقلو خوراسان عوصياني
سلجوقلولار، 1030 ايلينده مسعود بن ماحمودون تاختا چيخماسينين آرديندان قزنهلي اوردوسوندا خيدمته چاغيريلميشديلار. اوغوزلارين اؤندرلري ياغمور، گؤكتاش، بوكا و قيزيلايدي. سلجوقلو بيرليكلرينين باشچيسي «حاجيب» عونواني داشييان خومارتگينه وئريلميشدي.250 سلجوقلار، دورت مين آتلي و اوچمين پيادهدن اولوشان قزنهلي بيرليكلرييله مكرانا گؤندهريلديلر. بيرلشيك اوردو، بلوچيستاندا عوصيان بايراغيني آچان امير عيسينين اوردوسونو مغلوب ائتدي، آنجاق، سلجوقلو رييسلري قزنهلي كوموتانلارين ايدارهسي آلتيندا اولماقدان راضي دئييلديلر. بوندان ساوايي، چوخ اختيمالا گوره، سلجوقلو عسكرلري ماعاش (آيليق) آلميرديلار.251 و قزنهلي سولطانينا قارشي عوصيان نيّتيندهيديلر. سولطان مسعود، اونلارين بعضي اؤندرلريني ايغوا ائتمهيي باشاراراق، ياغمور، قيزيل، بوكا و گوكتاشين اورتادان قالديريلماسينا قرار وئردي. بو آماجلا 1031 ايلينده سلجوقلو بيرليكلري نيشابورا گوندهريلديگي زامان ياغمور و بعضي كوموتانلار ياخالاناراق اعدام ائديلديلر.252 سلجوقلو بيلرينين اؤلدورولمهسي، يئني بير سلجوقلو عوصيان حركتيني باشلاماسينا سبب اولدو.
آياغا قالخمانين اصل نَدني، سلجوقلو بويلارينين خوراساندا يئني توپراقلار و اوتلاقلار اله گتيرمهيه چاليشديقلارييدي.253 سلجوقلو فعاليتلرينين ان چوخ اولدوغو بولگهلر، واليلرين سولطانا دفعهلرجه شيكايت آپارديقلاري سرخس و ابيورد ايدي.254
قزنه اوردوسو، 1031 ايلي سونرالاريندا هراتدان فراوايا دوغرو يولا ساليندي. اوردونون باشيندا سولطانين گوٍوهنديگي كوموتانلاردان ابوسعد يئر آليردي. سلجوقلولارلا ايلك چارپيشما، فراوا دووارلاري اؤنونده اوٍز وئردي. آنجاق طرفلر بيربيرلرينه قارشي آشيكار بير اوٍستولنوك اله سالا بيلمهديلر. سلجوقلولار آغيرليقلاريني (ذخيره سيلاحلار، ييهجكلر، يوٍكلر و خئيمهگاهلاريني) و عاييلهلريني داها اونجهدن بالخان بولگهسينه گوندرميشديلر. سلجوقلو آتلي دستهلري، ايلك توققوشمالاردان سونرا قزنهلي اوردوگاهلارينا آني بير باسقينلار دوزهنلهيهرك اونلاري آياقدان سالمايي و آرادان آپارمايي تجروبه ائتديلر. ابوسعد، آرتيق دايانا بيلمهييب هراتا چكيلمك مجبوريتينده قالدي.255
1033 ايلينين ياييندا قزنهليلرين هينديستانداكي توپراقلاريندا بير چوخ يئرده عوصيانلار اوز وئرمهيه باشلادي. پنجاب اميري احمد اينالتگين، علناً سولطان مسعودا قارشي جيبهه توتدو.256 هينديستانين اوزاق بولگهسينده چيخان عوصيان، خوراسانداكي بويلار آراسيندا سئوينجله قارشيلاندي. ابوالفضل بيهقي، بو آياغا قالخمانين هر شئيدن اونجه سلجوقلولارين دردينه دَيديگيني بيلديرير. حتي سلجوقلو بويلاري، 257 احمد اينال تگينه عسگري يارديم دا گوندرديلر. «تاريخ ـ مسعودي»ده توركمن بيرليكلرينين لاهورا قدهر گلديگي سؤيلهنمكدهدير.258 بونا رغماً هينديستانداكي عوصيان، 1034 ايلينده سولطان مسعودون كوموتانلاري طرفيندن باسديريلدي.
سولطان اوردوسونون هينديستانداكي عوصياني ياتيرتماقلا مشغول اولماسيني فورصت بيلن سلجوقلولار، خوراساندا بوتون گوجلرييله ائتگين اولاراق فعاليته باشلاديلار.259 1034 – 1033 ايللرينده سلجوقلو آتليلاري، بير نئچه دفعه قزنهلي قووّتلره حمله ائلهديلر. عوصيانچيلار، رئيده اؤلدورولن سلجوقلو بيلرينين ياخين فامئللرييديلر و حتّي مسعودون امرييله «مقتول اولان ياغمور»ون اوغلو ان فعّال اولانلارييدي.260
يوخاري بالخان بولگهسينده باشلايان سلجوقلو عوصياني 1034 – 1033 ايللري آراسيندا دئهيستان وگورگن بولگهسيندهكي توركمنلر آراسيندا دا مونعكيس اولدو.261 قزنهلي يونهتيجيلر، عوصيانچيلارين بالخان بوزقيرلارينداكي سلجوقلو بيرليكلرييله بيرلشمهسيندن قورخوردولار. سولطان مسعود، گورگن حاكيمي و عئيني زاماندا واسسالي باكالينجارا، سرحد بويونجا نظميه مركزيني قورماسيني و دئهيستان يولونو توتماسيني امر ائتدي. توس و سرخسهايسه بيلگهتگين و عليتگين آدلي كوموتانلارين امرينده عسكري بيرليكلر يوللانميشدي.262
1034 آراليغيندا (آذر ـ دي)، سرخس سلجوقلو بيرليكلري ايله نوشتگين كوموتاسينداكي قزنه اؤزل بيرليكلري آراسيندا شيدّتلي بير ساواش اوز وئردي. سحردن گئجهنين گئچ ساعاتلارينا قدهر داوام ائدن ساواش، سلجوقلولارين قاراقومون گونئي باتيسينا چكيلمهلرييله سونا چاتدي. سولطان مسعود، اسير آلينان توركمنلرين غضبلي فيللرين آياقلاري آلتينا آتيلاراق اينصافسيزجا جزالانديريلماسيني امر ائتدي.263 يوخاري بالخان بولگهسينه سيغينان سلجوقلولار، بير ياندان چؤلون سرت شراييطي قارشيسيندا بويوك چتينليكلرله ال به ياخا اولاركن، بير ياندان دا قيدا سيخينتيسي چكيرديلر. بو اوزدن 1035 ايلينين يازيندا سولطان مسعودون گورگن و طبريستان (تاپيريستان) ساواشينين بلافاصله آرديندان يينه نيسا، فراوا و دئهيستانا گلميشديلر.264
قزنهلي اوردوسونون گورگن و طبريستان ساواشي، وحشي تاراج و تجاووزلرله تاماملانميشدي. سولطان مسعود، بولگه خالقيندان آغير بير غرامت طلب ائتدي. قزنهلي سولطانين و كوموتانلارينين داورانيشي بوتون خوراساندا بويوك بير نيفرت اوٍركلرده ياراتدي. سولطانين اوردوسوندا واضئح بير ديسيپلينسيزليك گؤزه ووروردو. قزنهلي اوردوسو، غنيمته گوره بيربيرينين بوغازيني كسن چاپقين سوٍروسونو خاطيرلاديردي. بوندان بئله عسكرلر و كؤله ـ قولاملاردان اولوشان خاصّه بيرليكلري آراسيندا رئژيمه قارشي بير ناراضيليك دوغموشدو.
1034 – 1033 ايللريندهكي سلجوقلو آياغا قالخمالاري، خوراسان خالقينين دا قزنهلي زور دئمهلرينه قارشي يولا دوشمهسينه يول آچدي. وئرگي تحصيلدارلارينين عيـّاشليق حركتلري و تجاووزكار داورانيشلاري، مخصوصاً كندلي، صنعتكارلار و شهر خالقينين هيرس و غضب يوماغي حالينا گلمهسينه سبب اولموشدو. اساساً زنگين اولمايان و هئچ يؤنده گليشمهين خالق، ظاليم وئرگي تحصيلدارلارينين ظولمو آلتيندا سيزيلداييردي.265 1034 ايلينده گونئي خوراسانين يوخسول كندلرينده خالق آياغا قالخدي. شولوغ كندلي قوروپلاري، ايالت يؤنهتيم مركزي و موٍرفّه نيشابورا قدهر ايرهليلهديلر. كيرماندان گتيريلن و قولاملاردان تشكّول ائدن خاصّه بيرليكلري، عوصيانچيلارين اوستونه يوٍگوردو. هرهسي بير «آنارشيست» ماهيّتيني تداعي ائدن و پيس سيلاحلانان كندليلر گئري چكيلمه تاكتيگي اويقولاناراق تلهيه سالينيب هارادانسا يوخ ائديلميشديلر. رحمسيز عيبرت دستهلرينين الينه دوشن كندليلر ايسه دار آغاجلاريندان آسيلديلار.266
سولطان مسعودون زوربا رئژيميندن خوراسان اصيلزادهلري ده راضي دئييلديلر. وئرگينين غارتسل شيوهلرله توپلاتيلماسي، حجز و ايستيملاكلار، اصيلزادهلرييله سولطان يونهتيمي آراسيندا گؤز گؤره گؤره بير موجاديلهنين باشلاماسينا يول آچميشدي. قزنهليلره دوشمان چيخان موخاليفلر آراسيندا، اوزلليكله صوفي شئيخلرين اؤنچولوك ائتديگي عوٍلَما طبقهسيده يئر آليردي.297 نيشابور حاكيمي ابوالفضل سوري، ان اؤنده گلن شقي (سرت اوٍركلي) و آج گؤزلو اميرلردن ايدي. بيهقينين «تاريخ ـ مسعودي» آدلي اثرينده، سولطانا باغلي صاحب ـ ديوانا اونونلا ايلگيلي ائديلن شيكايتلردن بحث ائديلير. سوري، وئرگي توپلاركن شيكنجه و اينفاذي بئله قان گؤزونو آلميش كيمي گؤرمز و حريص ايدي.268 بيهقي، سورينين خوراسان اعيانلاري و يوخاري روتبهلي مامورلارينين هارادانسا تاماميني آرادان آپارديغيني قئيد ائدير.269
موٍستبيد قزنه يونهتيميندن راضي اولمايان دوولت اركاني، اؤز گوجلرييله اصلا مسعودو گؤتوره بيلمزديلر. نتيجهسينده بوتون اومودلاري سولطانا قارشي يارانان خالق موخاليفتيندهيدي. حتي خوراسان اعيانلاري ماوراالنّهر قاراخانليلارييلا ايرتيباط قورماغا باشلاميشديلار. اعيان، قاراخانلي اوردو باشچيلارينا يازديقلاري مكتوبلاردا، ماوراالنهر توركمنلرينين قزنهليلره قارشي حركته گلمهيه تشويق ائديلمهسيني ايستهييرديلر.270
سلجوقلولارين ماوراالنّهر و خارزمدهكي فعاليّتلري
ايسراييله باغلي بيرليكلرين 1025 ايلينده مغلوب ائديلهرك داغيديلماسيندان سونرا محمد توغرول بي و داوود چاغري بي، تاختا يئنيدن چيخان عليتگينين حاكيميتيني تانيماق ايستهمهميشديلر.271 بوخارا و سمرقند حاكيملرييله ميكاييلين اوغوللاري آراسيندا گؤزه ووران بير دوشمانليق مووجودايدي. علي تگين، سلجوقلو يونهتيجيلريني بير حيلهايله ياخالامايي دوشونوردو.272 حتي دفعهلرجه محمد توغرول بي و داوود چاغري بيي حوكومتي بيرليكده دولانديرماق وعدهسييله اؤز صفينه چكمهيي ايمتاحان ائلهميشدي. 273 آمّا خانين وعدهلري سلجوقلو رييسلرينين علاقهسيني چكمهديگيني گؤرونجه عليتگين بو دفعه، موسيبن سلجوقون اوغلو يوسوفون دابانلارين چكيب اؤز يولونا گتيرمهيه قرار وئردي. سلجوقون اوغوللاري و تورونلاري آراسيندا باش گؤسترن پارچالانماقدان يارارلاناراق يوسوفو ماوراالنّهر توركمنلرينين حاكيمي اولاراق منصوب ائتدي.274 يوسوف، علي تگينين اليندن ايقطاع و «اينانج بايقو» عونوانيني آلدي.275 علي تگينين نيتي، گويا يوسوفون حاكيميتيندهكي سلجوقلولاري محمد توغرول بي و داوود چاغري بَيه قارشي قوللانماق ايدي. بو اولاي اوزرينه محمد توغرول بي، يوسوفا حمله ائدهرك اونو اؤلدورمك ايستهديسه ده، اونو بو فيكريندن داوود چاغريبي دؤندرميشدي. او، قارداشينا: «فامئلچيليگي قيرماق ياخشي دئييلدير. بونون اوچون خالق بيزي دانلار» كيمي سؤزلرله تووصيهلر ائتدي.276
عليتگينين اينتيظاراتينا قارشيليق، يوسوفون يوكسهليشي ماوراالنهر سلجوقلولاري آراسيندا داها چوخ بير آنلاشمازليغا يول آچمادي. بونون اوزرينه علي تگين، يوسوفون پوزولموش و گوجسوز بواخيلميش حالينده اورتادان قالديرماسيني امر ائتدي. ابنالاثير، يوسوفون علي تگينين امريندهكي آلپ قارا آدلي بير كوموتان طرفيندن اؤلدورولدوگونو قئيد ائدير. ميرخوند، اوندان آلپ قاراباراني اولاراق بحث ائديركي، علي تگينين خيدمتينه گئچميش بير اوغوز كوموتانيدير. مولّيفين سون سوزلري بيزيم آچيميزدان اولدوقجا اونمليدير. آلپقارا، احتيمالا گوره شاهمليك بن علي نين ده داخيل اولدوغو اوغوز ـ بارانيلري آراسيندان چيخميشدير. بونا اساساً آلپ قاراايله جند و يئنگيكنتين اوغوز بويوندان گلن حاكيملري آراسيندا فامئلچيليك باغلارينين مووجود اولماسي گوجلو بير تخميندير. او قدهر كي بلليدير، علي تگين، ماوراالنهر سلجوقلولارينا قارشي ساواشدا سيردريا اوغوز يابقولارينين كوموتانلاريندان فايدالانميشدير.
محمد توغرولبي و داوود چاغري بي، يوسوفون اؤلدورولمهسيندن سونرا بويوك بير اوردو توپلاياراق علي تگينه قارشي حركته گئچديلر.277 1029 ايلينده اوز وئرن چارپيشمالار، سلجوقلولارين ظفرييله باشا چاتدي. چاغري و توغرول، اله گتيرديكلري ظفرين جوشقوسويلا آلپ قارانين قرارگاهينا هوجوم ائتديلر.278 آلپ قارانين اوردوسونو آرادان گؤتورن سلجوقلو سواريلري، علي تگينين بير بؤلوك عسكرينيده قيلينجدان گئچيرديلر. اسير توتولان آلپ قارانين اوّلجه گؤزلري كور ائديلدي، آرديندان دا كلّهسي كسيلدي.279 ماوراالنهر سلجوقلولاري، بو اولايلاري هله توتاراق بوخارا و سمرقند حاكيملرييله ساواشمايا داوام ائتديلر. بو آرادا عليتگين، ماهير و باجاريقلي عسكرلرله، گونوللو پيادهلردن تشكيل تاپان بويوك بير اوردو توپلاميشدي. اونون حملهسي قارشيسيندا دايانا بيلمهين سلجوقلولار، آغير بير ضربه يئديلر. چوخ چوخ اينسانلار ساواش مئيدانيندا جانيني الدن وئرهركن، ماللاري، قادينلاري و اوشاقلاري دوشمان الينه دوشدو.
سلجوقلو بويلاري، عليتگين و سيردريا يابقولارييلا ساواشين سوٍردوگو اثنادا، خارزم سينيرلارينا قدهر تپيلمهيه باشلاميشديلار.280 خارزم حوكومداري هارون بن آلتون تاش، سولطان مسعودا قارشي قوللانماق فيكرييله شخصاً سلجوقلولاري اؤز توپراقلارينا دعوت ائتميشدي. فخرالدين رازي، كئش و ناهشَب بوزقيرلاريندا ياشايان توركمنلرين 1032 ايلينده عليتگين طرفيندن ماوراالنهردن قوْوولدوقلاريني قئيد ائدير. اون بئش مين چاديردان اولوشان بو توركمنلرين باشيندا حسن بن موسي، داوود و ابوطالب توغرول بيلر واريدي. بئلهجه خارزمه گلن توركمنلر، گاوخواره كانالي ساحيللرينه ايسكان ائديلديلر.281 آنجاق «تاريخ ـ مسعودي»ده عليتگينين 1030 ايلي حاديثهلريندن سونرا ماوراالنهر توركمنلرييله باريشديغي قئيد ائديلمكدهدير. بيهقييه گوره 1031 ايلينده سلجوقلولارلا علي تگين يئنيدن بيرلشميشديرلر.282 نئجهكي قزنهلي دوولتينين خارزم واليسي آلتون تاشلا (1032 = 1017) عليتگين آراسينداكي توققوشمالار سيراسيندا سلجوقلولاري اونون صفلري آراسيندا گوروروك. 1032 ايلينده سولطان مسعوددان كؤمك آلان آلتونتاش، بوخارايا دوغرو يوٍرودو و شهري اله گئچيرديكدن سونرا علي تگينين داها اؤنجه چكيلديگي دبوسيه قالاسينا يونهلدي. عليتگينين چوخ شولوغ اولان اوردوسوندا گونوللو سلجوقلو سواريلري و پيادهلريده واريدي. دبوسيه دووارلاري اؤنونده اوز وئرن قانلي ساواشلار، طرفلرين هئچ بيرينين نفعينه ايرهليلهمهديگيني گؤرونجه، آلتونتاش عليتگينله موذاكيرهلره باشلادي و ساواش بير باريش آنلاشماسييلا سونا چاتدي. بئلهليكله خارزم اوردوسو، ماوراالنهر سينيرلاريني آرخادا بوراخاراق گئري دؤندو.283
«تاريخ ـ مسعودي»ده يئر آلان بيلگيلر، سلجوقلو بيلرينين 1032 – 1031 ايللرينده عليتگينله موتّفيق اولدوقلاريني گوسترير. علي تگين دهيرلي هديهلر و چكيجي وعدهلريله سلجوقلولاري اؤز صفينه چكمهيي باشارميشدي.284 آنجاق سلجوقلو بيلري، هم عليتگينله، همده خارزمشاهلارلا اولان دوستانه موناسيبتلريني قورويوردولار. بيهقي، آلتونتاشين هر ايل سلجوقلولارا خارزمده اوتوراقلاري اوچون قيشليق اراضي تخصيص ائتديگيني بيلديرير. سلجوقلولار، هر ايل قيشدا احمدبن عمبدالصّمدين285 آراچيليغي سايهسينده عاييلهلريني، چاديرلاريني و سورولريني گؤتورهرك كوچ ائدير و يازا قدهر اورادا قاليرديلار.286 «تاريخ ـ مسعودي»يه گوره سلجوقلولار، بوخارا ياخينينداكي نوردان آندارقازا قدهر اولان بولگهلره ياييلميشديلار.287 بونلاردان بللي اولدوغو قدهر سلجوقلو بيلري، خارزم و ماوراالنهرين باشيندا اولان فئودال قونشولاري آراسيندا آوارا كيمي فيرلانيرديلار. هردن علي تگينين حاكيميتينده، هردنده آلتون تاش و هارونون خيدمتينده اولوردولار.
1030 ايلي باشلاريندا خارزمده قزنه يونهتيمينه قارشي خالق آيا قالخميش؛ هارونبن آلتون تاش، آچيقجا سولطان مسعودا قارشي جيبهه توتموشدو. خارزمدهكي بو قات ـ قاريشيق دوروم، گلهجكده سلجوقلولارلا خارزمشاهلار آراسيندا ياخينلاشمالارا سبب اولاجاغيدي. بيهقي، 1034 ايلينده، سلجوقلولارين هارونبن آلتونتاشلا بيرليكده لشگر چكديكلريني يازير.288 اؤته ياندان قزنهيه قارشي باغيمسيزليغيني اعلان ائدن خارزمشاه، عليتگينله ده گؤروشمكدهيدي. آمِا موتّفيقلر، بالخان يان ـ يورهسينده اوتوران سلجوقلو بيلرييله ده گيزلي ايليشگيلر سوٍروردولر.289 عليتگين و طرفدارلاري، قزنه توپراقلاريني اله گئچيرمه يه نقشه چكيرديلر. آنلاشمايا گوره هارونون اوردوسو مرو بولگهسيني ايشغال ائدهجك، عليتگين ايسه ترميز و بلخ اوزرينه يورويهجكايدي. آمودريانين سول ساحيلينين يوخاري آخيملارينداكي بير بولگهده موتّفيقلرين بيربيرينه چاتيب گؤروشمه نوقطهسي اولاراق تعيين اولموشدو.290
1034 قيشيندا عليتگين، حاكيميتينده اولان ماوراالنهر سلجوقلو آتلي بيرليكلريني بلخ و توخاريستان بولگهلرينه يوللانديردي.291 ترميز، قوباديان و آندخويا گئديب چاتان سلجوقلو بيرليكلري، وحش نهرينين يوخاري آخيملارينا قدهر سوخولدولار.292 ترميز قالاسيني قورويان سيپهسالار بكتگين، اوردوسويلا اونلارين آردينجا دوشدو. بلخ ياخينلاريندا اونلارا يئتيشديلر. شابورقان ياخينلاريندا جريان ائدن ساواش، سلجوقلو آتليلارينين ظفرييله سونوجلاندي.293 بكتگينين شيكست خبريني آلان سولطان مسعود سلجوقلو بيرليكلريني گئري وورماق اوچون كوموتانلاريندان عليبن عبداللهي گوندردي. ابوالفضل بيهقي، اونون توركمنلري موطيع اولمايا مجبور ائتديگيني و غرامت يوٍكلهديگيني بيلديرير.294 بئلهليكله سلجوقلو سواريلرينين جسور حملهلري هدفينه يئتيشمهلريني انگللهدي. سلجوقلولار. خارزم و ماوراالنهردن چيخماقدا گئچ قالان عليتگينين اوردوسويلا گؤروشه بيلمهميشديلر. موتّفيقلرين حركت پلانلارينين پوزولماسيندا، هئچ شوبههسيز قزنهليلرين قيوراق ديپلوماسيسينين اونملي بير روْلو اولموشدور. سولطان مسعودون وزيري، بعضي ساراي قولاملاريني ساتين آلاراق هارونون عليهينه توطيئه قورموش295 و بئلهليكله قزنهليلر، هارونون چئورهسينده بير سيرا دسيسهلره ال وورموشدولار.296 1035 ايلي باشلاريندا خارزم اوردوسو مروه گئتمك اوچون آمودريايا دوغرو يولا چيخميش؛ آمِا يولدا تووطيئهچي قولاملار بيردن هارونا يوگوروب آغير شكيلده يارالايينجا، خارزم اوردوسو تلهسيك گئري دؤنمهيه مجبور قالميشدي.297 ائله بيل سولطان مسعود، فيكيرلشديگي و ايشه سالديغي تدبيرلريله عليتگينين بلخ و ترميز سفريني اؤنلهمهيي باشارميشدي. بوتون بو آنلاتيلانلاردان بللي اولدوغو قدهر، بوخارا و سمرقند حاكيملري، سولطان مسعودلا گيزلي بير موعاهيده باغلاميشديلار. بيهقي، عليتگينين قزنه توپراقلارينا حمله ائتمهيهجگينه دايير سؤز وئرديگيندن بحث ائدير.298
11ـ جي يوز ايلين اوتوزلو ايللري باشيندا قوزئي خوراساندا سلجوقلو حركتلرينين يئنيدن جانلانماسيني گؤروروك. 1035 ايلينين ماييسيندا (اورديبهشت ـ خورداد) محمد توغرولبي و داوود چاغري بيين اؤندرليگيندهكي سلجوقلو بيرليكلري آمودريايي گئچهرك نيسا و فراوا ياخينلاريندا ظاهير اولدولار. سلجوقلولارين ماوراالنهر و خارزمي ترك ائتمهسينين آرخاسيندا بويوك اولايلار ياتميشدي. 1034 ايلي سونلاريندا عليتگينين اؤلومو اوزرينه كوچوك ياشداكي اوغوللارينين نومايندهليگينده سيپهسالار تونوش تاختا اوتوردو.299 بيهقي، سلجوقلولارين تونوشلا تفاهوٍمه يئتيشه بيلمهييب خارزمه گئتديكلريندن سوز ائدير. سلجوقلو بويلارييلا بوخارانين يئني حاكيمي آراسينداكي گئچينيمسيزليگين سببي تام اولاراق بللي دئييلدير. «تاريخ ـ مسعودي»ده، توغرولبي ايله كاشغار حوكومداري سولئيمان آرسلان خانين اسكيدن بري دوست اولدوقلاريندان بحث ائديلير. سلجوقلولار، احتيمالا گوره قاراخانليلار آراسينداكي ايچ چكيشمهلرده طرفلرين داياناق نوقطهسي حالينا گلميشديلر. اونلارين داها سونرا هارونون چاغيريسي اوزرينه خارزمه گئتديكلريني گوروروك. سلجوقلولارين بورايا محمد توغرول بي و داوود چاغري بي اوندرليگينده بوخارا نور بولگهسيندن گلديكلري آنلاشيلير. بيهقي، اونلارين چوخ ساييدا اوردويا، بويوك آت، دوَه و قويون سورولرينه صاحيب اولدوقلاريندان بحث ائتمكدهدير.300 اونلارين آراسيندا اينالليلار دئييلن بير قوروپدا يئر آليردي.301
سلجوقلولار، ماوراالنهردن خارزمه كوچ ائتديكدن سونرا مشرباط جيوارينا، شوراخان و گاوخواره كانالي كنارلارينا يئرلشديلر.302 هارونبن آلتونتاش، اونلاردان اؤز عسكري آماجلاري دوغرولتوسوندا فايدالانماق اوچون بو بولگهلري اونلارا وئرميشدي. سلجوقلو آتليلاري، مرو اوستونه لشگر چكمهيه حاضيرلانان خارزمشاه اوردوسون اؤنچو بيرليكلريني تشكيل ائدهجكايديلر. آنجاق، هارونون عسكري پلانلاري موٍحقّق اولماياجاق و قيسا مودّت سونرادا خارزم سلجوقلولاري سيردريا اوغوز يابقولاري طرفيندن دارماداغين ائديلهجكايدي. 1034 قيشيندا شاهمليك باراني، اونلارا حمله ائتمك آماجييلا جنددن يولا دوشموشدو. قيزيل قوم چؤلونو گئچن شاهمليك اوردوسو، سلجوقلولارا بيردن و هئچ گوزلهنيلمز بير شكيلده يوگوردولر. ال ـ آياق آچماغا فورصت ائلهيه بيلمهين سلجوقلولار، بو دورومدا دايانا بيلمه ييب، سككيز مينه ياخين اؤلوم ـ ايتيم گئريده بوراخاراق قاچديلار. دوشمانين الينه بير چوخ قادين، اوشاق و بويوك حئيوان سورولري دوشدو.303 بؤلونن سلجوقلو گوجلري، تعقيب اولونماقدان قورخاراق سولاري بوز باغلاميش آمودريا نهري اوستوندن گئچهرك نامُك رباطي اطرافيندا گيزلنديلر. سلجوقلولارين يئديگي بو آغير ضربه، اونلارين يارديمييلا خوراساني ايشغال ائتمه خيالي قوران خارزم يونهتيجيلريني دريندن اوٍزدو. بيهقي، «هارون، خبري ائشيدينجه، اوٍزونه گتيرمهمهيه چاليشديسا دا آنجاق چوخ ناراحات اولدو. سلجوقون طايفاسينا گيزليجه بير چاپار گوندهرهرك، بير سيرا وعدهلر وئردي و بو پيامي يوللادي: توپلانين و باشقا طرفدارلارينيزي دا گتيرين، چونكو من سيزينله باغلاديغيم آنلاشمايا هلهده صاديقم».304 هارونبن آلتون تاشين دستگيندن اوركلهنن سلجوقلولار، خارزمه گئري دؤندولر. آردينجا هارون، اونلار ايله جندين حاكيمي اوغوز يابقوسو آراسيندا آراچيليغا چاليشدي. آمّا شاه مليك، سلجوقلولارلا اؤز آراسينداكي عداوتي باشا وئرمهيه دوزهنلهنن موذاكيرهلره ايستيجه باخميردي. بونا رغماً او، خارزمشاهلا موتقابيل عدم ـ تجاووز آنلاشماسي ايمضالاماق مجبوريتيندهيدي. هارون بو اولايدان سونرا، يينهده مروه حمله ائتمه پلانلاري تؤكمهيه مشغول اولدو.
1034 قيشي، خارزم سلجوقلولاري اوچون چوخ آغير بير دؤنم ايدي. يئديكلري شيكست اثناسيندا چوخ ساييدا اؤلوم ـ ايتيم وئرميش، سورولريندن و خزينهلريندن محروم قالميشديلار. قادين و اوشاقلارينين چوخو شاهمليكين عسكرلرينين الينه دوشموشدو. گرچه، هارون، سايي باخيميندان چوخ آزالان سلجوقلولارا بير نئچه قونودا يارديم ائلهميشدي. خارزمشاه، اونلارا آت و سيلاح پايلاميش؛ آمودريا بولگه سينده يئر آلان ان اونملي گئچيتلردن بيري ياخينينداكي دارقانا يئرلشديرميشدي.305 خوراساني اله گئچيرمك آرزوسويلا گئجهلري سحر ائلهين خارزمشاه، غلبهليك بير اوردو توپلاميشدي. بيهقي، اونا «هر طرفدن، قوجات، چيغراق و قيپچاق (قبيلهلريندن) آداملارين آخين آخين گلديكلريني» قئيد ائدير.306
خارزم اوردوسو، 1035 ايلينين ياز مئوسيمينده، Kyatدان حركت ائدهرك مسعود غزنوي (قزنهلي)نين اولكهسينين سينيرلارينا دوغرو يولا چيخدي. دارقاندا اونلاري گؤزلهين سلجوقلو سواريلري، خارزمشاه اوردوسونون اؤنچو بيرليكلري اولاراق مروه يوٍگورهجك ايديلر. آمّا بو لشگرچكمه باشلامادان بيتدي. يوخاريدا دا بيلديريلديگي كيمي، باجاريقلي قزنهلي ديپلوماسيسينين باشاريلي توطيئهلري سونوجوندا هارون تئرور اولدو. هارون بن آلتون تاشين اؤلومو اوزرينه خارزم تاختي اوغروندا قانلي ساواشلار باشلادي.307 اولكهنين هاميسينا صاحيب چيخما هوسينه دوشن بير قوروپ فئودال، خالقي تاراجلاما قونوسوندا دوٍز ائله بيل بيربيرلرييله ياريشيرديلار. بو دوروم قارشيسيندا خارزمده اوتوران سلجوقلولار خوراسانداكي فامئللرينين يانينا گئتمهيه قرار وئرديلر. بيهقي، سلجوقلولارين نه نورا دؤنهبيلديكلريني، نهده شاهمليكين هر لحظه هوجوم ائدهجگي قورخوسويلا خارزمده قالا بيلديكلريني يازير. آنجاق اؤنلرينده بير تك يول قالميشدي: سولطان مسعودون يانينا گئديب، اونلارين قوللوغونو قبول ائتمهسيني ايستهمك.308
1035 ايلينين باهاريندا سلجوقلولار آمودريايي گئچهرك خوراسان سرحدّينه گلديلر. «تاريخ ـ مسعودي»ده بونلارين 900- 700 آتليدان اولوشان كوچوك بير قوروپ اولدوغو بيلديريلير.309 آنجاق بيهقي، اثرينين بير آز داها ايرهليدهكي صحيفهلرينده، خئيمهـ خرگاهين يانيندا بوراخيلان عاييلهلردن ساوايي، 9 مين سواريليك سلجوقلو اوردوسوندان سؤز ائتمكدهدير. بو ايكي بيلگي آراسينداكي تضاد، «تاريخ ـ مسعودي»نين ديقّتلي بير تدقيقي سايهسينده چوخ راحات بير شكيلده ايضاح ائديله بيلر. بيهقي، جئيهونو گئچن سلجوقلولارا چوخ ساييدا آيريلارينين قاتيلماسيني يازير.310 «تاريخ ـ مسعودي»ده داها سونرا دا سلجوقلولار آراسيندا خارزملي گونوللولرين يئر آلديغيني مطرح ائدير.311
آنلاشيلان، آمودريايي گئچركن سلجوقلولارا، اؤنملي بؤلومونو اوغوز و قيپچاقلارين تشكيل ائتديگي چوخ ساييدا تورك قوروپلاري قاتيلميشدي. سلجوقلولارين خوراساني اله گئچيرمهسيني اوغوز و قيپچاق ايستيلاسي اولاراق تفصيل ائدن ناصيرخوسروْو دا بو نظري دستكلهيير. «قوزلار و قيپچاقلار ـ دييه يازير ناصير خوْسروو، ـ (خوراسان اوچون) جئيهون جيواريندا بؤيوين زهيرلي بيتگيلرديرلر.»312 1034 سونو اولايلاري قونوسوندا بيهقينين آنلاتديقلاري، بو باغلامدا داها دا ايلگينچدير. بيهقي، هارونون شاهمليك طرفيندن پوزقونا سووق وئريلن سلجوقلولارا هر جوره دستك وئرديگيني قئيد ائدير. «تاريخ ـ مسعودي»ده، خارزمشاهين سلجوقلولارا دستك آماجييلا هر يئردن «آدام توپلانماسيني» امر ائتديگي ذيكر اولونور.313 آردينداندا قوجاتلار، چيغراقلار (چيغريقلار) و قيپچاقلاردان بحث ائتديگينه گوره، سلجوقلولارا قاتيلانلارين دا ائله بونلار اولدوغو دوشونوله بيلر.
سلجوقلو صفلري داها سونرا خوراساندا بالخان يان ـ يورهسيندهكي توركمنلر و حتي ماوراالنهردن گلنلرله (اوغوز و توركمنلر) دولدورولموشدور.314 ابوالفضل بيهقي، داها اونجه سولطان محمد طرفيندن خوراسانا يئرلشديريلن توركمنلرين بير قيسمينين سلجوقلولارا قاتيلديغيني يازماقدادير.315 «تاريخ ـ مسعودي»ده بو بويلارين آدلاري قيزيللار، ياغمورلار و بالخان كوهيلر اولاراق گوستريلمكدهدير.316 سلجوقلولار، آمودريايي گئچديكدن سونرا اوّلجه آمولا يؤنهلهرك، اوراني ايشغال ائديب و تاراج ائتديكدن سونرا نيسا و فراوايا يولا دوشدولر. 1040 ايلينده ايسه سلجوقلولار دانداناكان دووارلاري اؤنونده سولطان مسعودا اؤلومجول بير ضربه انديرهجكايديلر.317
گؤردوگوموز كيمي، قيپچاق حركتي سون ضربهيي ووراراق، سيردريا يابقو دوولتينين سونونو اولوشدورموشدو. اوغوز بويلارينين چوخو، قيپچاق باسقيسينا گوره دوغو اوروپا و كوچوك آسيا سينيرينا گئتديلر. باتي آرال چئورهسي و قوزئي خزر حدودونداكي پارچالانميش اوغوز گئرييه قالانلاري، قيپچاق خانلاري طرفيندن موٍطيع ائديلديلر. يئنگي كنت، جند و سيردريانين آشاغيلارينداكي باشقا شهرلر، 11 ـ جي يوز ايل سونلاريندا پولووئس خانلارينين حاكيميتي آلتيندايدي.266 كاشغارلي ماحمود، اؤز خريطهسينده، آرال دنيزي ياخينينداكي «اوغوز و قيپچاق يئرلشيم واحيدلرينه ايشارت ائتمكدهدير.267 12ـ جي يوز ايلده بعضي اوغوز بويلاري، ائله بئلهليكله، سياسي جهتدن كومانلارا باغلي اولاراق اورال و آشاغي پوولژهده بيربيرينه ياخين قوروپلار حاليندا ياشاييرديلار. «مجملالتواريخ»ه گوره، «بولغار ساحيللرينه» قونشو اولان بولگهلر «اوغوز توپراقلاري» اولاراق آدلانديليردي.268 ابوحميد الغرناطي، 12ـ جي يوز ايل اورتاسيندا ساكسين269 شهرينده قيرخ اوغوز بويونون مسكون اولدوغونو يازير. يورتلاردا و كوچري كئچه چاديرلاريندا ياشايان هر اوغوز بويونون اؤز بييي واريدي.270
ساكسين، ايسلامي قبول ائدن خزر، بولغار و سووارلارين دا اوتوردوقلاري بويوك بير شهر ايدي. ساكسينين تيجارتله مشغول اولان اهاليسي ايچينده يابانجي تاجيرلرين بويوك كوْلونيلري واريدي.271
ساكسين، كروان يولويلا دئييل، خزر دنيزينين قوزئي ساحيللرينده اولان بندري شهرلريايلهده دنيز تيجارتي يولا سالميشديلار.272 بو زنگين تيجارت شهري، قونشو حوكومدارلارين و كوچري پوولژه ـ قيپچاق قبيله فئدراسيونو خانلارينين توجوهونو جلب ائديردي. خارزمشاه آتسيز (1128 – 1156) قيرخ ايل بويونجا ساكسينا صاحيب اولمايي سيناميش، آما مووفق اولا بيلمهميشدي.273 12ـ جي يوز ايلده، ساكسين خالقيايله اطرافداكي قيپچاق و ييماق بويلاري آراسيندا توققوشمالارين اورتايا چيخديغي يازيلميشدير. 274 بوسالديريلار سونوجوندا، احتيمالا گوره شهر، پولووئس ـ قيپچاق خانلارينا تابئع اولموش، اونلار دا بورايا اؤز ناييبلري اولاراق باشخانلار تعيين ائتميشديلر.275 بولگهدهكي باشقا توپلولوقلارلا بيرليكده اوغوز بويلاريدا دشت ـ قيپچاق حاكيملرينين حاكيميتنه گيرميشديلر.
بئلهليكله ايچ چكيشمهلرله ضعيفلهين اوغوز دوولتي، قيپچاق قبيلهلرينين ضربهسيني تحمّوٍل ائدهبيلمهدي. سيردريا يابقو دوولتينين ييخيليشي، اورتا آسيا اوغوزلارينين تاريخي طالئعي آچيسيندان تأثّوٍر يارادان بير سون اولموشدور. قيپچاق استيلاسي، اوغوزلارين باشلاتديغي ائركن فئودال ائتنيك بوتونلشمه سورهجينين تاماملانماسينا مانئع اولموشدور. قيپچاق قيرغينيندان قورتولان اوغوز بويلاري، جانلاريني قورتارماق اوچون يئني گلن فاتئحلردن قاچماق مجبوريتينده قالديلار و بئلهليكله اوغوزلارين اونملي بير بؤلومو قيپچاقلارين باسقيسييلا دوغو اوروپا و كوچوك آسيا سرحدلرينه گئتديلر. اؤبور اوغوزلار ايسه ماورالنهر قاراخانليلارينين و خوراسان سلجوقلو سولطانلارينين حاكيميتي آلتينا گيرديلر.276 11ـ جي يوز ايل اورتاسيندا، قيپچاقلارين پارچالاديغي اوغوزلارين قالينتيلاري، داها سونرا دشت ـ قيپچاغين توركجه دانيشان بويلاري آراسيندا اريييب گئتديلر.
دؤردونجو بؤلوم
سلجوقلو فعاليتلري
سلجوقلو فعاليتلري
اورتا چاغ ايسلام تاريخچيليگينده، سلجوقلو بيرليگينين اورتايا چيخيشييلا ايلگيلي دوغرودان بيلگيلر موجود دئييلدير. بو بيرليگين تشكولو ايله ايلگيلي اولايلارين اؤنجهكي تاريخي، غير موستقيم اولاراق ايلك سلجوقلولار حاقينداكي ريوايتلره مونعكيس اولموشدور. اوروغون منشأيي و ژئنئتيك دوزهنييله ايلگيلي اولاراق، ايكي تمل ريوايت نقل اولونور. بونلاردان ايلكي «ملكنامه»ده، ايكينجيسي ظهيرالدين نيشابورينين «سلجوقنامه»سيندهدير. «سلجوقنامه»دهكي بيلگيلر، اوغوزنامه و اسكي توركمن ريوايتلريندهكيلره بعضي بنزرليكلر عرض ائدير. اينجهلهنن قايناقلار، بيربيريني تاماملايير و سلجوقلولارين باشلانقيچ تاريخيني دوزهلدير. آنجاق، بوتون بو قايناقلاردا آنلاديلانلار، بعضاً بيربيرينه جيدي اؤلچوده ترس دؤشور. بو موتناقيض بيلگيلرين ايرادلي بير شكيلده اينجهلنمهسي، موقاييسهلي تاريخ تنقيد مئتودونا دايانيلاراق ائديليرسه مووفق اولا بيلر. فرقلي اورتا چاغ قايناقلارينين بيربيرييله موقاييسه ائديلمهسي، اؤنجهليكله ان مؤعتبر بيلگيلره ال تاپماغيميزي ساغلاياجاق و عئيني زاماندا، سلجوقلو حركتينين اؤنجهكي دؤنمينه ايليشگين ان اؤنملي اولايلارين تثبيتي قونوسوندا بير باخيش آچيسي قازانديراجاقدير.
سلجوقلولارين منشأيي
اورتا چاغ شرق قايناقلاري، سلجوقلولارين منشأييايله ايلگيلي بؤلوك بؤجوك بيلگيلر وئرير و همده بونلارين خاندانين ائتنيك منسوبيتي قونوسوندا وئرديكلري معلومات، بير بيرييله توتمورلار. بو يازارلارين بير قيسمي، سلجوقلولارين اصليتيني خزرلره، باشقالاري ايسه اوغوزلارا باغلاييرلار.
سلجوقلولارين خزرلردن گلديگي ريوايتينين، سادهجه «ملكنامه»نين بعضي يازمالاريندا يئر آلماسي ديقت چكيجيدير. ميثال اولاراق، ابوالفرج، سلجوقلولاري خزرلردن قبول ائديب آما عيني زاماندا اونلاري «هون» اولاراق آدلانديرميشدير.1 ابوالفرج، سادهجه سلجوقلولاري دئييل، اورتا آسيانين باشقا كؤچري قبيلهلرينيده «هون» اولاراق گؤسترير.2 بونا گؤره، اونون قوللانديغي «خزر» و «هون» ايصطيلاحلارينين بللي بير ائتنيك مضمونونون اولماديغيني دوشونمك اوچون دليللريميز واردير.3 بو، اورتا چاغ شرق تاريخچيليگينده يئني بير شئي دئييلدير.4 اونا گؤره، سؤز قونوسو ايصطيلاحي، اورتا بوزقيرلي خالقلاري اوچون اسكيدن بري قوللانيلان گئنل بير آدلانديرما اولاراق قبول ائتمهسي لازيم گلير.5
بونودا قطعيت ايله قئيد ائتمك گرهكير كي، ابوالفرجين ملكنامهيه داياناراق وئرديگي بيلگيلرده، سلجوقلولارين خزرلردن گلديگي ايديعا ائديلمير. حتي موسلمان تاريخچيلره عاييد اؤنجهكي وئرسيونلاردا دا سلجوقلولاردان خزرلر اولاراق بحث ائديلمهييب.
«ملكنامه»نين سادهجه بعضي يازمالاريندا، اوغوزلارين آتاسينين خزر مليكينين ياخيني اولدوغو و «فاميللري» آراسيندا اولدوغونو بيلديريلير. بورادان ابوالفرجين ايلري سوٍردوگو گؤروشلرين، اينجهلنميش اولدوغو ايلك ال قايناقلارين سوبژئكتيف بير تعبيرينه دايانديغي سونوجونو چيخاردا بيلهريك. اونا علاوه، هم ابوالفرج و هم اونون يولوندان گئدن ابن تيقتقهنين اثرلرينده، سلجوقلولار اوچون قوللانيلان «خزر» تعبيري، هلهليك ائتنيك بير آنلام داشيمير. بو نظره، يوخاريدا نقل اولوندوغو كيمي، سادهجه ابوالفرجين متن تفسيري دئييل، ابن تيقتقهنين اثرينده يئر آلان صريح بيلگيلرده دستك وئرير.
سونونجو، سلجوقلولاري خزرلرين آراسيندا گؤسترمهسينه باخماياراق، اونلارين اوغوز توركلرينين كوماندانلاري اولدوغونو آچيقلايير.7 بوتون بو وئريلر، سلجوقلولارين خزر منشألي اولدوغو تئوريسينين اينانديريجي ائتگيسيني يوخ ائدير.
ايندي، سلجوقلولارين اوغوز چئورهسينه منسوبيتي حاقينداكي تاريخ بيلگيلريني آچيقلاياق. «ملكنامه»نين بير چوخ يازماسيندا، خاندانين اوغوزلاردان گلديگي گؤستريلير.
«ابنالاثير»ين ريوايتينه گؤره سلجوقلو خاندانينين قوروجوسو، اوغوز توركلرينين بيلريندن بيريدير.8 «ملكنامه»دن فايدالانان باشقا تاريخچيلر ايسه، سلجوقلولاري اوغوز ـ فپنيك بويلارينا دايانديريرلار.9 «صدرالدين حسيني» سلجوقلولارين چيخديغي قينيقلارين چوخ ساييدا كؤچري قبيلهدن تشكول ائتديگيني نقل ائيلهيير.10
سلجوقلولارين قينيك بويوندان گلديگي، سادهجه «ملكنامه»ده دئييل، باشقا اورتا چاغ قايناقلاريندادا ذيكر ائديلير. مثلاً، ابوالاعلا احوالين «تاريخ»ينده ده بو خاندانين قينيك توركلريندن چيخديغي سؤيلهنير.11 ظهيرالدين نيشابوري، سلجوقلولارين «قينيك قبيلهسي و سوٍموگونه» عاييد اولدوغونو بيلديرهرهك، بعضي آيرينتيلار تقديم ائدير.12 اوغوزنامهنين عثمانلي وئرسيونلاري، قينيكلارين اوغوز اوردوسونون سول قانادينا يئر آلان بويلارا شاميل اولدوقلاريني بيلديرير. قينيكلارين اؤز بايراقلاري (توغ) واريدي؛ اونلارين توتئمي (اوْنقون)ايسه، شيكاري قوشلاري آراسيندا ان ايگيد و جسور اولاني «چاكري» ايدي.13 قينيكلاردان چيخان سلجوقلو سولالهسي، توركيستاندان گلميشدي و كؤكلو بير طايفايا منسوبايدي.14
بئلهليكله، سلجوقلولارين قينيك بويوندان گلديكلري، بير سيرا اورتا چاغ قايناقلاري طرفيندن دوغرولانير. «اوغوزنامه» و «ملكنامه» و ظهيرالدين نيشابورينين «سلجوقنامه» وئرسيونلاري بونو گؤستريرلر. عرض اولونان دليلين، سررادان بير تصادوف اولما ائحتيمالي آزدير. بو نظر، كاشغارلي ماحمودون اثري كيمي مؤعتبر قايناقلار طرفيندنده دستكلهنير. «ديوان لغاتالتورك»ده سلجوقلولارين دوغرودان قينيك بويوندان گلديگي ذيكر ائديلير.15
وئريلن تاريخي بيلگيلرين هاميسي، سلجوقلو سويونون قينيك بويلاري آراسيندان چيخديغي حوٍكمونه يئتيشمه ميزه ايمكان ساغلايير. قينيك قبيلهسي، چوخ ساييدا بويدان تشكيل تاپان، اولدوقجا بؤيوك بير قوروپ ايدي.16
11 ينجي يوز ايل قايناقلاري، قينيكلاري، عئيني زاماندا توركمن ده دئييلن اوغوزلارا اينتيساب ائتديريرلر.17 بونا گؤره سلجوقلو خاندانينين اوغوز ـ توركمن اطرافيندان چيخديغيني سؤيلهمهميز اوچون مدركيميز واردير.
ايلك سلجوقلولار
فرقلي «ملكنامه» وئرسيونلاريندا و باشقا قايناقلاردا، ايلك سلجوقلولارلا ايلگيلي بيلگيلر واردير. ابن حصولون وئرسيونوندا سولالهنين آتاسينين «سارچيق» اولدوغو بيلديريلير.18 آنجاق، ملكنامهدن فايدالانان باشقا موسلمان يازارلار، سلجوقلولارين «توقاق»دان گلديگيني ايديعا ائديرلر. ابوالفرج، توقاقين بو سولالهنين اساسيني قوران سلجوقون باباسي اولدوغونو بيلديرير.19 ملكنامهنين، ميرخوندون اثرينده ذيكر ائديلن فارسجا وئرسيونوندا توقاق، سلجوقلولارين آتاسي قبول ائديلير.20 ابنالاثير21، صدرالدين حسيني22 و باشقا اورتا چاغ قايناقلارينين ريوايتلرينده ده توقاق، سلجوقلو سوْيونون قوروجوسو اولاراق گؤستريلير.23
توقاق، ملكنامه وئرسيونلارينين چوخوندا، سلجوقلو خاندانينين منسوب اولدوغو بويون بَيي اولاراق گؤستريليركن، سادهجه ابن حصول، اونون آديني سارچيق اولاراق آچيقلايير. آشاغيدا دا گؤرهجهييميز كيمي بو فرقليليك، «توقاق» سايقي عونوانينين سلجوقلو سويو بانيسينين شخصي آدييلا قاريشماسيندان قايناقلانير.
بونونلا بيرليكده، ملكنامهنين ايديعاسينين ترسينه، سارچيق ـ توقاقي سلجوقلو خاندانينين بانيسي اولاراق قبول ائتمهميز مومكون دئييلدير. حقيقتاً ملكنامهايله سلجوقنامه وئرسيونلارينين موقاييسه ائديلمهسيده بو سونوجو اورتايا چيخاردير.
«ظهيرالدين نيشابورييه» گؤره، سولالهنين ايلك آتالاري، قرهقوچي اوستاد و اونون اوغلو «توقشيرميش»دير. ظهيرالدين نيشابوري بئله دئيير: «سلجوق بن لوقمان24، قرهقوچي اوستانين25 اوغلو توقشيرميشين سوْيوندان (نجات)، قينيك بويو (قبيله) و سوٍموگوندن گليردي. (قرهقوچي اوستا)، تورك خانلارينا چادير (هيرقاك تاراش) حاضيرلايان بير اوستا ايدي.26 ايلك سلجوقلولارين شجرهسينه مربوط بنزر نظرلره، رشيدالدين27، حافظ ـ ابرو28، مصلحالدين لارينين29 اثرلريندهده راستلانير. بو ريوايتين نيسبتاً قيسسالديلميش شكلي، راوندي30، محمد يزدي31، و كريمالدين آقسراييده32 ده گلير. آما رشيدالدينده و باشقا يازارلارين اثرلرينده سلجوقنامهنين تهران چاپيندا يئر آلمايان بعضي بيلگيلر واردير. اسماعيلخان افشارين اثرينده، سلجوقلولارين آتاسينين قينيك بويوندان توغرول سولطانا خيدمت ائيلهديگي پاراقراف يوخدور. رشيدالدينه گؤره: سلجوقبن لوقمان، سلجوقلولارين اقربالاريندان ايدي و قينيك سوموگوندن توقشيرميش سويوندان (نجات) گليردي و تورك حوكومدارلارينا چادير قورماقدا اوستا اولان قرهقوچي اوستانين اوغلوايدي. قينيك بويوندان (قبيله) توغرول سولطانا خيدمت ائتميشدي.33
بو بيلگي، حافظ ـ ابرونون سلجوقلولارلا ايلگيلي اثرينين ايلك بؤلومويله كلمه به كلمه موطابيقدير.34 رشيدالدينين اثريني فارسجا اصل نوسخهسيندن ترجومه ائدهن توركمن تاريخي سالير بابانين «جامعالتواريخ» متنيده عئينيدير.35 قرهقوچي اوستايي ائوچي اولاراق تانيدان بو يازارين ايصطيلاحلاري، بؤيوك ايلگييي چكير. «مرآت الادوار»دا اولان بيلگيلرده موحتوا يؤنوندن اينجهلنمهيه دهير. آنجاق مصلحالدينلارييه گؤره، ايلك سلجوقلولارين شجرهسي، رشيدالدين و باشقا يازارلارين خياليندان بير آز فرقليدير.
مصلح الدين لاري، «سلجوقبن توقاق»ين، توقشيرميش37 نسليندن گلديگيني و سامانيلرله ايلگيلي ريوايتلرده آدي گئچن اميرتوغرولون چاديرچيباشيسي قرهقوچي اوستانين اوغلو اولدوغونو»بيلديرير.38 «مرآت الادوار»دا وئريلن سلجوقلو شجره تابلوسوندا، ايلك ديقتيميزي چكن شئي، سلجوقون، ظهيرالدين نيشابورينين بيلديرديگي كيمي لقمانين دئييل، توقاقين اوغلو اولاراق گؤستريلمهسيدير. مصلحالدين لاري، سلجوقلولارين آتاسي قرهقوچي اوستانين سامانيلرين ايلك حوكومداري اولان توغرولون چاغداشي اولدوغونو ايلري سورور. او ايسه، «مرآتالادوار»دا توغرولون تورك ـ اوغوزلار آراسيندان چيخديغي بيلديريلير.39 رشيدالدين و حافظ ـ ابرو ايسه، توغرول سولطانين قينيكلاردان گلديگيني دئييرلر.40
ظهيرالدين نيشابورينين سلجوقلولارين آتالاري حاقيندا آنلاديقلاري، رشيدالدين، حافظ ـ ابرو و مصلحالدين لارينينكيندن فرقليدير. سلجوقنامهده قرهقوچي اوستانين سادهجه حوكومدارين اوستاسي اولدوغو سؤيلهنير؛ داها گئچ دؤنم يازارلاريايسه اونون توغرول سولطانين ساراييندا خيدمت ائيلهديگيني ايديعا ائديرلر. بو سونونجوسو، بير يئرده قينيك قبيلهلرينين سولطاني اولاراق گؤستريليركن، بير باشقاسيندا سانكي «اوغوزلاردان ايميش» كيمي ساماني خاندانينين اؤنجهكي دؤنم نومايندهسي كيمي گؤستريلير. او حالداكي ظهيرالدين نيشابورينين، رشيدالدين، حافظ ـ ابرو و مصلحالدين لارينين فايدالانديغي اثرينده عئيني بيلگيه راستلانمير. اونا گؤره توغرول سولطانلا ايلگيلي بيلگيلرين يئر آلديغي اصل متنه، داها گئچ دؤنملرده بعضي علاوهلر ائديلديگيني سؤيلهيه بيلهريك.
اوغوزنامهده وئريلن بيلگيلر و شجرة تراكمهدهكي تاريخي ريوايتلرده بو نظري دستكلهيير. ايلك سلجوقلولا حاقينداكي ريوايتلر، بير بيرييله موقاييسه اولوندوغوندا، اؤزهلليكله ملكنامهنين ايكي آنا وئرسيونويلا، ظهيرالدين نيشابورينين اثري آراسينداكي اؤنملي فرقليليكلر اولدوغو گؤزه وورور. سلجوقنامه يازارينين آنلاتديقلاري، ملكنامهدن فايدالانان تاريخچيلرين آنلاتديقلارييلا دوٍز دئمير. ملكنامهده سلجوقلولار حاقيندا آنلاديلان حيكايه، سلجوقون باباسي اولاراق قبول ائديلن توقاقدان باشلايير.41 بو قارشيلاشيرمادا دا اؤزهلليكله ديقت چكن خوصوص، مصلحالدينلارينين اثرينده يئر آلان شجرهدير. «مرآتالادوار»دا گؤستريلن خاندان شجرهسي، ملكنامه و سلجوقنامهدهكي بيلگيلرله عئينيدير.
مصلحالدين لارييه گؤره، سلجوقلو تاريخي قرهقوچي اوستادان باشلايير و لقمانين دئييلده توقاقين اوغلو اولاراق گؤستريلن سلجوقا قدر اوزانير. «مرآتالادوار»دا توقاق و نوهلري حاقيندا داها سونراكي دؤنملرده وئريلن بيلگيلر، ملكنامهدن فايدالانان تاريخچيلرين بيلگيلرييله اوخويور. فيكر ائليرم بونون ايضاحي، مصلحالدين لارينين سلجوقو خاندانينين اصليتيايله ايلگيلي بيربيرينه بنزر ايكي ريوايتي تحليل ائتمكله آچيقلانا بيلر.
نئجهكي بلليدير، اينجهلهنن وئريلر، تفسير و تفصيلاتدا آشيكار بير شكيلده بيربيريني نقض ائديرلر. آنجاق، بو بيلگيلرين تنقيدلي موقاييسهسي سايهسينده سلجوقلو خاندانينين داها اوّلكي شجره حلقهلريني تثبيت ائتمه ايمكاني ساغلاياجاقدير. ملكنامهده ده گؤردوگوموز كيمي، سيرادان بير چادير اوستاسي اولدوغو دئييلن قرهقوچي اوستا حاققيندا، نتيجه اولاراق هئچ بير بيلگي يوخدور. قايناقدا سلجوقلو سويونون شجرهسي سارچيق ـ توقاقدان باشلاديلير. سارچيق ـ توقاقايسه، خاندانين ايلك تمثيلچيسي، حوكومدارين موٍشاويري و قودرتلي بير نيظامي باشچي اولاراق تصوير ائديلير.42 ملكنامهنين يازاري، سلجوقلو سويونون بعضي اؤنمسيز تمثيلچيلريني بيلهبيله گؤرمزليگه وورموش، اونلارين يئرينه بعضي سويلو اصيلزادهلري اولوّيته قويموشدور. شوبههسيز بئلهليكله بعضي سياسي آماجلارا خيدمت ائيلهييردي. اساساً اثرده سلجوقلو سولطانلارينين ايستگي سيراسيندا، 11ـ جي يوز ايلده قلمه آلينميشدير. اونا گؤره، تاختا چيخان سلجوقلو يؤنهتيجيليري، كؤكلريني اصيل بير شجرهيه باغلاماق مجبوريتينده ايديلر.43 بو اوزدنده ملكنامه يازاري، توركمن ريوايتلرينده فقير بؤلگهدن گلن قرهقوچي اوستا و توقشيرميش حاقيندا فقط سوسا بيلردي.44
بئلهليكه، موقاييسهلي تاريخ مئتودو سايهسينده، سارچيق ـ توقاقين سلجوقلو خاندانينين قوروجوسو اولماديغي سونوجونا يئتيشيريك. بو سويون شجرهسيني، سارچيقدان اؤنجه اشراف طبقهسينه منسوب اولمايان قرهقوچي اوستاايله توقشيرميش اولوشدورورلار.
قرهقوچي اوستا و توقشيرميش
ظهيرالدين نيشابورينينده بيلديرديگي كيمي، سلجوقلولارين آتاسي قرهقوچي اوستادير. اوغوزنامه وئرسيونلاري و توركمن تاريخي ريوايتلريده بونو ايثبات ائديرلر. «شجرة تراكمه»يه گؤره، اوغوز ايالتلرينده قرهقوچي اوستا45 آديندا بير شخص ياشاييردي. قرهقوچي اوستانين اوغلوايسه، چادير قورماقدا اوستا اولان توقشيرميشايدي.46 توقشيرميش،47 سون درجه عاجيز و يوخسول بير آدامايدي.48
اوغوزنامهنين بوتون وئرسيونلاريندا، توقشيرميش و اوغوللاري حاقيندا بير تعداد جاليب حيكايهلر يئر آلير. بو وئرسيونلاردا توقشيرميشين اوغوزلاردان گلديگي و چادير قورماقدا (ائوياسوجي) اوستا اولدوغو آنلاديلير. اوغوز بويلاري علي خانا قارشي باش قالديرديقلاري زامان، اونلارا قورقودو ائلچي اولاراق گؤندهرير.
خان دانيشماني، موٍنجّيم اميرانا موراجيعت ائدهرك اوغوزلارلا خان آراسينداكي موجاديلهنين نئجه سونوجلاناجاغيني بللي ائتمهسيني ايستهيير. اميران، ياخيندا علي خانين حاكيميتينين سونا يئتيشمهسيني؛ اوغوز ائلينين باشينا مرحمتلي و مؤعتبر توقشيرميشين سويونون گئچهجگيني دئيير. اميران، او گئجه بير يوخو گؤرور. يوخوسوندا گويا توقشيرميشين بدنيندن اوچ طرفه بوداق سالان بير آغاچ چيخير.
آغاجين ان ياشيل و يوكسك قيسمتلري ائله بيل كي گؤيه دايانيردي. كاهين، توقشيرميشا يوخوسونون حوكومدارليغين اوغوللارينا وئريلهجگي معناسينا گلديگيني آنلادير. توقشيرميش موٍنجّيمين آنلاتديقلارينا تعجوب ائدهرك، بير قويون ساتين آليب، اتيني صدقه اولاراق پايلايير. توقشيرميشين توقاق، توغرول و ارسلان آدينداكي اوغوللاري،جسور اووچولار ايديلار. جوانلارين جسور و مهارتلي اولدوقلاريني آنلايان اوغوز اميرلري، اونلارا ميرِ ـ شكار (اووچو باشي) مقاميني وئرميشديلر.49
«شجرة تراكمه» و «اوغوزنامه»ده كي بعضي تفصيللر، واضئح افسانهوي اؤزهلليكلر داشييير. بورادا، گئرچك تاريخي شخصيتلر يانيندا، قورقود كيمي حماسي شخصلرده يئر آلير.50 حوكومتين سلجوقلولارين الينه گئچيشيني و علي خانين آني اؤلومونو بير كهانته باغلايان ائپيزودا دا شوبههليدير. بونا باخماياراق، بو ريوايتلرده خالقين ذئهنينده يئر آلان جاليب آيرينتيلار واردير. هر شئيدن اؤنجه ايلك سلجوقلولارين مشهور اينسانلار اولماديغي ديقت چكير. بو، «سلجوقنامه»ده خاندانين چادير اوستالاري آراسيندان چيخديغي شكليندهكي بيلگيايله تاماماً موطابيقدير.
نه يازيقكي ظهيرالدين نيشابوري، سلجوقلو خاندانين ايلك آتاسينين ياشاديغي دؤنمه دايير هئچ بير بيلگي وئرمير. مصلحالدين لاري، قرهقوچي اوستانين «ايسلامين ايلك دؤنملرينده» توغرول سولطانين خيدمتينده اولدوغو ايديعا ائدير.51 بونا گؤره او، 7ـ ينجي يوز ايلده ياشاميشدير؛ آما بو تاريخين اينانديريجي اولاجاغيني گوٍمان ائيلهميرم، چونكو مصلحالدين لاري، توغرول سولطاني سامانيلرين ايلك حوكومدارلاريندان بيري اولاراق گؤسترير. او حالداكي، ساماني خاندانينين فقط 9 ـ جو يوز ايلده ايقتيدارا گلديگي بيلينير. بوتون بونلار قرهقوچي اوستانين محمد (ص) پيغمبرين چاغداشي اولدوغو ايديعاسيني باطيل ائدير. مصلحالدين لارينين توغرول سولطانين، ساماني خاندانيندان گلديگي حيكايهسي مخصوصاً، اينانديريجي دئييلدير. يينه اونون سؤزلرينه گؤره بو سولاله، اوغوز بويلاري آراسيندان چيخميشدير. بونون يانليش بير ايديعا اولدوغو و تاريخي گئرچكلرله موطابيق اولماديغي اورتاددير.52
بوتون بو حقيقتي موجاديلهلي دليللري بير طرفه بوراخيرساق، سلجوقلولارين آتاسينين اولدوقجا ساده ال صنعتچيلري آراسيندان چيخديغيني قبول ائده بيليريك. قرهقوچي اوستانين چادير اوستاسي اولدوغونا دايير بيلگيلردن سونرا، آدي و آلديغي عونواندا بو نظري دستكلهيير. «قرهقو» كلمهسي، اسكي تورك رونيك كتيبهلرينده، «چادير ايسكيلئتي» و يا «چادير» آنلاميندا ايشلهنميشدير.53 بو كلمه 11ـجي يوز ايلده توركمنلر آراسيندا «چادير» معناسيندا قوللانيردي.54 بو چاديرلاري دوزهلدن اوستالارا دا شوبههسيز «قرهقوچي» دئييليردي.55
بوتون بو دليللر، سلجوقلولارين آتاسينين چاديرين آغاج ايسكيلئتيني حاضيرلايان بير نجّار اولدوغونو گؤسترير. قرهقوچي اوستانين، توقشيرميش آدينداكي اوغلو دا باباسينين ايشيايله مشغول اولموشدور. آما، توقشيرميشين اوغوللاري آتا و دده مسلكيني بير كنارا قويموشدورلار كي، بو، چوخ احتيمالا اونلارين حاكيم اوغوز اصيلزادهلرين خيدمتينه گيرمهلرييله موٍرتبيطدير. حقيقتاً اوغوزنامهنين داها مونظم وئرسيونلاريندا بو آني قورونموشدور. بونونلا بيرليكده، دئمهليييككي، ايلك سلجوقلولارين ياشاديغي دؤنمي تام اولاراق تثبيت ائتمك چوخ چتيندير. سادهجه قرهقوچي اوستانين تقريباً 9ـ جو يوزايل باشيايله ايكينجي ياريسي آراسيندا ياشاديغيني، اونون اوغلو توقشيرميشين ايسه، 10ـ جو يوز ايلين اورتالارينا قدهر ديري اولدوغونو تخمين ائتمك مومكوندور.
توقاق و سلجوق
سلجوقلو سويونون يوكسهليشي، توقشيرميشين اوغلو و قرهقوچي اوستانين تورونو توقاقلا باشلاميشدير. «ملكنامه»نين چئشيدلي وئرسيونلاريندا، سارچيق ـ توقاقدان نوفوذلو و اصيلزاده بيري اولاراق بحث ائديلير. آما، بو قايناقلاردا توقاقلا ايلگيلي اولاراق آنلاديلان حيكايهلر آراسيندا بؤيوك تناقوضلر واردير. «ابن حصول»،56 «ابوالفرج»57 و ميرخوند،58 سارچيق ـ توقاقين خزر مليكينين ساراييندا خيدمت ائتديگيني بيلديريرلر. ابنالاثير،59 صدرالدين حسيني60 و محمد نشري61ده اونون بير تورك حوكومدارينين خيدمتينده اولدوغوندان بحث ائديرلر.
ملكنامهنين بعضي وئرسيونلاريندا توقاق حاقيندا وئريلن بيلگيلرده تناقوضلودور. اثرين بير يئرينده سارچيق ـ توقاق حوكومدار موشاويري و اونون اؤزل آدامي اولاراق بؤيوك بير شخصيت كيمي گؤستريليركن62، بير باشقا يئرده قودرتلي بير نيظامي باشچي اولاراق تانيديلير.63 «ملكنامه»دن يارارلانان يازارلارين چوخو، توقاقلا قوللوغوندا اولدوغو حوكومدار آراسيندا بير نئچه آنلاشمازليغين اولدوغوندان بحث ائديرلر. ابن حصول، سارچيقين حوكومدار ايله گئچينه بيلمه ييب، اوجو توپپوز شكيلده بير سوپايلا ووراراق آتدان سالديغيني ريوايت ائدير. اؤبور طرفدن «تفضيلالاتراك»، سادهجه بير جسور و عوصيانچينين بئله بير داورانيشا اوغراماسيني قئيد ائدير.64 ملكنامهنين داها گئچ دؤنمه عاييد وئرسيونلاريندا، ساواشين سببلري صريح بير شكيلده آنلاديلير.
بعضي يازارلار، ساواش زاماني حوكومدارين ايسلام اؤلكهلرينه حمله ائتمك ايستهمهسي اوزهرينه چيخديغيني ايرهلي سورهركن،65 بعضيلريده، حوكومدارين او حاشيهدهكي تورك قبيلهلرينه ضرر وورماق ايستمهسينه گؤره چيخديغيني آنلاديرلار.66 توقاق، حوكومدارين بو داورانيشينين اؤنونو آلماق ايستهينده، اؤزونو حوكومدارلا سينه سينهيه بير ساواشين ايچينده گؤرور، آما دؤولت بؤيوكلرينين گؤزلري اؤنونده اولان بو اولايين بؤيومهسينه مانئع اولان اوٍست دوزئي نيظامي باشچيلار، او لحظهده آرايا گيرهرك حوكومدارلا توقاقين آراسيني ساغلاماغا چاليشيرلار.67
سارچيق ـ توقاق حاقيندا ملكنامهده يئر آلان ريوايتلر، چوخ موباليغهليدير. توقاقين اوجالديلماسي، ايسلامين مودافيعي كيمي گؤستريلمهسي و عمداً دوزهنيلن تصويرلر شوبههليدير.68 ملكنامه مؤليفيده سارچيق ـ توقاق حاقيندا عئيني اوسلوبو قوللانميشدير.
بعضي يازمالار آراسيندا، اوندان، حوكومدارا اؤز ايستگيني ديكته ائدن و قورخمازين بيري اولاراق سؤز ائديلير. البته بو موباليغهلي حيكايهلر، تاريخ عئلمي آچيسيندان چوخ مؤعتبر بيلگيلر اولاراق قبول ائديله بيلمز.
سارچيق ـ توقاق حاقينا وئريلن بيلگيلر، غرضلي بير مضموندا اولماسينا باخماياراق، اؤنجهكي سلجوقلو تاريخينين اؤيرهنيلمهسي باخيميندان بير كنارا آتيلا بيلمز. هر شئيدن اؤنجه بو ريوايتلر، توقاقدان داها يوكسك عونوان صاحيبي بير بي اولاراق سؤز ائديرلر. بو بيلگيلر، توقشيرميشين اوغوللارينين اوجالديلماسييلا ايلگيلي اوغوزنامه تصويرلرييله موطابيقدير. اونون «توقاق»69 كيمي اوجا بير عونوان آلماسيدا بو نظري دستكلهيير.
«توق» كلمهسي، دابيليو. دابيليو. رادلوفون دا بيلديرديگي كيمي، توركجهده بير جور بايراق دير، لشكر باشي معناسينداكي «توقاقچي» ده بو كلمهدن گلير.70 اسكي تورك كتبيهلرينده ايسه «توق»، «نيظامي بايراق» آنلاميندا قوللانيلميشدير.71 اسكيدن تورك دؤولتلرينده، وحشي جاميش قويروغو و يا آت توٍكوندن دوزهلميش توغلار، نيظامي سمبول اولاراق قوللانيليردي.72 اورتا چاغدا تورك خانلاريدا عئيني شكيلده ساده و يا ايپكلي قوماشدان دوزهلميش بايراق (توغ)لار قوللانيرديلار. توغ ساييسينين دوققوزو گئچمهمهسينين بير قانون اولاراق اويقولانديغي يولوندا بيلگيلر مووجوددور. توركلرده ان بويوك خاقانلارا «دوققوز توغلو خاقان» دئييلمهسينين سببيده بودور.73
مووجود تاريخي و ديلشوناسليق بلگه لر، «توقاق»ين سارچيقين مقام عونواني اولدوغونو دوشونمهميزه ايمكان ساغلايير.74 بو عونوانين، اسكي توركلرده نيظامي توغ و يا آتلي هنگي بايراغي داشييانلارا وئريلديگي بيلينير. سارچيق، «تميريايليق» لقبيايله بيرليكده بو عونوانيدا داشيييردي. احتيمالا گؤره، «توقاق» عونواني، بويوك نيظامي بيرليكلرين باشچيسينا وئريليردي.75 بو اوزدن ملكنامهدهكي توقاقين باشچي اولدوغونا دايير ايديعايي دوغرو قبول ائتمك گرهكير. آما، سارچيقين مقامي و بورايا نئجه گلديگي سورغولاري يينه ده جوابسير قالير. اوغوزنامهده بيلديريلديگي كيمي، توقاق و ارسلان، «مير ـ شكار» مقامينا گتيريلميشديلر. عوثمانلي وئرسونوندا يئر آلان يازيدا دا، ايلك سلجوقلو بيلرينين آردچي و نظميه بيلري اولدوقلاري قئيد ائديلير.76 بو بيلگيلري ملكنامهدهكيلره قياسلاياراق، سارچيقين يوكسهليشينين، نيظامي مسلكينه باغلي اولدوغو سونوجونو چيخارا بيلريك.
نه يازيقكي، آراشديرديغيميز قايناقلاردا سارچيق ـ توقاقين ياشاديغي دؤنمين هانسي تاريخلره راستلاديغينا دايير چوخ آز بيلگي واردير. بو باخيمدان، سارچيق دونمينين تاريخي كرونولوژيسيني بللي ائتمك بؤيوك اؤنم داشييير. اورتا چاغ قايناقلاريندا توقاق حاقيندا وئريلن بيلگيلرييله، فقط تقريبي بير تاريخ تثبيت ائديله بيلر. ك. كاهئن، ملكنامهنين تدقيقينه داياناراق، توقاق ين 10ـ جو يوز ايل ايله 11ـ جي يوزايلين ايلك اوچده بيرليك قيسميندا ياشاديغيني دوشونور.77 بو نظر، بير نئچه تصحيحلر ائديلمهسي شرطييله، بيزيم باخيشيميزداندا اينانديريجيدير. «اوغوزنامه»نين داها مونظم وئرسيونلاريندا موحافيظه اولونان بيلگيلر، بو تصحيحلر قونوسوندا داياناغيميز اولاجاقدير. بو قايناقدا و توركمن روايتلرده، توقاقين يئنگي كنت اوغوز خانلاري تاختيندا حوكوم سورهن عليخانين چاغداشي اولدوغو بيلديريلير. بونا داياناراق توقاقين تقريباً 9ـ جو يوزايلين سون اوتوز ايلي ايله 10ـ جو يوزايل اورتاسي آراسيندا ياشاديغيني تخمين ائتمك مومكوندور.
گؤردوگوموز كيمي «ملكنامه»ده، سارچيق ـ توقاقين خزر و يا تورك حوكومداري ساراييندا خيدمت ائتديگي قئيد ائديلير. ك كاهئنه گؤره، بو آدلارلا آشاغي پووولژهدن آرال گؤلونه قدهر كؤچري بير حايات سورهن اوغوز بويلارينين اوست دوزئي يؤنهتيجيلري قصد ائديلميش اولماليدير.78 آما، ملكنامه ده يئر آلان بيلگيلردن فرقلي بير آنلام چيخارتماقدا مومكوندور. ادريسينين اثرينه گؤره، يوخاريدادا وورقولانديغي كيمي، 10ـ جو يوزايلده اوغوز بويلارينين عومومي آنلامدا ايكي سياسي مركزي واريدي. ايلكي «اسكي» دييه تعبير ائديلير و دوغو قيسميندا يئر آليردي. باشقاسي ايسه يئنگيكنته تقابول ائديردي. اونا گؤره، سارچيق حاقيندا آنلاديلان حيكايهلرده، هانسي اوغوز خانينين نظرده توتولدوغو شكلينده حتماً جاواب وئريلمهسي لازيم اولان بير سورغو اورتايا چيخير. ملكنامهده توٍجّوه گؤرموش بير باشقا خصوص ايسه، توقاقين خيدمت ائتديگي حوكومداردان «بايقو» دييه سؤز ائديلمهسيدير. بو آد اؤزل بير آنلام داشيماييب، دؤولتين ياسالاري گرهگي يابقودان سونرا گلن آدامين داشيميش اولدوغو بير عونواندير. بو نوقطهدن حركتله، سارچيقين يئنگيكنت حوكومدارينين دئييل، اسكي قوزائلي حاكيمينين خيدمتينده اولدوغو سونوجو چيخاريلا بيلر. بو نظر، توقاقين توركيستان اوغوز خانلارينين خيدمتينده اولدوغونا ايشاره ائدن تاريخي ريوايتلرلهده موطابيقدير.
سلجوقلو خانيدانينين تشكّوٍلو
ملكنامهيه گؤره توقاق اؤلدوگو زامان، سلجوق آدلي اوشاق ياشدا بير اوغلو واريدي. آتاسينين خيدمت ائتديگي حوكومدار، اوشاغي تعليم و تربيت اوچون سارايا آپارير.79 بايقو، توقاقين اوغلونا اؤزل ايلگي، سايقي و سئوگي گؤسترير.80 چوخ گئچمهدن بؤيوين سلجوق، خانين ياخينلاري سيراسينا گيرير و عاغلي و ذكاسييلا اوٍست دوزئي بيلرين و دؤولت اركانينين دوستلوغونو توپلايير.81 و گنج ياشينا باخماياراق، سلجوق، «سوباشي» عونوانيني آلاراق، اوردو كوموتانليغينا قويولور.82
ملكنامه، توقاق و سلجوقلا ايلگيلي ريوايتلرينده، سلجوقلو خاندانينين تشكولونون ايلك دؤورهلرينيده آنلادير. آنلاديلان حيكايهلر، چوخ موباليغهلي اولسادا، سلجوقلو سولالهسينين يوكسهليشينه شاهيد اولماميزا ايمكان ساغلايير. توقاق و سلجوقلا ايلگيلي بيلگيلرده، اونلارين «تبعهلري»، «خاديملري» و «يانداشلاري» حاقيندا بير سيرا آچيقلامالار يئر آلير.83 ابنالاثير، توقاقين اؤزونه قئيدسيز شرطسيز ايطاعت ائدن اوغوزلارا ليدئرليك ائتديگيني؛ بايقوايله آرالاريندا چيخان ساواشدا يارديمجي و خاديملرينين اونون يارديمينا گلديكلريني؛ اؤز كوماندانلارينين يانيندا يئر آلاراق، اونو خانين عسكرلرينه تسليم ائتمكلريني آنلادير.84
ملكنامهده آنلاديلان موٍتعاقيب حيكايهلر، سلجوقلو سويونون گئتديكجه بوتون بويلاري حاكيميت آلتينا آلديغيني گؤسترير.85 سولالهنين اعتبار و سايقينليغي، سلجوقون دؤنمينده چوخ آرتميشدي. توقاقين تورونلاري «قالاباليق بويلار»86، «موٍتّفيق» و «باغيمسيز» قبيلهلري ايطاعت آلتينا آلميشديرلار؛ بئلهليكله سلجوق، بؤيوك و ائتگيلي اوغوز بيلريندن بيري حالينا گلميشدي.87 سلجوق، قالاباليق اوردو بيرليكلرينه صاحيبايدي. و بوتون خاديم (خدم) و كؤلهلر (حواشي) اونون چئورهسينده يئر آلميشديلار. سلجوقلو سويونون امرينده هر نؤوعدن بؤيوك حئيوان سورولري؛ خزانه لرينده ايسه بول ميقداردا پول، قيمتلي داشلار و دهيرلي اشيالار واريدي.88
ملكنامهدن باشقا، اوغوزنامهده ده سلجوقلو ايقتيدار و ائتگيسينين موداويم آرتديغينا دايير بيلگيلره راستلانيلير. ظهيرالدين نيشابوري بئله يازير: «اونلارين (سلجوقلولارين) سويو بؤيوك و سايي باخيمينداندا چوخ ايدي. ساييسيز مالا، چوخ ساييدا (عسكري) بيرليكلره، قبيلهلره و (قالاباليق) بير مؤوكبه (صاحيب ايديلر.)»89
مووجود قايناقلار، سلجوقلو بيرليگينين تشكولو قونوسوندا بعضي ساپ اوجلاري توتماق ايمكانيني ساغلاييرلار. سلجوقلو بويو آراسينا «اقربا» و «تابيع» اوغوز و توركمن قبيله و قوروپلارينيندا قاتيلديغي اؤزل بير شكيلده آنلاديلير. سلجوقلو ايقتيداري، بو بويلار، خدم و حواشي اوزهرينده قورولان ايقتيدارا و ثروته دايانيردي. احتيمالا گؤره ضعيف و گوجسوز قوروپلارين داها بؤيوك قبيلهلرين حيمايهسينه گيرمك ايستهمهلري، بورادا اؤنملي بير رول اويناميشدير.
سلجوقلولارين آنا يوردو: قاراجيق و سيغناق
نه يازيقكي ملكنامه، سلجوقلو فئدراسيونونون داها اولكي يئرلشيم ساحهلري حاقيندا قطعي بيلگيلر وئرمير. بوندان بئله ظهيرالدين، اثرينده، سلجوقلولارين ايلك وطني اولاراق توركيستاني گؤسترير، سلجوقنامهده اونلارين آنجاق توركيستاني ترك ائدهرك، بوخارا اطرافينداكي نور ايله سمرقند جيوارينداكي سوغدا يئرلشديكلري بيلديريلير.90سلجوقلولارين ايلك يئرلشيم ساحهلرينه دايير بنزر بيلگيلره، رشيدالدين91، حافظ ـ ابرو،92 و باشقا تاريخچيلرين93 اثرلرينده ده راستلانماق اولور. اوغوزنامهنين عوثمانلي وئرسيونوندا، سلجوقلو عائيلهسينه تابيع اولان توركيستان اوغوز بويلاري حاقيندا ايلگينچ بيلگيلر وئريلير. بونا (اثره) گؤره، بو اوغوز بويلاري حئيوانچيليقلا مشغول اولوب و عوموميتله ده قويون سورولري بسلهييرديلر. اوغوز اوردوسونون ساغ قاناديني قايي و بايات بيلري، سول قانادي ايسه، پئچهنك (بئجهنه) و چاووندار بيلري تشكيل ائديردي.94
مووجود قايناقلاردا گلن «توركيستان» كلمهسي، احتيمالا گؤره، اينديكي گونئي قازاخيستان بؤلگهسيني گؤسترير. هتومدا بو نظري تأييد ائديجي بير ماهيّتده سلجوقلولارين قاراجيق [قاريجيق] و سيغيناق چئورهسيندن چيخديقلاريني بيان ائدير.95 هتومون اثرينده گلن قاراجيق، «م. بروسئت»ين ده بيلديرديگي كيمي، سيردريا جيوارينداكي قاراتاوين آدي ايدي.96 گئرچكدنده، هله 11ـ جي يوزايلده سيردريانين قوزئي دوغوسو بويونجا اوزانان داغلار و همده فارابداكي «اوغوز شهرلري» قاراجيق اولاراق آدلانديريليردي.97 بو دورومدا، سلجوقلو بويلارينين وطني، سيردريا ايرماغينين اورتا آخارلاري جيواريندا اولان بؤلگه اولاراق دوشونولمهليدير. بو نظري، توركمن تاريخي ريوايتلريندهكي سمرقند و بوخارا ايله ايلگيلي بيلگي لرده دستكلهيير. سلجوقلو عاييلهسي آراسيندا يئر آلان بو توركمن قوروپلاري، 10ـ جو يوزايل ايله 11ـ جي يوزايلين باشلاري آراسيندا بوخارانين نور بلديهسينه يئرلشميشديلر. ريوايته گؤره بونلار، سيردريانين اورتا آخارلاريندان، يعني گونئي قازاخيستاندان گلن، موهاجيرلر ايديلر. توركمنلر، آنا يوردلارينين اينديكي توركيستان شهرينين اطرافي اولدوغونو دئييرلر. سمرقند و بوخارا توركمنلري، اؤزلريني، آمودريايا كؤچ ائدن خالقين آنا كوتلهسيندن دالييا قالانلار اولاراق قبول ائديرلر. اونلارين آنلاتديقلارينا گؤره توركمن خالقينين آتالاري، توركيستاندان حركتله بوخارانين نور بلديهسينه و بوراداندا خزر جيواري بوزقيرلارينا گئتميشديرلر.98
اورتا چاغ قايناقلاريايله توركمن ريوايتلرينين قارشيلاشديريلماسي، سلجوقلو بويونون آنا يوردونون سيردريا ايرماغينين اورتا آخارلاري جيوارينداكي بؤلگهلر اولدوغونو دوشونمهميزده بير ايشكال دوغورور. بو بويلارين اصل مشغلهسي حئيوانچيليقايدي. اؤزلليكله آت، دوه و قويون بسلهييرديلر. خاندانين ايلك چكيردهگيني، سيغناق بؤلگهسي و قاراتاو داغي اتكلرينده اوتوران اوغوز و توركمن قوروپلاري تشكيل ائديردي. 10ـ جو يوزايل و 11ـ جي يوزايل سونلاريندا حاديث اولان اولايلارا ايشيق توتان قايناقلار، اسكي سوٍنّته صاديق قالاراق، سلجوقلولاردان كوٍلّو حالتده اوغوز دييه بحث ائديرلر. آنجاق، داها گئچ دؤنم يازارلاري، اونلار اوچون توركمن آديني قوللانميشديرلار.99بونون سببيايسه، چوخ احتيمالا گوره، 11ـ جي يوزايلين ايلك چئيرهگينده سلجوقلولاردا توركمن آدينين يايقين حالا گلميش اولماسيدير.
سلجوقلو حركاتينين باشلاماسي
سلجوقلو حركاتينين ايلك مرحلهسي، اورتا چاغ قايناقلارينين بير چوخوندا مونعكيس اولموشدور. ملكنامهنين چئشيدلي وئرسيونلاري، بو فعاليتلرين سلجوقون ليدئرليگيندهكي چوخ ساييدا و گوجلو قوروپلارين قاتيلماسييلا گئرچكلشديگيني ذيكر ائدير. ابنالاثير و صدرالدين حسيني، توقاقين سوباشي عونوانييلا تانينان اوغلونون يوكسهليشيندن بايقونون خانيمينين راحاتسيز اولدوغونو يازيرلار.100 خاتون، اريني سلجوقو اؤلدورمهسينه تشويق ائتميش اولسادا، سلجوق اولاجاقلاردان خبر بيليب، «اؤز بويو و تبعهسيني يانينا آليب، كافيرلرين تورپاقلاريني ترك ائدهرك ايسلام اؤلكهسينه» قاچير.101
ملكنامهنين باشقا بير وئرسيونوندا، جاوان سلجوقون حملهلره قارشي غورورلا و جسورجا ديرهنديگي سؤيلهنير. بو دورومدا، خاقانين خانيمينين توقاقين اوغلونا قارشي تووطئه قيلديغي و اريني اونا قارشي تحريك ائتديگي آشيكاردير. احتيمالي بير خائنانه حملهنين اولاجاغيني دويان سلجوق، توركلرين اؤلكهسي توراني ترك ائدهرهك ايرانا قاچميشدير. سلجوق، اؤزويله چوخ ساييدا سواري و بؤيوك دوه، قويون اينك سورولريني ده آپارميشدير.102
آنلاشيلديغي قدهرييله ملكنامه يازاري، سلجوقلو كؤچلريني سلجوقايله بايقو آراسيندا تحمّوٍل ائديله بيلمهين ناسازگارليغا و ريقابته باغلايير. بورادا گلن «بايقو» كلمهسييله، سؤن دؤنم اسكي قوز ائلينده حوكوم سورهن اوغوز خانلاريندان بيري منظور اولموشدور. آنلاديلان اولايلار، اوغوز خانلارينين اسكي مركزي ايله سلجوقلو عاييلهسينين اوتوردوغو آنا وطنده حاديث اولموشدور. سلجوقلو قوروپونا باغلي اولان اوغوز و توركمن بيرليكلري، شوبههسيز، اسكي قوزائلي حوكومدارينيندا تبعهسي قبول ائديليرديلر. آنجاق، سلجوقلو رئيسيايله خاقان آراسيندا اوز وئرن حاديثه، اوغوز و توركمن بويلارينين بير قيسمينين سير دريانين اورتا آخيملاريني بوراخيب كؤچ ائتمهسينه ندن اولموشدور.
ملكنامه، سلجوقلولارين ماوراالنهير و جنده گئتمهسينه سبب اولاراق بايقوايله دوشمانليغي گؤستريرسهده، سلجوقلو كؤچلرينين بير تك سببدن قايناقلانماسي ضعيف بير احتيمالدير. ظهيرالدين نيشابورينين اثرينده يئر آلان بير سيرا ساپاوجلاري بو مسألهيي آيدينلاييرلار. سلجوقنامه يازاري، سلجوقلولارينين سورولرينين بئجريلمهسي اوچون يئترلي مرتعلر تاپا بيلمهديكلرينه گؤره توركيستان تورپاقلاريني ترك ائتديكلريني يازير.103 بو آچيقلاما، سلجوقلولارين توركيستاندان ماورالنهره كؤچلرييله ايلگيلي اولاراق اوغوزنامهده آنلاديلان حيكايه ايله بنزري واردير. ريوايته گؤره، بير زامانلار توركيستان تورپاقلاري چوخ ساييدا «تورك و موغول قبيلهلري آراسيندا» اؤز يايلاق و قيشلاقلاري اولاراق پايلاشيلميشدي. گئنيش اووالاري و داغ اتكلريني ايشغال ائدن كؤچريلره اولدوقلاري يئرلرين اوتلاق و يايلاقلاري دار گليردي. اوغوز بويلاري، حئيوانلارينين بئجرمهسي اوچون يئني تورپاقلارا شيدتله احتياج دويمايا باشلاميشديلار و بو اوزدن سلجوقون ليدئرليگينده توركيستاندان آيريلاراق سمرقند، بوخارا و نور ياخينلارينا كؤچ ائيلهميشديلر.104
ملكنامه و سلجوقنامهده يئر آلان بيلگيلرين تاريخچيليك آچيسيندان آچيقلاماميزين داواميندا گلهجك بير تركيبي، سلجوقلو كؤچلرينين تملينده سياسي سببلردن چوخ ايقتيصادي سببلرين اولدوغونو دوشونمهميزه ايمكان وئرير. احتيمالا گؤره، سلجوقلو بويلاري و اوغوز بايقوسو آراسينداكي آنلاشمازليق، اوتلاق اراضيلرين پايلاشيلماماسيندان قايناقلانميشدير. بؤيوك حئيوان سورولرينه صاحيب اولان، زنگينلشن و يوكسهلن سلجوقلو بيلري اوتلاق اراضيلرينين محدود اولماسينين سيخينتيسيني حيس ائتمهيه باشلاميشديلار. چوخ احتيمالا گؤره بونون وئرديگي راحاتسيزليقلا كؤچري بوي آريستوكراسيسي و اونلارين باشيني چكن اوست دوزئي يؤنه تيجيلرله اسكي قوزائلي حوكومداري آراسيندا دورماق بيلمهين بير خوصومت باش چيخارميشدي. ايكي قوروپ آراسيندا بترلشن خوصومت، سلجوقون اوردونون باشينا گلمهسييله داهادا آرتميشدي. سلجوق، سارايدا اولان تووطئهلر سونوجوندا بايقونون گوٍوهنيني الدن وئرهرهك، گؤزدن دوشموشدو. يؤنهتيجيلر آراسينداكي بو آغير خوصومت سلجوقلو بويلاريني سيغناق و قاراتاو اتكلريني ترك ائتمهيه زورلاميشدي.
سلجوقلولار و جند
سيردريانين اورتا آخيملاريني يورد سالان اوغوز و توركمن بويلارينين بير قيسمي، سلجوقلو رييسينين امرينده ماورالنهرين سرحد بؤلگه لرينه كؤچ ائتمهيه باشلاديلار و ملكنامهنين يازارينا گؤره سلجوقلولار، سمرقندي گئچهرهك جند ياخينلارينا گلديلر.
تاريخ يازمالاريندا، سلجوقلولارين جنده گليش تاريخلري قونوسوندا چئشيدلي سؤيلهنتيلر واردير. آ. چولوشنيكووا گؤره، سلجوقلولارين جنده كؤچلري 955. ايلينه حاديث اولور.105
اي. قفساوغلو و ر. قره اوسسئت ايسه 985 تاريخينده مووافيقديرلر.106 بو تاريخلره قارشي چيخان م.آ. كؤيمن، سلجوق بيين بويو ايله بيرليكده 935 ايلينده جنده يئرلشديگيني دوشونور.107 بو باخيمدان، گووهنمهلي تاريخ قايناقلارينين يوخلوغو سببيايله سلجوقلولار حاكيميتيندهكي اوغوز و توركمن قوروپلارينين جنده كؤچ تاريخلريني آيدينلاتماق چتين گلير. سورغونون حل ائيلهمهسينه يارديم ائدهجك اولان بيلگيلرين ملكنامهده اولدوغونو بيلديرمك لازيمدير. اثرين چئشيدلي يازمالاريندا، سلجوقون 107 ياشيندا اؤلدوگو و جندده دفن ائديلديگي خاطيرلاديلير.108 قايناغيني ملكنامهدن آلان باشقا موليفلر ايسه، اونون حدوداً 100 ايل ياشاديغيندان بحث ائديرلر.109
دابليو. بارتولد، بير تاريخ اورتايا قويماقدان چكينهرك، سلجوقون 992 ايليندن سونرا وفات ائتديگيني بيلديرميشدير.110 ك. كاهئن ايسه، ملكنامهنين تدقيقي سونوجوندا، سلجوقلو بويلارينين ليدئرينين 1010 – 1009 ايلي حدودينده اؤلدوگو نتيجهسينه يئتيشميشدير.111
سون تثبيته داياناراق، سلجوقلولارين ماورالنهير و سيردريانين آشاغي آخيملارينا موهاجيرت تاريخيني بللي ائيلهمك مومكوندور. ملكنامهده، توقاقين اؤلوموندن سونرا سلجوقون يانداشلاريني آپاراراق بايقونون خيدمتيندن آيريلديغينا دايير بير ريوايت واردير. اگر او جور دور ايسه، او حالدا بو كؤچ، 10ـ جو يوز ايلين سونلاريندا گئرچكلشميشدير.112 آشاغيدا بللي ائدهجگيميز كيمي، 10ـ جو يوز ايله عاييد بير سلجوقلو قبيرداشي اوزهرينده يئر آلان بيلگيلرده بونو دوغرولاييرلار.
سيغناق و قاراجيق بؤلگهسيندن قووولان سلجوقلو بويلارينين آنا قيسيملاري، احتيمالا گؤره، سيردريانين آشاغي طرفلرينه انميش ايميشلر؛ جند بؤلگهسي ياخينلاريندا چادير قوران سلجوقلو بوي رييسلري ايسه، ايسلامي قبول ائتمهيه سؤز وئرميشديلر. سلجوقلو بيلري، اگر ايسلامي قبول ائديرلرسه بونون تامامييلا اؤز خئييرلرينه اولاجاغيني قيسسا زاماندا آنلاميشديلار. «اگر بيز، بو اؤلكه خالقينين گلهنكلريني و اينانجلاريني قبول ائتمزسك، ـ دييه، سلجوقلو يؤنهتيجيلري اؤز آرالاريندا دانيشيرديلار ـ هئچ كيمسه بيزه توجوه ائيلهمز؛ بو دورومدا بيز ده آزينليقدا و يالنيز قالاريق.113
بئلهليكله سلجوقلولار ايشغال ائتديكلري اوتلاقلارين ياخينلاريندا يئر آلان خارزمين زندك قالاسي واليسينه ائلچي گؤندرديلر. سلجوقلو ائلچيسي، اؤزلرينه ايسلامي اؤيرهدهجك موسلمان فقيهلر گؤندهريلمهسيني ايستهدي. زندك واليسي اونلارين ايستگيني فوراً يئرينه يئتيردي و گئري دؤنن ائلچيايله زنگين هديهلرله بيرليكده بير عوٍلَما هيأتيده گؤندردي. ابوالفرج اولايلارين داواميني بئله آنلادير: «اونلار (سلجوقلولار) بورادا بير نئچه ايل بويونجا قالديلار. سون درجه راحات بير اورتامدا ياشاديلار و ساييلاريدا چوخ چوخ آرتدي.»114
سلجوقلولارين ايسلامي منيمسهمهسي، سادهجه موسلمان خالقين دستگيني ساغلاماق دئييل، عئيني زاماندا حئيوانلاري اوچونده مرتع تاپماق ضروريتيندن قايناقلانيردي.115 ايسلامي قبول ائيلهمهنين، سلجوقلو يؤنهتيجيلرينه، تبعهلريني، خدم و باغلي قبيلهلري ايطاعت آلتيندا توتما قونوسوندا گوجلو بير سيلاح ساغلاديغينيدا گؤز اؤنونه توتماليييق.
سلجوقلولارين ياخينليغيندا يئرلشديكلري جند شهري، اوغوز يابقو دؤولتينين خارزمايله ماورأالنهير سرحدينه ياخين اولان حاكيميت بؤلگهسي ايچيندهايدي. جند جيواري ساكينلري، يئرلهشيك و كؤچري حالدا ياشايان اينسانلاريديلار. هم جند و همده سيردريانين آشاغي آخيملاري بويونجا سيرالانان شهرلرده، موسلمان تاجير و صنعتچيلرينه راستلانيليردي. جند بؤلگهسينه قونشو خارزم و ماورأالنهير قالالاريندا اوتوران اهالي،گئنلده قازي و گؤنوللولردن تشكيل تاپيردي.116 اؤز «اينانجلاري اوغروندا ساواشماقدان چكينمهين» بو موسلمان توپلولوقلار آراسيندا توركلرده واريديلار. بونلار، بوْت پرست اوغوزلارا سورهكلي حملهلر ائديرديلر. بو باسقينلار سيراسيندا اسير و غنيمتلر آلديقلاري كيمي، غارت و يغما حركتلريندهده گؤرونوردولر.
بو آچيدان باخيليغيندا ايسلام دينينين قبولو، سلجوقلولار اوچون باريش و ثوبات آنلاميندايدي. سلجوقلولار، ايسلامي قبول ائتمكله، احتيمالا گؤره اوغوز يابقو دؤولتينين توپلاديغي خراجلاردان راحاتسيز گؤرونن جند خالقينين دا دستگيني ساغلاماق ايستهميشميشلر.
سلجوقلولار، ايسلامي قبول ائتمهلرينين آراسيز آرديندا اؤزلريني جند بؤلگهسيندهكي سورعتلي و بوحرانلي اولايلارين اورتاسيندا گؤردولر. ملكنامه يازارينيندا بيلديرديگي كيمي، سلجوق و عسكرلري، چئورهيه حاكيم اولان اوغوز خانيايله موجاديلهيه گيرميش ايمشلر. بورادا سؤزو ائديلن اوغوز خاني، چوخ احتيمالا گوره يئنگيكنت حاكيمي علي خاندير.117
ساواشلارا، ايلليك خراج توپلامايا گلن يابقو تحصيلدارلاري ايله جند خالقي آراسينداكي سورتوشمه، سبب اولموشدو. سلجوق، وئرگي اؤدهمهيي رد ائتميش و بؤلگهدهكي موسلمان خالق اوزهريندن خراجين قالديريلماسيني طلب ائيلهميشدي.118 سلجوقلولارين بو حركتي، سيردريا يابقو دؤولتينين گئنل پوليتيكاسيندان ناراضي اولان جند خالقي طرفيندن دستكلندي.119 بؤلگه خالقيندان مادي و عسكري دستك ساغلايان سلجوق توركمنلردن موتشكيل گؤنوللو سواري بيرليكلري دوزهلتدي.120 وئرگي اؤدهمك ايستهمهين عوصيانچيلار، ثابيت قدم شكيلده بو حركته قاتيلاراق وئرگي مأمورلاريني بؤلگهدن قوودولار.121نتيجهده جند خالقينين دستگيني آلاراق آياغا قالخان سلجوقلولار اوغوز يابقو دؤولتينه قارشي ساواش حاضيرليقلارينا باشلاديلار. ساواشلارين بيرينده سلجوقلو سواريلري، دوه بئلينده ساواشان دوشمان عسكري بيرليكلريني گئري آتديلار. سونراكي ساواشمالاردا سلجوقلولارين ازيجي ظفرلرييله سونوجلاندي. بئلهليكله سلجوقلو بيلري جند شهريني اله گئچيرتديلر.122 باخماياراقكي، معروض قالديقلاري ضرر و وئرديكلري جانلار و ماللار ديقت چكيجي اولورسادا، بو ظفر سلجوقلولارا چوخ باهالي اله گلميشدي؛ حتي ساواشلارين بيرينده سلجوقون تورونلاريندان ان بؤيوگو ميكاييل اؤلموشدور.123
اورتا چاغ قايناقلاريندا سلجوقلولارين آياغا قالخما تاريخي و جندي اله گئچيرمهلري دؤنميايله ايلگيلي هئچ بير بيلگي يوخدور. بللي اولونان تك گئرچك، ابنالاثيرين آنلاتديقلاريندان آنلاشيلديغي كيمي، 992 ايلينده سلجوقون بورادا اولدوغودور.124 بوراداندا بيلديريلن تاريخده جندين سلجوقلولار طرفيندن اله گئچيريلديگي آنلاشيلير. بو اولايلارين، چوخ احتيمالا گؤره، 10ـ جو يوز ايلين 80 ـ لي ايللرينده گئرچكلشديگي تخمين ائديلير.
سلجوقلولارين جندي اله گئچيرتمهسي، اوغوز يابقولاري اوچون جيدي بير ضربه صيفتيني داشييير. سلجوقلو ظفرينده، آغير وئرگي و خراجدان ازيلن جند خالقينين امگيده واريدي. جندي اله گئچيرهن سلجوقلو رئيسلري، بؤلگهدهكي آغيرليقلاريني مؤحكملنديريركن، بير يانداندا قونشو موسلمان اؤلكه حوكومدارلاري يانيندا اؤنملي بير شؤهرت قازانميشديلار.125
ايرهليدهكي آماجلارينا ال تاپماق اوچون بؤلگهدهكي توپلولوغون گونلونو اله گتيرهن سلجوقلو بيلري، اينديدن اله گئچيرديكلري تورپاقلارين خياليني قوروردولار.
ملكنامهنين بير يازماسيندا، سلجوقلو رييسلرينين بو جور خياللاريني مونعكيس ائدن جاليب بير حيكايهيه يئر وئريلير. صدرالدين نيشابورييه گؤره سلجوق، بير گون يوخودا بير اوْد گؤرور. اوْد، باتي و دوغويا دوغرو قيويلجيملار ساچير. فوراً مونجيمه باش ووروب، گؤردوگو يوخونون ياخين گلهجگه دايير بير كرامت اله گتيرهجك اولدوغونو اؤيرهنير. مونجيم اونا بئله دئيير: «سنين سويوندان حوكومدارلار دونيايا گلهجك و دونيانين ان اوزاق اؤلكهلريده اونلارين اؤنونده باش ايهجكدير.»126
سلجوقلولار و ماورأالنهير
جندي اله گئچيرمهلرينين آرديندان، سلجوقلو ظفرلري ماورأالنهير و توركيستانين هر طرفينه ياييلميشدي.127 ابنالاثيرين يارارلانديغي ملكنامه يازمالاريندا بئله دئييلير: هارونبنايلهكخان، ساماني اميرلرينين الينده اولان بير بؤلگهيي اله گئچيرينجه، امير يارديم اوچون سلجوقا باش ووردو. ابنالاثير بو حيكايهيي بئله تاماملايير: «او (سلجوق)، اوغلو ارسلانلا بيرليكده اؤز بويوندان دوزهلميش بير بيرليك گؤندردي. اونلارين سايهسينده سامانيلر گوج قازاناراق هارونو مغلوب ائديب و اونون ضبط ائتديگي يئرلري گئري آلديلار. داها سونرا ارسلان آتاسينين يانينا دؤندو.128
ملكنامهنين فارسجا وئرسيونلاريندا، قاراخانلي حوكومداري ايلهك خان طرفيندن پوزقونا دوشورولن ساماني اميري ابراهيمين يارديم اوچون سلجوقا باش ووردوغو قئيد ائديلير. سلجوق اؤز اؤزل بيرليكلريني اونا يارديما گؤندرينجه، وحشته دالان تورك ـ قاراخانلي عسكرلري ماورأالنهيردن چكيلديلر. ايلهك خاني مغلوبيته اوغردان سلجوقلو يؤنهتيميندهكي بويلار، بوخارا بؤلگهسي سرحدلرينه يئرلشديلر. بئلهليكله كؤچ ائدنلر، ايشغال ائتديكلري قالا و شهرلري قاراخانليلارين اليندن آلاراق قارشي حملهلره چيخيرديلار.129
تدقيق ائديلن ملكنامه يازمالاريندا، 10ـ جو يوزايلين سونوايله 11ـ جي يوزايلين باشلاريندا، ماورأالنهير بؤلگهسي اوچون تورك ـ قاراخانليلار ايله سامانيلر آراسيندا سورهن ساواشلارا ايشيق توتولور. داها مؤعتبر تاريخ بيلگيلري، ماييس (يازين سونآيي) 992 ايلينده قاراخانليلارين بوخارايي ايشغال ائتديكلريني خبر وئريرلر.130 بو تاريخده «بوغراخان» عونواني داشييان هارونبن حسن سولئيمانين اوردوسو ماورأالنهري اله گئچيرميشدي. 131 جندده اوتوران سلجوقلو بويلاريايسه، ساماني اميري نوح بن منصورا عسكري يارديم گؤندرميشديلر. 132 ساغلانيلان دستك سايهسينده نوحبن منصور، بوخارايي، بوغراخان طرفيندن اله گئچيرمهسيندن اوچ آي سونرا گئري آلمايي باشارميشدي. تاريخچي اوتبي، ماورأالنهردن چكيليركن هارون بن ايلهك خانين اوردوسونا تورك ـ قوزلارين حمله ائتديكلريني قئيد ائدير.133 شوبههسيز بو بيرليكلر، جنده اوتوران و نوحبن منصورون يارديمينا گئتميش اولان سلجوقلولار ايديلر.
سامانيلرله قاراخانلي توركلري آراسينداكي ساواش، سون درجه قيزميشدي. 999 ايلينده قاراخانلي نصربن علي، بوخارايي اله گئچيرهرك سامانيلر دوولتينين وارليغينا عملاً سون وئردي.134 سون ساماني اميري ابوابراهيم منتصر، باشاريسيز بير بيچيمده قاراخانلي خانينا قارشي ديرهنمهيي سينادي ايسهده، بوخارانين دوشمهسيندن سونرا خارزمه قاچيب، داغيلان ساماني اوردوسونو توپلاياراق يينه بوخارا اوزهرينه حركته گئچدي. اوتبييه گؤره شهر، منتصرين حاجيبي ارسلان يالو (بالو) طرفيندن گئري آلينميشدير.135 آنجاق، سون ساماني اميري، ماورأالنهردهكي ظفريني بركيده بيلمهميش؛ ايلهك خانين اوستون گوجو قارشيسيندا دايانا بيلمهييب، آمودريايي گوٍجوبالله آشاراق اؤنجه خوراسانا، آرديندان دا جورجانا سيغينميشدير. 1000 ايلينده ابوابراهيم منتصر، ابيورده حركتله اورادان باشلاريندا «بايقو» دئييلن بير حوكومدارين اولدوغو اوغوزلارين يانينا گئتدي. «اونلار، آب كوهكه (زرافشان) گلديلر، ـ دييه يازير گرديزي. ـ سوباشي ـ تگينله ساواشاراق اونو پوزقونا سالديلار. ايلهك، سمرقنده چكيلدي. چونكو، اونلار (قوزلار) حمله ائتميش ايميشلر و ايلهكين كوموتانلاريندان اونسككيز نفري اسير ائيلهميشديلر. قوزلار (گئدهركن) اسيرلريده (اؤزلرييله) آپارديلار. اومودسوزلوغا دالان ابوابراهيم ايسه (يانيندا اولان) اوچيوز آتلي و دؤرد يوز يايا ايله دارقان گئچيدينه چكيلدي. اورادان آمودريا ايرماغيني دوْندوغو بير سيرادا گئچه بيلدي؛ آنجاق اونو تعقيب ائدهرك آرديندان گئدن قوزلار، بوزلارين سينديغي اوچون بوغولوب اؤلدولر.136
گرديزينين وئرديگي بو بيلگيلر، بيليمسل ليتئراتورده اؤزل و حرارتلي بير موناظيره قونوسو اولموشدور. دابليو. بارتولد، منتصرين بوخارا ياخينليغينداكي نور،دا اولان سلجوقلولارا گئتديگيني دوشونور. آدي گئچن اوغوز «بايقو»سو دا بارتولدا گؤره «يابقو» عونوانيني داشييان موسيبن سلجوق اولماليدير.137 ز. و. توقان، گرديزينين اثرينه قونو تشكيل ائدن شخصين موسي اولماديغيني بلكه 1003 ايلي حودودينده ايسلامي قبول ائتديگيني آچيقلايان ارسلانبن سلجوق اولدوغونو ايرهلي سورور.138 ك.كاهئن، گرديزينين «اوغوز يابقوسو ايسلامي قبول ائتدي.» شكليندهكي سؤزلريني شوبههايله قارشيلايير. كاهئنه گؤره، «زينالاخبار»دا منتصرايله ايسراييلبن سلجوقون آراسينداكي بير ايتّيفاقدان سؤز ائديلير.139 او. پريتساك ايسه تاماماً فرقلي بير نظردهدير. اونا گؤره، گرديزيده سؤزو ائديلن شخص، شاه مليكين آتاسي عليخاندان باشقاسي دئييلدير. پ. پريتساك، 1004 – 1000 ايللري آراسيندا سيردريا اوغوز حوكومدارينين، قاراخانليلارلا گيرديگي ساواشدا منتصره دستك وئرديگيني دوشونور.140
بيزه گؤره ان ساغليقلي نظر، گرديزينين اثرينده بحثي گئچن بايقونون ايسراييلبن سلجوق اولدوغو نظريدير. او. پريستاكين آچيقلاماسي، دوٍزونو ايسترسهنيز(!) ك. كاهئنه دايانديريلديغي اوچون چوخ بحث يئريسي وار. جند سلجوقلولارييلا ساواشماقدا اولان علي خانين سامانيلره يارديم ائده بيلمهسي چوخ ضعيف بير احتيمالدير. بوندان بئله، «ملكنامه»نين چئشيدلي نوسخهلرينده، سامانيلرين يارديمينا گلن آداميندا سلجوق اوغلو «ايسراييل» اولدوغو آيدينجا بللي ائديلير. بو سببدن متنده گلن «بايقو» كلمهسييله، چوخ احتيمالا گوره عملاً «بايقو» عونوانيني داشييان ايسراييل قصد ائديلمكدهدير.
1003 ايلينين پاييزيندا ماورالنهرده يئنيدن مئيدانا چيخان منتصر، سلجوقو بويلاريندان يارديم آلميشدير.141 «يئديگي شيكست، ـ دييه يازار اوتبي، ـ منتصري، سامانيلره طرف اولان اوغوز توركلرينين يانينا گلمهيه مجبور قويدو. اونلار (اوغوزلار، منتصره) يارديم ائتمهمهنين اوتانجي ايچيندهيديلر و باغليليقلارينا گوره اونلارا (سامانيلره) يارديم ائتمك ايستهييرديلر».142 منتصر و موٍتّفيقلري اوغوزلار ايله ايلهك خان آراسينداكي ساواش، سمرقند ياخينلاريندا اوز وئردي. اوغوز سواريلري، گئجهنين قارانليغيندان يارارلاناراق ايلهك خانين بيرليكلرينه حمله ائتديلر. اوغوزلار، گئرچكلشديرديكلري آني باسقين سايه سينده بول اؤلچوده غنيمت و چوخ ساييدا اسير آلديلار. آنجاق، اوغوز بيلري آراسيندا بير اختيلاف اورتايا چيخدي. بعضيلري، اسيرلري فديه موقابيلينده سربست بوراخمايي، بعضيلريده اسيرلري ائلهسينه آزاد بوراخاراق ايلهك خانلا باريشمايي دوشونوردو. اوتبي بوجور يازير: «بو دوروم، اوندا (منتصرده) ائله بير قورخو و نيگارانچيليق ياراتدي كي، دخي اؤزونه بورالاردا يئر اولماديغيني، گؤزونه يوخو گلمهيهجهگيني دوشونمهيه باشلاميشدي».143 سونوندا منتصر، يانيندا يئددي يوز آتلي و پيادهيله بيرليكده آمول اوزريندن مروه گئتدي.
منتصر، خوراساني اله گئچيرمك اوچون باشاريسيز ايقداماتيندان سونرا ماوراالنهره گئري دؤنمك مجبوريتينده قالدي. ابو ابراهيم، آمودريادان گئچركن بوخارا عسكري ساخلوونون آمانسيز و بيردن بيره ائتديگي حملهيه معروض قالدي. آغير بير مغلوبيته اوغرايان منتصر، چوخ يورقون بير حالدا نور قالاسينا سيغيندي. اوتبي، ابوابراهيمين قالا مودافئعلريني مغلوب ائتديگيني بيلديرير. جربادگاني ايسه، نور موحاصيرهسيندن سونرا منتصره «اوغوز اوردوسوندان بير قوروبون (حشم)» قاتيلديغيني يازماقدادير.144 اوتبينين دئديگينه گوره، ابوابراهيما سمرقند شئيخلريندن دستك گلميشدير. منتصر، دؤورهسيني آلان گؤنوللولري توپلاياراق قاراخانليلارا دوغرو يوٍگوردو.سون ساماني اوردوسونا ماوراالنهر اوغوزلاريدا قاتيلديلار. 1004 ايلينين ماييس ـ هازيران (ارديبهشت ـ ) آيلاريندا، سمرقنددن Zaamine گئدن يول اوزريندهكي بورناماد كندي ياخينلاريندا اوز وئرن قانلي بير ساواش سونوندا منتصر،ايلهك خاني مغلوب ائتدي.145 اوغوز سواريلري، دوشماني تعقيب ائدهرك غنيمت و اسير اله گئچيرديلر. اوغوزلار ظفردن سونرا اله گئچيريلن غنيمتلرله بيرليكده گئري دؤندولر. اونلارين آيريلماسييلا گوجونو الدن وئرن منتصر، آغير بير مغلوبيته معروض قالدي. بئلهليكله قاراخانليلار بوخارايا قاليجي بير شكيلده يئرلشركن، منتصرده قيسسا موٍدّت سونرا آمودريا اوزرينده ياشاميني باشا وئردي.146
مووجود تاريخي بلگهلر، سلجوقلولارين 10ـ جو يوز ايلين سونويلا 11ـ جي يوز ايلين باشلاريندا ماوراالنهري اله گئچيرمهيه چاليشان سامانيلرله قاراخانليلار آراسينداكي توققوشمالارا عملاً اشتيراك ائتديكلريني گوسترمكدهدير. سلجوق، بوخارا اميرلرينين يارديمينا ايسراييلين باشچيليغيندا جنددن عسكري بيرليكلر يوللاميشدي. نئجهكي نوحبن منتصر، سلجوقلو گوجلرينين يارديمي سايهسينده، قاراخانلي اوردوسونو شيكسته ساري يؤنهلتميشدير. آنجاق 999 ايلينده قاراخانلي نصربنعلي، يئنيدن بوخارايي آلا بيلير. سلجوقلو بيرليكلرينين يارديمييلا بئله سامانيلر، ماوراالنهرده حاكيميت ساغلاياماديلار. سون ساماني اميري ابوابراهيم ايسه، 1004 ايلينده قاراخانليلار طرفيندن كسگين بير پوزقونا اوغراديلينجا، سلجوقلو ايدارهسيندهكي اوغوز بويلاري، منتصري بوراخاراق، اله گتيرديكلري غنيمت و اسيرلرله بيرليكده كوچري چاديرلارينين يولونو توتوب گئتديلر. اوغوز بيلريايله سامانيلرين سون اميري آراسينداكي اتّيحاد، اويغون و ساغلام تمللره اوتوردولماميشدي. چونكو، اونلارين آراسيندا دا درين آنلاشمازليقلار واريدي. اوغوز بيلرينين بير بؤلومو، ماوراالنهرده گئرچك آنلامدا تك سؤز صاحيبي اولان تورك ـ قاراخانلي كوچري اصيلزادهلري ايله ياخينلاشمانين چارهلريني آختاريرديلار. گلهجكده اله دوشهجك چوخ ميقداردا غنيمتين جاذيبهسينه وورولان سلجوقلو يؤنهتيجيلري، پوزقون دورومونا دوشن سامانيلري دستكلهمهنين گتيرهجهيي بللي اولمايان و تهليكهلي اولدوغونو آنلاميشديلار. 1004 ايلينده سمرقند آچيقلاريندا مئيدانا گلن ساواشدا الده ائديلن موفقيته باخماياراق، قاراخانليلارا قارشي وئريلن موجاديله، محلّي فئودال بيلرين نوفوذونا دايانديغي اوچون، قطعيتله اوُتوزولموشدو. سلجوقلو بيلرينين سون ساماني اميرينه آرخا چئويرمهلري، قاراخانليلارين ماوراالنهرده موطلق حاكيميتي اله گئچيرمهلرينه يول آچميشدير.
سلجوقلولار ماوراالنهرده
سلجوقلولارين زرافشان چؤلونه و نوراتا داغي اتكلرينه يئرلشيم تاريخينده بعضي موٍبهم نوٍكتهلر واردير. «ملكنامه»يه گوره، تورك ـ قاراخانلي گوجلرينين ماورالنّهري اله گئچيرديكلري زامان سلجوقلولاردا بوخارايا يئرلشميشديلر. ابنالاثير و ميرخوند، سلجوقلولارين جند اوزريندن بوخارايا گلديكلري عقيدهسيندهديرلر. آما، ظهيرالدين نيشابوري و ابوالعلا احوال، سلجوقلولارين توركيستاندان گئتديكدن سونرا بوخارانين نور بلدهسي ايله سمرقند سوغدياناسينا يئرلشديكلريني بيلديرمكدهديرلر.147
«ملكنامه» و «سلجوقنامه»ده يئر آلان بيلگيلرين موقاييسهسي سونوجوندا، سلجوقلو كوچلري قونوسوندا بير سيرا تضادلار اولدوغونو تشخيص وئرمك چوخدا چتين دئييل. بو تضادلار، 10. جو يوز ايلين اورتالارييلا 11. جي يوز ايلين باشلاريندا اوز وئرن كوچلر سيراسيندا سلجوقلولارين فرقلي يوْلاقلار قوللانديقلاري واقيعهسييله آچيقلانا بيلر. سلجوقلو يؤنهتيميندهكي اوغوز و توركمن بويلارينين بويوك بير بولومو، سيغناق و قاراچيق بولگهسيني ترك ائتديكدن سونرا جند ياخينلاريندا چادير قوروموشدولار. سلجوقلولارين بويوك اؤندري سلجوقون، 10. جو يوز ايلده جندده اولدوغو قونوسوندا اليميزده تاريخي بلگهلر اولدوغونا گوره، ملكنامه نوسخهلريندهكي بيلگيلري بوٍتونويله مؤعتبر قبول ائده بيلريك.148 آنجاق هر حالدا، ظهيرالدين نيشابوري، ابوالعلا احوال و باشقا موليفلرين سلجوقلولارين توركيستاني بوراخيب گئتديكدن سونرا سمرقند و بوخارا چئورهسينه يئرلشديكلرينه دايير قئيدلريني ده گؤز آردي ائده بيلمهريك. بو يازارلارين اثرلرينده مطرح اولان بعضي سلجوقلو بويلاري، احتيمالا گوره جنده گئتمهييب، سمرقند و بوخارا اطرافينداكي بوزقيرا يئرلشن بويلاردير. حمدالله قزويني، ابوالعلا احوالين تاريخينه داياناراق 375 هيجري (= 986/985 ميلادي) ايلينده سلجوقلو بويلارينا منسوب بير قوروپون بوخارانين نور بلدهسي ايله سمرقند سوغدياناسي يان ـ يؤرهسينه يئرلشديگيني خبر وئرير.149 دابليو بارتولد، حمدالله قزوينينين وئرديگي تاريخي يانليش بيلير.150 ك. كاهئن ايسه، يازارا بير آز سايقي دوياراق، «تاريخ ـ گزيده»ده قلم خطاسي اولدوغونو، بونون نتيجهسينده ده حمدالله قزوينينين هيجري 395 (= 1006/1005ميلاد) ايلي يئرينه، اشتيباهاً 375. هيجري يازديغيني دوشونور.151 آنجاق بعضي سببلره گوره كاهئنه ده كاميلاً اينانماق مومكون گؤرونمهيير. بللي اولدوغو كيمي، حمدالله قزويني، قئيد ائتديگي تاريخي ابوالعلايا داياناراق يازميشدير. ابوالعلانين اثري، باشقا اورتا چاغ كرونيكلرينه ده قايناقليق ائتميشدير. اؤرنهيين، «زبدةالتواريخ»ين يازاري بو اثردن فايدالاناراق، سلجوقلولارين 374. ه (985/984.م) ايلينده ماورالنهره يئرلشديكلريني يازير.152 آنلاشيلان، حمدالله قزوينينين بللي ائتديگي تاريخ يانليش دئييل، چوخ احتيمالا گوره بير آز يوخاري چكيلميشدير.
نتيجهسينده، سلجوقلولارين بوخارا و سمرقند بولگهسينه 986/985 ايلينده يئرلشديگيني قبول ائتمهميز اوچون بعضي دليللريميز واردير.153 بعضي موسلمان يازارلارين اثرلرينده يئر آلان بيلگيلر ده بو نظرين تأييد ائديجي يولوندادير. ميريحيي قزويني «لوبّالتّواريخ» آدلي اثرينده، سلجوقلولارين 355 ه (966/965 . م) ايلينده بوخارا اطرافينداكي نور بلدهسينه و سمرقند سوغدياناسينا گلديكلريني بيلديرير.154 عوثمانلي يازاري مونجـّيم باشي، سلجوقون «كافيرلرين اولكهسيندن ايسلام اولكهسينه» گليش تاريخيني 350 ه (962/961.م) ايلي حودودو اولاراق گوسترير.155 نوراتا بولگهسينده اولان 10.جو يوزايله عاييد بير مزار داشي اوزريندهكي يازينين، عئيني تاريخلره مربوط اولماسي چوخ ديقّته شاياندير. سمرقند بولگهسي توركمنلرينين تاريخ و ائتنوقرافيك ياديگارلاري، اونلارين آتالارينين نوراتا داغي اتكلرينه 10.جو يوز ايلين ايكينجي ياريسي باشلاريندا گلديكلريني آيدين بير بيچيمده اورتايا قويماقدادير. سمرقند بولگهسينين دوش كندينده يئر آلان و ايندي نوراتا توركمنلريجه «آتالار مزارليغي» اولاراق سايقي گوستريلن قبريستاندا اسكي دونملره عاييد چوخ ساييدا مزار قورونماقدادير. اوٍستلريندهكي كوفي خطّيايله يازيلميش يازيلار يئر آلان بو مزار داشلارينين بيرينده بوجور دئييلير: «ياخشي دوشونجهلي محمد آلپارسلان بي 23 شوال هيجرتين 348 ايلينده (960/959.م) وفات ائتميشدير».156 شوبههسيزدير كي، محمد آلپارسلان بي، تقريباً 10.جو يوز ايل اورتالاريندا نوراتا داغي اتكلرينده يورد سالان و اينديكي دوش كندينده يئرلشن سلجوقلو بويلاريندان بيرينين بييايدي.
موسلّماً بير يازيتا استيناد ائتمكله سلجوقلو بويلارينين ماورالنهره يئرلشمه مسألهسيني حل ائتمك مومكون دئييل. آنجاق، بو نووع تاريخ و جوغرافيا يازيلاري، اونلارين سمرقند و بوخارا بولگهلرينه داها اركن تاريخلرده گلديكلريني گوسترمكدهدير. يوخاريدا تقديم اولان تاريخي بيلگيلره داياناراق، سلجوقلو بويلارينين بوخارا يان ـ يؤرهسيندهكي نور بلدهسييله سمرقند سوغدياناسينا يئرلشمهلرينين اوزون بير زامان آپارديغيني دييه بيلريك. احتيمالا گوره، سلجوقلو كوچلري سيراسيندا بو بويلاردان بير بولومو، تقريباً 10.جو يوز ايل اورتالاريندا ماورالنهره يئرلشميشدير. آنجاق، بوخارا و سمرقند بولگهسينده اوتوران سلجوقلو بويلارينين آنا بولومو، بورايا داها گئچ بير تاريخده ـ 10.جو يوز ايل سونويلا 11.جي يوز ايل باشلاريندا ـ گلميشديرلر. چوخ احتيمالا بو كوچلر، سامانيلرله قاراخانليلار آراسيندا اوز وئرن ساواشلار سيراسيندا دئييل، سلجوقون اؤلوموندن سونرا سيردريا يابقو دوولتي قارشيسيندا اوغراديقلاري مغلوبيتلر سونوجوندا گئرچكلشميشدير. او حالدا، سلجوقلو بويونا باغلي قوروپلار، تقريباً 1010 ايلينه قدهر، سيردريا نهرينين آشاغي بويلاريندا كوچري اولاراق ياشاميشديرلار. آنجاق، سلجوقون اؤلوموندن سونرا جند، عليخانين اوغلو شاهمليكين الينه گئچميشدير. ابوالفضل بيهقي، 1035 – 1032 ايللري آراسينداكي اولايلاري آنلاداركن، او اثنادا جندي الينه سالان شاهمليكين اسكيدن بري سلجوقلو رييسلرييله قانلي پيچاق اولدوغونو بيلديريركي،157 بو دا سلجوقلولارلا سيردريا اوغوز دوولتي آراسينداكي ساواشلارين چوخ داها اؤنجهدن باشلاديغيني گوسترمكدهدير. نتيجهسينده، سلجوقلو رييسلرينين 1032 – 1010 ايللري آراسيندا جندي الدن وئرمهلريني وار سايماق گرهكير. داها دوغروسو، سلجوقون اؤلومو سونراسيندا، يعني 11.جي يوزايلين ايلك چئيرهگينده بورادان گئتمك مجبوريتينده قالميشديرلار. «ملكنامه» مولّيفينين آنلاتديقلارييلا آشاغيدا بللي ائديلهجك خوصوصلاردا بو نظري دستكلهمكدهدير.158
ماورالنّهر سلجوقلو و قاراخانليلاري
ابنالاثيره گوره، سلجوقلو بويلاري بوخارايا ييرمي فرسخ اوزاقليقدا اوتورورلار و باشچيلاريدا ميكاييلين اوغوللاري داوود چاغري بي و محمد توغرولبي دير. ابنالاثير، داها سونرا بو جور داوام ائدير: «بوخارا حاكيمي اونلاردان قورخمايا باشلادي. بئلهليكله پيس بير قونشو اولاراق اونلارا حمله ائتمك و حتّي اؤلدورمك ايستهدي. بونا گوره ده اونلار دا توركيستان حوكومداري بوغراخانا سيغينديلار و اونون اولكهسينده ياشامايا باشلاديلار».159 ابنالاثير داها سونرا توغرولايله چاغرينين توركيستان حوكومدارينا گووهنمهديكلريني آنلاتير. «اونلار اؤز آرالاريندا آنلاشاراق، ايكيسينيده ياخالاماق ايستهين بوغراخانين خئيمهگاهينا عئيني زاماندا گئتمهمهلرينه قرار وئريرلر. چكديگي نقشهلرين پوٍك چيخديغيني گؤرن بوغراخان، خرگاهينا گلن توغرول بيين ياخالانماسيني امر ائتدي. داوود، بو خايينجه حركته جواب اولاراق، بوغراخانين اوردوسونا حمله ائتدي. شيدتلي بير ساواش دوشدو و سلجوقلولارين ظفري و محمدين قورتولماسييلا سونوجلاندي.160
داها سونرا سلجوقلولار، توركيستانا گئدهرك بوخارا ياخينلارينا يئرلشديلر.161
ابنالاثير و ميرخوندون قئيد ائتديگي اولايلاري، كرونولوژيك آچيدان تفسير ائتمك چوخ چتيندير. ك. كاهئن، ميرخوندون سؤزونو ائتديگي ايلهك خاني علي تگينايله بير توتماق تمايوٍلوندهدير.آنجاق، «روضةالصّفا»نين يازاري، ايلهك خاني ماوالنهر حوكومداري، علي تگينيايسه سمرقند حاكيمي اولاراق تانيدير. سونوجوندا، ميكاييل اوغوللارينين دوشماني اولاراق سمرقند و بوخارا حاكيمي علي تگيني دوشونمهميز اوچون هئچ بير دليليميز يوخدور. او. پريتساك164 ايسه، «ملكنامه» يازارينين بو سطيرلرله سلجوقلو سوْيوايله 2.جي نوحبن منصور (997 – 976) آراسيندا چيخان اختيلافي آنلاتماق ايستهديگي قناعتيندهدير. او حالداكي، سلجوقلولارلا سامانيلر آراسينداكي ايليشگيلر، چوخ احتيمالا گوره، 11.جي يوز ايلين ايلك باشلاريندا سونا چاتميشدي. ابنالاثير و ميرخوند، بوغراخانا سيغينماق اوچون گلن سلجوقلولارين باشيندا داوود چاغري بي و محمد توغرول بيين اولدوغونو بيلديريرلر. او حالداكي چاغري و توغرول، 2.جي نوحبن منصور دونمينده اوشاق ياشدا اولدوقلاري اوچون سلجوقلولارين باشيندا اولا بيلمزديلر.165 نتيجهده «ملكنامه»ده آنلاتيلان اولايلاري، 10.جو يوز ايل دئييل، ترسينه 11.جي يوز ايلين ايلك چئيرهگينده اوز وئرن حاديثهلر اولاراق قبول ائتمك گرهكير.166
ابنالاثير و ميرخوند، «بوغراخان» آدييلا كيمي قصد ائتديكلريني يازماميشديرلار. او. پريتساك، داوود و محمد اؤندرليگيندهكي سلجوقلو بويلارينين باتي قاراخانلي167 حوكومداري هارون الحسنبن سليمانين خَلَفينه سيغينماق ايستهديكلريني بيلديرير. اي. قفساوغلو، ميكاييل اوغوللارينين تالاس قاراخانلي حوكومدارينا ايطاعت ائتديكلريني دوشونموشدور.169 آ. آ. روسلياكوو ايسه170، چاغري و توغرول بيلرين قادرخان يوسوفون امري آلتينا گلديكلريني ايرهلي سورور.
بللي اولدوغو كيمي، «بوغراخان» عونوانيني قاراخانلي سولالهسينين بير چوخ تمثيلچيسي داشيميشدير.171 بو عونواني قاراخانليلار آراسيندا يئر آلان هارونبن سليمانايسه، بوخارايي فتح ائدن ايلك قاراخانليدير. آنجاق، هارونبن سليمان، 996 ايلينده ماورالنّهردن كاشغارا چكيلديگي سيرادا اؤلموشدو. آنلاشيلان، داوود و محمِد، داوودبنموسينين «بوغراخان» عونواني داشييان اوغوللاريندان بيرينه سيغينمايا چاليشميشديلار. داها دوغروسو، اونلار قادرخان يوسوفون حاكيميتينه گيرمهيه گؤنوللو ايديلر. بو نظري، غيرموستقيم بير شكيلده، نشرينين سلجوقون قاراخانلي حوكومداري قادرخانا سيغينماسي حيكايهسيده دوغرولاماقدادير. نشرينين سلجوقو ميكاييلين اوشاقلارييلا قاريشديرميش اولا بيلهجگي احتيمالينيدا يوخ سايا بيلمهريك.172
11.جي يوز ايل باشلاريندا دوغو قاراخانلي خاقانليغينين ان بويوك و ان گوجلو حاكيمي قادرخان يوسوفايدي. هله 1006 ايلينده اوندان خوْتَن حوكومداري اولاراق بحث ائديلير. نئجهكي، تورك ائلينين ان اوج نوقطهسينه قدهر اولان اراضيلر اونا تابئعايدي.173 نوميزماتيك بيلگيلري، اونون 1014 ايلينده ياركنتده، 1015 ايلينده ايسه كاشغاردا حوكوم سوردوگونو آچيقلاماقدادير. شوبههسيز، چاغري و توغرول بيلرين اؤندرليگيندهكي سلجوقلولار، اونون حاكيميت ساحهسينه گيرميشديلر. ماورالنهرين قاراخانلي توركلري طرفيندن اشغال اولماسينين، بوخارا و سمرقند اطرافيندا اوتوران سلجوقلولار اوزرينده بير تأثيري اولا بيلمزدي. كاشغار و يئدديسودان آيريليب گلن كوچري قبيله اوردالاريدا قاراخانليلارين استيلاسينا قاتيلميشديلار.174 بو بويلار آراسيندا سيردريا و آمودريا نهرلري بويونجا ان ياخشي اوتلاقلارا صاحيب اولان قارلوقلار، ياغمالار و چيگيللر اؤن صفده يئر آليرديلار. تورك ـ قاراخانلي حوكومدارلاري، سادهجه واحه خالقلاريني دئييل، توركجه دانيشان بوزقير بويلارينادا حوكومت ائلهييرديلر. 11.جي يوز ايل باشلاريندا زرافشان و نوراتا داغي اتكلرينده اوتوران سلجوقلو بويلاري دا قاراخانلي حاكيميتيني قبول ائتمك مجبوريتينده قالميشديلار. اورتا چاغ يازارلاري، اونلارين ماورالنهر ايلهك ـ خانلارينين حوكومتي آلتينا گئچيش تاريخيني تام اولاراق بللي ائلهميرلر. احتيمالاً سلجوقلولار، چوخ موقاويمت ائتمهدن تورك ـ قاراخانلي حوكومدارلارينين قوللوغونا گيرميشديلر. هر حالدا، سلجوقلولار، نصربنعلينين بوخارايايي اله گئچيرمهسينه قدهر باغيمسيز ايديلر. ابنالاثير بو جور يازير: «ساماني حاكيميتي سونا چاتديقدان سونرا، ايلهك خان گليب بوخارايايي اله سالانا قدهر ماورالنهرده آلپ آرسلان بن سلجوقون آدي يوكسك درجهده خاطيرلاناردي».175 بو دؤنمده سلجوقلولار ايكي قوروپدان دوزهليرديلر. بونلاردان بيرينه ايسراييل، اؤبورسونه ايسه موسي، داوود و محمد اؤندرليك ائديردي.176 ايسراييل سلجوقون بويوك اوغلو اولوب «بايقو ـ آرسلان» عونواني داشيييردي.177 داوود «چاغريبي»، قارداشي محمد ايسه «توغرول بي» عونوانلاري داشيييرديلار.178 «بايقو» كيمي بو ايكي عونوان دا179 آنلام اولاراق دوغان جينسيندن اولان قوشلارا وئريلن آدلاردان موٍشتقّ اولموشدور.180
بحثي گئچن دؤنملرده، ايسراييلين يونهتيميندهكي سلجوقلو بويلاري، بوخارايا باغلي نور بلدهسي جيواريندا اوتوروردولار.181 داوود و محمدين اؤندرليگيندهكي سلجوقلو قوروپلاريايسه، توركيستاندان چكيلديكدن سونرا جند ياخينلارينا گلميشديلر.182 بو ايكي قوروپا باغلي سلجوقلو بويلارينين رييسلري آراسيندا بير خصومت واريدي.183 حاكيميت اوچون بيربيرلرييله ساواشا گيرن سلجوقلو بيلري، بير سيرا سياسي هدفلر آردينجا ايديلر. سلجوقلو بيلرينين بير قيسمي، ماورالنهرين يئرلشميش اصيلزادهلريايله، اؤبور قيسمي ايسه، تورك ـ قاراخانلي كوچري آريستوكرات قوروپلارييلا ساغلام دوستلوق باغلاري قورموشدو.184 بونون موقابيلينده بوخارا اميريايله دوشمان اولان داوود و محمد، آرخالاريني قاراخانليلارا داياماق ايستهميشديلرسه ده موفّق اولا بيلمهميشديلر.
عليتگين و ماورالنّهر سلجوقلولاري
ساماني دوولتينين 999 ايلينده ييخيلماسيندان بلافاصله سونرا، ماورالنهرده اولدوقجا بوروشوقلو بير سياسي وضعيت اورتايا چيخميش؛ علي تگين، 11.جي يوز ايل باشيندا ايسراييله باغلي بيرليكلرين يارديميني اله گتيرهرك185 بوخارايي اله گئچيرميشدي. شوبههسيز، بو اولايلاردان آز اؤنجه ايسراييل، ماورالنهرده «ايلهك خان عونواني داشييان قاراخانلي حوكومدارينا باغلييدي. ابنالاثير، ايسراييل و عليتگينين ايلهك خاندان آيريلديقلاريني بيلديرير. «تاريخالكامل»ده علي تگينين ايلهك خانين قارداشي آرسلان خاندان اوز دؤندرديگي و آردينداندا بوخارايي اله گئچيرديگي يازيليدير. علي تگين، داها سونرا نور يان ـ يؤرهسيندهكي سلجوقلو بويلاري ليدئري ايسراييلله آنلاشميش، عاصي عليتگيني اورتادان قالديرماق ايستهين ايلهك خان ايسه، آغير بير مغلوبيته قارشيلاشميشدير.186
علي تگينين ماورالنّهر تاريخ صحنهسينه چيخيشي، 1003-1002 ايللري اولاراق قبول ائديله بيلر.187 آما او دؤنملرده تورك ـ قاراخانلي اصيلزادهلري آراسينده گؤزه ووران بير رول اويناييردي. بو دؤنمده ماورالنهرين حاكيمي، 10.جو يوزايلين سونلاريندا سامانيلر دوولتينه سون وئرن188 نصربنعلي ايدي.189 عليبنحسن آدينا ايلك پول (سيككه) 405. ه (1015.م) ايلينده بوخارادا ضرب اولموشدو. آنجاق، داها گئچ ضرب اولوندوقلاري آنلاشيلان بو پوللاردا ييقاتگين و آرسلان ايلهك آدلارينا راستلانيلير.190 دابليو. بارتولد،191 م. ناظم192 و ك. كاهئن، ييقاتگينين قاراخانلي حوكومدارلاريندان يوسوف قادرخانين اوغلو اولدوغو قناعتيندهديرلر. او. پريتساك،193 ييقاتگينين اؤزل بير آد اولماديغيني، 451. ه (1021/1020.م) ايلينده بوخارايي اله گئچيرديكدن سونرا عليخانين قوللانميش اولا بيلهجگي بير عونوان اولدوغونو ايثبات ائتمكدهدير. بو ايكي آدين بيربيرييله بير توتولماسي، 11.جي يوز ايلين بيرينجي چئيرهگينده سلجوقلولارين ماورالنهردهكي فعاليتلرييله ياخيندان باغلانتيسي اولان تاريخي اولايلارين كرونوليك تفسيرينده اونملي بير يئري واردير. مفهوم اولدوغو قدهر، ماورالنهر سلجوقلولاري، باتي قاراخانلي خاقانليغيندا اوز وئرن بويوك اولايلارين مركزينه ايتهلنمهيه باشلاميشديلار.
سلجوقلولار، 1020 ايلي حودودينده بوخارايي اله گئچيرن عليتگينين عوصيانينا قاتيلميشديلار.194
ائلهكي نظره گلير، بو حاديثه، عليتگينين آرسلانخانا قارشي باش قالديرماسييلا عئيني زامانا راست گلير.195 آنجاق، او دونمده علي تگين مغلوبيته سووق وئريلهرك زيندانا سالينميش؛ سونرالار زينداندان قورتولمايي باشارميش و عوصيان بايراغيني آچميشدي. علي تگين، ايسراييلايله بيرلشهرك سلجوقلو بيرليكلرينين يارديمي سايهسينده بوخارايي ايشغال ائتميشدير.
عليتگينين آياغا قالخماسي، 11.جي يوزايلين ايلك چئيرهگينده قاراخانليلارداكي فئوداللارين دورومونو مونعكيس ائدن بير اؤرنكدير. تورك ـ قاراخانلي خانيداني اويهلري آراسيندا تاخت و سهم غوغالاري دايانماق بيلميردي. همده، ماورالنهر بيلرييله كاشغار و بالاساقون خانلاري آراسيندا دا شيدتلي غوغالار واريدي و بيربيرلريني ييهن قاراخانليلار، تئز ـ تئز قزنهليلردن ياريم ايستهييرديلر.196 ايسراييله باغلي گوجلرين دستگيني ساغلايان علي تگينده، باشقا قاراخانلي بيلرييله ريقابته گيرمكده گئجيكمهيهجكدي.
نور بولگهسيندهكي سلجوقلو بويلاري، عوصيانچي عليتگينه عملاً دستك وئريرديلر. ايسراييل و علي تگين، عوصيان بايراغي آچاراق ماورالنهر حاكيمي ايلهك خاندان قوپموشدولار.197 سلجوقلولارين بوخارا قاراخانلي بييندن رضايتسيزليكلري، اونلاري عليتگينه يارديم ائتمهيه ايتهلهميشدي.198 عليتگين، سلجوقلو بيلرييله قوردوغو بيرليگي ائوليليكلر و سببي فامئلچيليكلرله داها دا قووّتلنديرميش و ابنالجوزينين بيلديرديگي كيمي، ايسراييلين قيزييلا ائولنميشدي.199 ايسراييل، قزنهلي ماحمود طرفيندن اسير اولونجايا قدهر عليتگينين ان صاديق موتّفيقي اولاراق قالميشدير. ايسراييله باغلي سلجوقلو بيرليكلرينين ساغلاديغي دستك، عليتگينين قاراخانلي حوكومدارلارييلا باشاريلي بير بيچيمده ريقابت ائتمهسينه ايمكان وئرميشدي.
ماورالنهرين سياسي ياشاميندا اؤنملي بير رول اوينامايا باشلايان عليتگين، بوتون سلجوقلو بيلرييله عئيني زاماندا ياخين ايليشگي ايچيندهيدي. اگر، ايسراييل و اونا باغلي سلجوقلو بويلاري عليتگيني دستكلهسئيديلر، اؤبور سلجوقلو ليدئرلري ده بوخارا و سمرقندين يئني حاكيمينه عداوت گؤسترهرديلر. «ملكنامه»نين فارسجا وئرسيونوندا، داوود چاغري بي و محمِد توغرول بيين بوغراخانين اولكهسيندن گئري دؤندوكلرينده، علي تگينين توركيستان مليك و سولطانلاريندان يارديم ايستهديگي قئيد ائديلير.200 سمرقند حاكيمينين ساواشا حاضيرلانديغيني خبر آلان ميكاييل اوغوللاري، ساواش قورولتاييني توپلاديلار. «ان دوغرو ـ دئدي بو قورولتايدا چاغري بي، توغرول بيه خيطاباً ـ سن و يانيندا اولانلارين چؤله گئتمهسيدير. منيم ايسه بورادا قاليب جهادا گيرمهگيمه اذن وئر. صاحيب اولدوغو گوٍجه باخماياراق دوشمانيميزين بيزدن اوزاق توتولماسي اليميزدن گلر.»201 داوودون اؤنريسي قبول ائديلدي و توغرول بي امريندهكي سلجوقلو بويلاريني گؤتورهرك چؤلون ان اوج قيسيملارينا چكيلدي. چاغري بي ايسه 30000 نفري آشقين اوردوسويلا خوراساني گئچيب آنادولويا يؤنهلدي.202
بونودا بيلديرمك گرهكيركي، «ملكنامه» يازمالاريندا، چاغريبي و محمد توغرول بيين يئر آلديغي سلجوقلو بويلارينين طالئعلرييله ايلگيلي بيربيرييله دوز دئمهين بيلگيلر يئر آلميشدير.
ابنالاثيرين اثرينده، اونلارين بوغراخاندان اوٍز دؤندرديكلريندن سونرا جند ياخينلارينا يئرلشديكلري بيلديريلير. ميرخوند ايسه، اونلارين اوّلجه سمرقند ياخينلارينا، آرديندان دا اطرافينداكي بوزقيرلارا كوچ ائتديكلريني ايديعا ائدير. چوخ احتيمالا گوره، ميكاييل اوغوللارينين امريندهكي سلجوقلو قوروپلاري اوّلجه سمرقند بولگهسينه يئرلشميش ايميشلر، داها سونرا ايسه، سيردريا نهرينين آشاغي قيسيملارينا داشينميش ايميشلار. سلجوقلو قوروپلارينا داخيل بو بويلار، احتيمالاً گونئي قيزيل قوما، آردينداندا جنده حركت ائتميشديرلر.203 محمد توغرول بي داوود چاغري بيين يؤنهتيميندهكي سلجوقلو قوروپلارينين جند بولگهسينده چوخ اوتورماديقلاري آنلاشيلير. بولگهيه گلمهلريندن آراسيز سونرا سيردريا يابقولارييلا اوٍز وئرن توققوشمالار، اونلارين بورالاري ترك ائتمهسينه سبب اولموشدور.204
سيردريا آشاغي آخيملاريني بوراخان سلجوقلو بويلاري، حسنبن موسي، محمد توغرول بي و داوود چاغريبي ايدارهسينده كئش و ناهشب (Nahşeb) ياخينلارينداكي بوزقيرلارا چكيلديلر. ميرخوندا گؤره، اونلار اوّلده عليتگينين حاكيميتيني تانيماق ايستهمهميشديلر، آنجاق آرديندان ايسراييلين موداخيلهسييله دوشمانليغا سون وئرهرك اوردويو ترخيص ائتميشديلر. علي تگين ايله ميكاييل اوغوللاري آراسينداكي ايليشگيلر، بالاخره ياواش ياواش دوزهلميش و حتّي سونوندا دوستلوغا قدهر يئتيشميشدي.205
ايسراييلين اورتادان قالديريلماسي
ائله اوّلدن قيوراق بير ديپلومات اولان عليتگين، سلجوقلو بيلرينه قارشي اسنك بير سياست گؤتورموشدو. «او (عليتگين)، زيرك، قابيليّتلي و تجروبهلي بير آدامايدي، ـ دييه يازير بيهقي. ـ قوْلتوغا قارپيز قويماقدا اوستا ايدي. توركمنلري و سلجوقون طايفا ـ قبيلهلريني الده ساخلار؛ شيرين ديل و گوٍموشله اونلارين گؤنلونو اله گتيرمهيي بيلردي. آيري عيبارتده، اونلارين چيخيب گئدهجگيني؛ بو حالدا دا ايقتيداري الدن وئرهجگيني آنلاميشدي.»206 عليتگين، سلجوقلو بويلارينين دستگي سايهسينده بويوك قاراخانلي حاكيملرينه قارشي موفّق بير چكيشمه سرگيلهيه بيليردي. اونون ان گوجلو دوشماني، هئچ شوبههسيز، قزنهليلر طرفيندن ده حيمايت اولان يوسوف قادرخان ايدي.207 قادرخان، سولطان محمدايله گوروشهرك اوندان شخصاً عسگري يارديم وئرمهگيني ايستهميشدي؛208 بئلهليكله 1025 ايلينده، بويوك بير قزنه اوردوسو آمودريا و بوخارايا حركت ائلهميشدي.
گرديزينين آنلاتديقلارينا گؤره، ماحمودون اونا قارشي اوردو گؤندرديگيني ائشيدن عليتگين چؤله قاچير؛ سولطان ماحمود، تئز آردينجا بير شيناسايي دستهسي گؤندهرير. بو دسته چولده ايسراييلين ايزينه راست گليرلر. سولطان ماحمود عاجيل بير عسكري بيرليك اورايا يوللانديرير و ايسراييل ياخالانيب، اسير توتولور. سولطان امرييله اؤنجه قزنهيه، اورداندا هينديستانا آپاريلان ايسراييل، اؤلومونه قدهر حاياتيني جسده گئچيرير.209
ابنالاثير ايسه بو اولايلاري تماماً فرقلي نقل ائدير. اثيره گوره، قزنهلي اوردوسونون ياخينلاشديغيني آنلايان عليتگين بوخارايا قاچير؛ آرسلان بن سلجوق ايسه اؤزونه باغلي بويلارلا بيرليكده قوملوق صحرايا چكيلهرك دوشماندان گيزلنمهيه چاليشير. بو دورومو گؤرن سولطان ماحمود، اونو خرگاهينا چاغيرير و گلمك همن اونو توتدورور و زيندانا سالينماسيني امر ائدير.210
دابليو. بارتولد211 و آ. يو. ياكوبووسكي212 گرديزينين آنلاتديقلاريني ابنالاثيرينكيندن داها دوٍز بيليرلر. ها بئله آ.يو.ياكوبووسكي، ايسراييلين ماحمودون اوردوسونا حمله ائتمهيه حاضيرلانديغيني، نهايت ياخالانيب هينديستانا آپاريلديغيني ايدِيعا ائتمكدهدير.213 بونا رغماً تاريخچينين قايناق اولاراق قوللانديغي گرديزيده، ايسراييلين بئله بير نيـّتده اولدوغو قونوسوندا هئچ بير آچيقلاما يوخدور. «زينالاخبار»دا ايسه قزنهلي كوموتانلاريندان بيرينين، عليتگينين خئيمهگاهيني موحاصيرهيه سالاراق عاييلهسيني اسير توتدوغو بيلديريلير.214
گرديزينين آنلاتديقلاريندا اولدوقجا شوبههلي بير تفصيل توجـّوهو جلب ائدير. زينالاخبارا گوره، ايسراييل جيدي بير ديرهنيش گوسترمهدن اسير ائديلميشدير. او حالداكي ايسراييل، او زامانين ان بويوك و گوجلو اوردوسونا صاحيب بيلردن ايدي.215 بو اوزدن ايسراييلين ماحمودا عاييد كوچوك بير عسكري بيرليك طرفيندن اسير توتولماسيني قبول ائتمك چتيندير. گرديزي، بير ساراي تاريخچيسي اولماسينا گوره، احتيمالاً سولطان ماحمودون اعتيباريني خراب ائدهجك بعضي آچيقلامالاردان چكينميشدير. نئجهكي اورتاچاغ قايناقلاريندا بو قونويلا ايلگيلي اولاراق وئريلن بيلگيلرده بيزيم نظريميزي دستكلهيير. اورنهيين ابنالاثيرين آنلاتديغي كيمي، سولطان ماحمود، ايسراييلي قانديريب اؤز اوردوگاهينا دعوت ائتميش، آرديندان دا توتدوروب حبس ائتميشدير. بو اولايلارين داها آيرينتيلي حيكايهسي ظهيرالدين نيشابوري، راوندي،216 محمد يزدي،217 و باشقا اورتاچاغ مولّيفلرينين اثرلرينده218 يئر آلماقدادير.
ظهيرالدين نيشابوري، بوخارانين نور بلدهسي و سمرقندين سوغديانا بولگهسينده اوتوران سلجوقلولارين چوخ ساييدا و ياخشي اورقانيزهلنميش اوردوسونون اولدوغونو آنلادير. اونلارين عسكري گوجلرينين آرتماسيندان نيگرانليق دويان توركيستان حوكومداري ايلهك خان، قزنه سولطانينا اوزل بير ائلچيليك هيأتي گؤندهرير. ايلهك خان، ماحمودا بعضي وعدهلر وئرهرك نور و سمرقندده اوتوران سلجوقلولاري اؤز يانينا چكمهسيني اؤنهري وئرير.219 بونون اوزرينه بوخارايا حركت ائدن سولطان ماحمود، ائله بو سفر اثناسيندا سلجوقلولارا بير سفير گؤندهرهرك اونلاردان اؤزونه موطيع اولمالاريني ايستهيير. ماحمودون چاغيريسينا ايجابت ائدن ايسراييل، اون مين سئچگين آتليايله قزنه قرارگاهينين اولدوغو يئره دوغرو حركت ائدير.220 آما ماحمود، اوندان اوچيوزدن چوخ سواري يانيندا اولماماسيني ايستهيير. ماحمود، ايسراييل و اوغلو قوتالميشا گؤركملي بير پئشواز تؤرهني حاضيرلايير، آمّا ضيافت اثناسيندا سلجوقلو كوماندانيني توتدوراراق221 قالينجار قالاسينا سالديرير.222
ظهيرالدين نيشابورينين نقل ائتديگي حيكايهده، ايسراييلين گوجو و قونومو حدّيندن آرتيق دئييلميشدير. اوزلليكله، «سلجوقنامه» يازارينين «ايسراييل»ين خوراسان و ماورالنهرده اوتوران تورك بويلاري اوزرينده حاكيميت قوردوغو، شكليندهكي بيلگيلري هئچده اينانديريجي دئييلدير.223
ضيافتدن سونرا رييسلرينين ياخالانيب هينديستانا گؤندهريلديگيني ائشيدن سلجوقلولارين ايسراييلي نجات وئرمك اوچون گوسترديكلري تلاشلاري آنلاتان حيكايهلر ايسه تماماً اويدورمادير.224
بو شوبههلي و اينانديريجي اولمايان تفصيللره باخماياراق، ظهيرالدين نيشابوري و ابنالاثيرين وئرديكلري بيلگيلر، گرديزينين سولطان ماحمودون نور و سمرقند سلجوقلولاريني قوللوغا اوغراتديغي شكلينده آنلاتديغي ريوايتين تصحيح ائديلمه سي خوصوصو دا گؤز آردي ائديله بيلمز. گرديزي، ابنالاثير و ظهيرالدينين وئرديكلري بيلگيلرين قارشيلاشديريلماسي سايهسينده 1025 ايلينده ماورالنهرده اوز وئرن اولايلارين سيراسيني توتماق مومكون اولا بيلير. قزنه اوردوسونون آمودريايي گئچمهسينين بلافاصله سونراسيندا عليتگين تلهسيك بوخارايي بوراخماق مجبوريتينده قالدي. ايسراييل ايسه سواري بيرليكلرييله چوخ احتيمالا گوره قيزيل قوم چؤللرينه چكيلميشدي. بونا گوره سولطان ماحمود، حيلهيه ال ووراراق ايسراييلي گيزلنديگي يئردن چيخارتمايا تصميم توتدو. او جور كي نظره گلير، سولطان و يا كوموتانلاريندان بيري، سلجوقلو رييسينه چئشيدلي وعدهلر وئرهرك تلهيه ساليب اسير ائلهميشديرلر. قزنه سولطاني عبدالّرشيد دؤنمينده اثريني تاماملايان گرديزي، طبيعيديركي سولطان ماحمودون پيس صيفتلري قارشيسيندا سوسمايي داها گووهنمهلي گؤرهجكدي.
ايسراييلين اسير آلينماسينين آراسيز آرديندان قزنهلي عسكرلر، كوچري سلجوقلو چاديرلارينا يوٍگورهرك چوخ ساييدا آداملاري اؤلدوردولر و تاراج و غارته ال ووردولار. سلجوقلولار قوروپ ـ قوروپ حالينده اورايا بورايا داغيلميش اولدوقلارينا گوره، بو حاديثه، ايسراييله باغلي بيرليكلرين آغير بير ضربه يئمهسينه يول آچدي.225 سلجوقلو بويلارينين بير قوروپوايسه، سولطان ماحمودا موراجيعت ائدهرك اؤزلرينه اوتلاق اراضي وئريلمهسيني تقاضا ائتديلر. دؤرت مين عاييلهدن اولوشان بو سلجوقلو بويونون باشيندا ياغمور، بوكا، قيزيل و گؤكتاش آدلي بيلر يئر آليردي.226 شولوغ قويون، دَوَه و آت سورولرينه صاحيب اولان بو بيلر، حئيوانلاري اوچون مرتعلره احتياجلاري واريدي.227 سلجوقلولار، اونلارا وئريلهجك توپراقلار قارشيليغيندا سولطان ماحمودا وئرگي اؤدهمهيي و واختيندا عسكر گؤندرمهيي قبول ائديرديلر.228 قزنه حاكيمي، اونلارا آمودريايي گئچهرك سرخس، ابيورد و فراوا اطرافينا يئرلشمه اذنيني وئردي. آمودريادان مذكور سلجوقلو قوروپونون گئچيشي، سولطان اوردوسونون آغير نيظارتي آلتيندا گئرچكلشدي.229 سولطان ماحمود، اوردو باشچيلارينا سلجوقلو بيرليكلرينين بوٍتونلوكله سيلاحسيزلانديرماسيني امر ائتميشدي.230
سلجوقلولارين رياستليگيني ائدن كوماندانلارين هئچ بير سان (عونوان) داشيماديقلاري شايان ـ توجـّوهدور. دؤرت مين عاييله و يا چاديرا دؤرت ليدئرين اؤندرليك ائتمهسيده ائله او قدهر ايلگينچدير. احتيمالا گوره، سلجوقلولاردا عسكري ـ بوي دوزهنينين گرهگي اولاراق مينليك سيستئم راييجايدي. بويوك سورولره صاحيب اولان سلجوقلو قوروپلاري، اوتلاق و مرتعلره شديد احتياج دويدوقلاري اوزدن قزنه حاكيمينه قوللوق ائتمك مجبوريتينده قالميشديلار. ايسراييلين اسير ائديلهرك هينديستانا گوندهريلمهسي، اونلاري بو نيـّتلريندن واز گئچيره بيلمزدي؛ چونكو اونلارلا ميكاييلين اوغوللاري آراسيندا بير عداوت واريدي. ايسراييلين ييخيلماسينين آرديندان محمد توغرول بي و داوود چاغريبي، بوندان اونجه عميلرينين حاكيميتي آلتيندا اولان سلجوقلو بويلارينا گوره حاقّ ايدّيعا ائتمهيه باشلاديلار. اونلارين بو باسقيلاري قارشيسيندا بعضي سلجوقلو عاييلهلري سولطان ماحمودا ايطاعت ائتمهيه يؤنهلديلر.
هر ايكي سلجوقلو قوروپو اؤندرلري آراسينداكي بو عداوت ايللر اونجهدن سوروب گليردي و حتي محمد توغرول بيله داوود چاغريبي خارزمه گلديكلري زامان، سلجوقلو بويلاريندان بيرينين اؤندهري اولان ياغمورون اوغلو ديدرگين اولاراق خوراسانا قاچميشدي.231
بو حاديثهلرين اوستوندن اوزون بير مودّت گئچديكدن سونرا محمد توغرولبي، ايسراييل حاكيميتيندهكي بويلاري دخي اؤز تبعهسي اولاراق حسابلاييردي. توغرول مكتوبلارينين بيرينده: «بو توركمنلر، بيزيم كؤلهلريميز، خيدمتكارلاريميز، تبعهميز، فرمانلاريميزي ايطاعت ائدن و يولوموزا قوللوق ائدن روعاياميزديلار» دييه يازميشدي.232
گوزدن گئچيريلن مووجود قايناقلار، بوخارا بولگهسيندهكي سلجوقلولارين 1015 ايلينده ماحمود قزنهلي (غزنوي) اوردولاري طرفيندن پوزقونا سووق وئريلديكلري نتيجهسيني اله گتيرمك ايمكاني ساغلايير. بونا باخماياراق كي، محمد توغرول بي و داوود چاغري بي، ايسراييلين ياخالانماسيندان سونرا باشسيز قالان سلجوقلو بويلاريني ايطاعت آلتينا آلمايا چاليشيرديلار؛ نهايت، اونلارين موٍفرط باسقيسينا معروض قالان بو بويلار، ماحمود قزنهلينين قوللوغونا گيرمهيه مجبور قالميشديلار.233 بو سلجوقلو بويلارينين باشيندا ياغمور، گوكتاش، بوكا و قيزيل بيلر يئر آليرديلار. بو دورت ليدئرين يونهتيميندهكي دورت مين عاييله قزنهليلر طرفيندن خوراسانا يئرلشديريلميش و سورولري اوچون اوتلاقلار الده ائتمه لرينه سرخس، فراوا و ابيورد يان ـ يورهسينه تاخيلميشديلار.234
1027 ايلي سلجوقلو خوراسان آياغا قالخماسي
خوراسانا يئرلشن سلجوقلو بويلاري، بولگهنين قزنهلي يونهتيجيلري طرفيندن چوخ ايستي قارشيلانماديلار.235 اوزلليكلهده توس اميري آرسلان جاذب اونلارا قارشي اولدوقجا سوغوق داورانيردي. سلجوقلو يونهتيجيلري بو دوروم قارشيسيندا خوراسان واليلري يانيندا خوش ذهنيت و حيمايه ياراتمايا مجبور قالميشديلار.
سلجوقلولارا وئريلن سرخس، فراوا و ابيورد اطرافينداكي اوتلاقلار، محسوس قدهر، سورولرين راحاتجا اوتلاماسي اوچون يئترسيز ايدي. سلجوقلو بيلري، يئني بوْش اوتلاقلار اله گتيرمك آماجييلا وزير ابوسهل حمدُويدن سارايدا آراچي اولماسيني ايستهديلر.236 و گئرچكدن ده ابوسهله باهالي هديهلر آپاراراق، دانداناكان يان ـ يؤرهسينده بير سيرا مرتعلر اله گتيرمهيه موفّق اولدولار.237
خوراسان سلجوقلو بويلارينين سولطان ديوانينا وئرگي اؤدهمك كيمي بير تعهّوٍدلري واريدي. اونلارين حئيوانلاري اوچون وئرديكلري ماليات، عاديجه تعيين اولان وئرگينين ايكي برابرييدي.238 وئرگي توپلاما ايشي، موهاجيرلري دينمز ـ بيتمز اولاراق گؤرن اوزل مأمورلارا (عاميللره) حواله ائديلميشدي. ابنالاثير، «اونلارا گلن عاميللر، ماللارينا و اوشاقلارينا ال اوزاتمايا باشلاديلار» دييه يازير.239 احتيمالاً بو عاميللر، صلاحيّتلري خطّيندن گئچمكله بيرليكده، اوشاقلاري قولام، قادينلاري ايسه جاريه اولاراق قوللانماق خيالينا دوشموشدولر.240 نهايت بو عيّاشليق سئوداسي و تجاووزلارا چكيلن داورانيشلار، 1027 ايلينده خوراسان سلجوقلو بويلارينين عوصيانينا ندن اولدو.241 گرديزي، سلجوقلولارين ابيورد، نيسا و فراوا واليلرييله ساواشلارا گيريشديكلري حاققيندا، بير سيرا بيلگيلر وئرمكده دير. «زينالاخبار»دا توركمنلرين بولگهده باشلاتديقلاري تاراج ائتمه حركتلريندن بحث اولونور، بونا قارشيليقدا قزنهلي مامورلارين اونلارا ائتديكلري پيس موعاميلهلر سونرا اورتايا چيخير.242
سولطان ماحمود، عوصياني باسديرماق اوچون بولگهيه آرسلان جاذب باشليغيندا بير عيبرت بيرليگي يوللادي. بير سيرا توققوشما سونوجوندا، چوخ دايانيقلي چيخا بيلمهين قزنه اوردوسو گئري چكيلمهيه مجبور اولدو. سلجوقلولار، سادهجه ترتيب وئريلن حملهلري گئري وورماقلا قانئح اولماييب، بيرده قارشي تعـّروٍضه گئچديلر. بو دوروم قارشيسيندا توس حاكيمي سولطان ماحموددان يارديم ايستهدي. سولطاندان يئني يارديم بيرليكلريني آلان آرسلان جاذب، 1028 ايلينده يئنيدن سلجوقلولارا قارشي حركته گئچدي. فراوا ياخينلاريندا مئيدانا گلن چارپيشما، توركمن آتليلارينين قاهرامانجا هوجوملارييلا باشلادي. آما سلجوقلو آتليلاري دوشمانين مركزيني داغيتمايا موفق اولا بيلمهدي و ساواشي اوتوزان سلجوقلولار، دئهيستان و بلخان (بالخان) داغلارينا چكيلديلر.243 بو شيكستدن سونرا سلجوقلولارين بير بؤلومو كيرمان و ايصفاهانا يؤنهلديلر.244 ياغمورون رياستيندهكي اؤبور آنا كوتله ايسه بالخان جيوارينداكي بوزقيرلارا سيغيندي.245 ابنالاثير، اونلارين بورادان خارزم شهر و كندلرينه حمله ائتديكلريني ايدِيعا ائدير.246
آرسلان جاذب، 1029 ايلينده بالخان جيوارينا سيغينان سلجوقلولارا قارشي بير نئچه حمله ائلهديسه ده، ايكي ايل سورهن توققوشمالار سونوندا هئچ بير باشاري اله گتيره بيلمهدي. بو وضعيتي گؤرن سولطان ماحمود، اوغوز و توركمن بوي بيلرييله ياخينلاشمايا تصميم توتدو. ابنالاثير بئله دئيير: «سولطان ماحمود، قوزلارين بير بولومونو و رييسلري ياغمورو اؤز يانينا چكمهيه موفّق اولدو»247. سلجوقلو بيلري، رئي واليسي اولاراق منصوب اولان مسعودا تابئع اولموشدولار. بونلار، 1030 ايلينده سولطان ماحمودون اؤلوموندن سونرا قزنهيي ايشغال ائتمكده مسعودا يارديم ائتديلر. ابنالاثير، بو حاديثهلري آنلاداركن بو جور يازير: «مسعود قزنهيي ايشغال ائتمك همن، بونلار (قوزلار) بالخان يان ـ يورهسينده قالانلارلا ايرتيباط قورمالارينا اذن ايستهديلر. مسعود، اونا باغلي قالمالاري و اويغونسوز داورانمامالاري شرطييله اونلارين گئري دؤنمهسينه اذن وئردي».248 يئني قزنه سولطاني، خوراسانداكي سلجوقلو بويلارينين باشينا بير شيهنه تعيين ائتدي و سلجوقلولارين ايشلريني و ماللاريني نيظارت آلتيندا ساخلاماق و ايداره ائتمك اوچون توسدان بير امير گؤندردي.249
1031 ايلينده سلجوقلو خوراسان عوصياني
سلجوقلولار، 1030 ايلينده مسعود بن ماحمودون تاختا چيخماسينين آرديندان قزنهلي اوردوسوندا خيدمته چاغيريلميشديلار. اوغوزلارين اؤندرلري ياغمور، گؤكتاش، بوكا و قيزيلايدي. سلجوقلو بيرليكلرينين باشچيسي «حاجيب» عونواني داشييان خومارتگينه وئريلميشدي.250 سلجوقلار، دورت مين آتلي و اوچمين پيادهدن اولوشان قزنهلي بيرليكلرييله مكرانا گؤندهريلديلر. بيرلشيك اوردو، بلوچيستاندا عوصيان بايراغيني آچان امير عيسينين اوردوسونو مغلوب ائتدي، آنجاق، سلجوقلو رييسلري قزنهلي كوموتانلارين ايدارهسي آلتيندا اولماقدان راضي دئييلديلر. بوندان ساوايي، چوخ اختيمالا گوره، سلجوقلو عسكرلري ماعاش (آيليق) آلميرديلار.251 و قزنهلي سولطانينا قارشي عوصيان نيّتيندهيديلر. سولطان مسعود، اونلارين بعضي اؤندرلريني ايغوا ائتمهيي باشاراراق، ياغمور، قيزيل، بوكا و گوكتاشين اورتادان قالديريلماسينا قرار وئردي. بو آماجلا 1031 ايلينده سلجوقلو بيرليكلري نيشابورا گوندهريلديگي زامان ياغمور و بعضي كوموتانلار ياخالاناراق اعدام ائديلديلر.252 سلجوقلو بيلرينين اؤلدورولمهسي، يئني بير سلجوقلو عوصيان حركتيني باشلاماسينا سبب اولدو.
آياغا قالخمانين اصل نَدني، سلجوقلو بويلارينين خوراساندا يئني توپراقلار و اوتلاقلار اله گتيرمهيه چاليشديقلارييدي.253 سلجوقلو فعاليتلرينين ان چوخ اولدوغو بولگهلر، واليلرين سولطانا دفعهلرجه شيكايت آپارديقلاري سرخس و ابيورد ايدي.254
قزنه اوردوسو، 1031 ايلي سونرالاريندا هراتدان فراوايا دوغرو يولا ساليندي. اوردونون باشيندا سولطانين گوٍوهنديگي كوموتانلاردان ابوسعد يئر آليردي. سلجوقلولارلا ايلك چارپيشما، فراوا دووارلاري اؤنونده اوٍز وئردي. آنجاق طرفلر بيربيرلرينه قارشي آشيكار بير اوٍستولنوك اله سالا بيلمهديلر. سلجوقلولار آغيرليقلاريني (ذخيره سيلاحلار، ييهجكلر، يوٍكلر و خئيمهگاهلاريني) و عاييلهلريني داها اونجهدن بالخان بولگهسينه گوندرميشديلر. سلجوقلو آتلي دستهلري، ايلك توققوشمالاردان سونرا قزنهلي اوردوگاهلارينا آني بير باسقينلار دوزهنلهيهرك اونلاري آياقدان سالمايي و آرادان آپارمايي تجروبه ائتديلر. ابوسعد، آرتيق دايانا بيلمهييب هراتا چكيلمك مجبوريتينده قالدي.255
1033 ايلينين ياييندا قزنهليلرين هينديستانداكي توپراقلاريندا بير چوخ يئرده عوصيانلار اوز وئرمهيه باشلادي. پنجاب اميري احمد اينالتگين، علناً سولطان مسعودا قارشي جيبهه توتدو.256 هينديستانين اوزاق بولگهسينده چيخان عوصيان، خوراسانداكي بويلار آراسيندا سئوينجله قارشيلاندي. ابوالفضل بيهقي، بو آياغا قالخمانين هر شئيدن اونجه سلجوقلولارين دردينه دَيديگيني بيلديرير. حتي سلجوقلو بويلاري، 257 احمد اينال تگينه عسگري يارديم دا گوندرديلر. «تاريخ ـ مسعودي»ده توركمن بيرليكلرينين لاهورا قدهر گلديگي سؤيلهنمكدهدير.258 بونا رغماً هينديستانداكي عوصيان، 1034 ايلينده سولطان مسعودون كوموتانلاري طرفيندن باسديريلدي.
سولطان اوردوسونون هينديستانداكي عوصياني ياتيرتماقلا مشغول اولماسيني فورصت بيلن سلجوقلولار، خوراساندا بوتون گوجلرييله ائتگين اولاراق فعاليته باشلاديلار.259 1034 – 1033 ايللرينده سلجوقلو آتليلاري، بير نئچه دفعه قزنهلي قووّتلره حمله ائلهديلر. عوصيانچيلار، رئيده اؤلدورولن سلجوقلو بيلرينين ياخين فامئللرييديلر و حتّي مسعودون امرييله «مقتول اولان ياغمور»ون اوغلو ان فعّال اولانلارييدي.260
يوخاري بالخان بولگهسينده باشلايان سلجوقلو عوصياني 1034 – 1033 ايللري آراسيندا دئهيستان وگورگن بولگهسيندهكي توركمنلر آراسيندا دا مونعكيس اولدو.261 قزنهلي يونهتيجيلر، عوصيانچيلارين بالخان بوزقيرلارينداكي سلجوقلو بيرليكلرييله بيرلشمهسيندن قورخوردولار. سولطان مسعود، گورگن حاكيمي و عئيني زاماندا واسسالي باكالينجارا، سرحد بويونجا نظميه مركزيني قورماسيني و دئهيستان يولونو توتماسيني امر ائتدي. توس و سرخسهايسه بيلگهتگين و عليتگين آدلي كوموتانلارين امرينده عسكري بيرليكلر يوللانميشدي.262
1034 آراليغيندا (آذر ـ دي)، سرخس سلجوقلو بيرليكلري ايله نوشتگين كوموتاسينداكي قزنه اؤزل بيرليكلري آراسيندا شيدّتلي بير ساواش اوز وئردي. سحردن گئجهنين گئچ ساعاتلارينا قدهر داوام ائدن ساواش، سلجوقلولارين قاراقومون گونئي باتيسينا چكيلمهلرييله سونا چاتدي. سولطان مسعود، اسير آلينان توركمنلرين غضبلي فيللرين آياقلاري آلتينا آتيلاراق اينصافسيزجا جزالانديريلماسيني امر ائتدي.263 يوخاري بالخان بولگهسينه سيغينان سلجوقلولار، بير ياندان چؤلون سرت شراييطي قارشيسيندا بويوك چتينليكلرله ال به ياخا اولاركن، بير ياندان دا قيدا سيخينتيسي چكيرديلر. بو اوزدن 1035 ايلينين يازيندا سولطان مسعودون گورگن و طبريستان (تاپيريستان) ساواشينين بلافاصله آرديندان يينه نيسا، فراوا و دئهيستانا گلميشديلر.264
قزنهلي اوردوسونون گورگن و طبريستان ساواشي، وحشي تاراج و تجاووزلرله تاماملانميشدي. سولطان مسعود، بولگه خالقيندان آغير بير غرامت طلب ائتدي. قزنهلي سولطانين و كوموتانلارينين داورانيشي بوتون خوراساندا بويوك بير نيفرت اوٍركلرده ياراتدي. سولطانين اوردوسوندا واضئح بير ديسيپلينسيزليك گؤزه ووروردو. قزنهلي اوردوسو، غنيمته گوره بيربيرينين بوغازيني كسن چاپقين سوٍروسونو خاطيرلاديردي. بوندان بئله عسكرلر و كؤله ـ قولاملاردان اولوشان خاصّه بيرليكلري آراسيندا رئژيمه قارشي بير ناراضيليك دوغموشدو.
1034 – 1033 ايللريندهكي سلجوقلو آياغا قالخمالاري، خوراسان خالقينين دا قزنهلي زور دئمهلرينه قارشي يولا دوشمهسينه يول آچدي. وئرگي تحصيلدارلارينين عيـّاشليق حركتلري و تجاووزكار داورانيشلاري، مخصوصاً كندلي، صنعتكارلار و شهر خالقينين هيرس و غضب يوماغي حالينا گلمهسينه سبب اولموشدو. اساساً زنگين اولمايان و هئچ يؤنده گليشمهين خالق، ظاليم وئرگي تحصيلدارلارينين ظولمو آلتيندا سيزيلداييردي.265 1034 ايلينده گونئي خوراسانين يوخسول كندلرينده خالق آياغا قالخدي. شولوغ كندلي قوروپلاري، ايالت يؤنهتيم مركزي و موٍرفّه نيشابورا قدهر ايرهليلهديلر. كيرماندان گتيريلن و قولاملاردان تشكّول ائدن خاصّه بيرليكلري، عوصيانچيلارين اوستونه يوٍگوردو. هرهسي بير «آنارشيست» ماهيّتيني تداعي ائدن و پيس سيلاحلانان كندليلر گئري چكيلمه تاكتيگي اويقولاناراق تلهيه سالينيب هارادانسا يوخ ائديلميشديلر. رحمسيز عيبرت دستهلرينين الينه دوشن كندليلر ايسه دار آغاجلاريندان آسيلديلار.266
سولطان مسعودون زوربا رئژيميندن خوراسان اصيلزادهلري ده راضي دئييلديلر. وئرگينين غارتسل شيوهلرله توپلاتيلماسي، حجز و ايستيملاكلار، اصيلزادهلرييله سولطان يونهتيمي آراسيندا گؤز گؤره گؤره بير موجاديلهنين باشلاماسينا يول آچميشدي. قزنهليلره دوشمان چيخان موخاليفلر آراسيندا، اوزلليكله صوفي شئيخلرين اؤنچولوك ائتديگي عوٍلَما طبقهسيده يئر آليردي.297 نيشابور حاكيمي ابوالفضل سوري، ان اؤنده گلن شقي (سرت اوٍركلي) و آج گؤزلو اميرلردن ايدي. بيهقينين «تاريخ ـ مسعودي» آدلي اثرينده، سولطانا باغلي صاحب ـ ديوانا اونونلا ايلگيلي ائديلن شيكايتلردن بحث ائديلير. سوري، وئرگي توپلاركن شيكنجه و اينفاذي بئله قان گؤزونو آلميش كيمي گؤرمز و حريص ايدي.268 بيهقي، سورينين خوراسان اعيانلاري و يوخاري روتبهلي مامورلارينين هارادانسا تاماميني آرادان آپارديغيني قئيد ائدير.269
موٍستبيد قزنه يونهتيميندن راضي اولمايان دوولت اركاني، اؤز گوجلرييله اصلا مسعودو گؤتوره بيلمزديلر. نتيجهسينده بوتون اومودلاري سولطانا قارشي يارانان خالق موخاليفتيندهيدي. حتي خوراسان اعيانلاري ماوراالنّهر قاراخانليلارييلا ايرتيباط قورماغا باشلاميشديلار. اعيان، قاراخانلي اوردو باشچيلارينا يازديقلاري مكتوبلاردا، ماوراالنهر توركمنلرينين قزنهليلره قارشي حركته گلمهيه تشويق ائديلمهسيني ايستهييرديلر.270
سلجوقلولارين ماوراالنّهر و خارزمدهكي فعاليّتلري
ايسراييله باغلي بيرليكلرين 1025 ايلينده مغلوب ائديلهرك داغيديلماسيندان سونرا محمد توغرول بي و داوود چاغري بي، تاختا يئنيدن چيخان عليتگينين حاكيميتيني تانيماق ايستهمهميشديلر.271 بوخارا و سمرقند حاكيملرييله ميكاييلين اوغوللاري آراسيندا گؤزه ووران بير دوشمانليق مووجودايدي. علي تگين، سلجوقلو يونهتيجيلريني بير حيلهايله ياخالامايي دوشونوردو.272 حتي دفعهلرجه محمد توغرول بي و داوود چاغري بيي حوكومتي بيرليكده دولانديرماق وعدهسييله اؤز صفينه چكمهيي ايمتاحان ائلهميشدي. 273 آمّا خانين وعدهلري سلجوقلو رييسلرينين علاقهسيني چكمهديگيني گؤرونجه عليتگين بو دفعه، موسيبن سلجوقون اوغلو يوسوفون دابانلارين چكيب اؤز يولونا گتيرمهيه قرار وئردي. سلجوقون اوغوللاري و تورونلاري آراسيندا باش گؤسترن پارچالانماقدان يارارلاناراق يوسوفو ماوراالنّهر توركمنلرينين حاكيمي اولاراق منصوب ائتدي.274 يوسوف، علي تگينين اليندن ايقطاع و «اينانج بايقو» عونوانيني آلدي.275 علي تگينين نيتي، گويا يوسوفون حاكيميتيندهكي سلجوقلولاري محمد توغرول بي و داوود چاغري بَيه قارشي قوللانماق ايدي. بو اولاي اوزرينه محمد توغرول بي، يوسوفا حمله ائدهرك اونو اؤلدورمك ايستهديسه ده، اونو بو فيكريندن داوود چاغريبي دؤندرميشدي. او، قارداشينا: «فامئلچيليگي قيرماق ياخشي دئييلدير. بونون اوچون خالق بيزي دانلار» كيمي سؤزلرله تووصيهلر ائتدي.276
عليتگينين اينتيظاراتينا قارشيليق، يوسوفون يوكسهليشي ماوراالنهر سلجوقلولاري آراسيندا داها چوخ بير آنلاشمازليغا يول آچمادي. بونون اوزرينه علي تگين، يوسوفون پوزولموش و گوجسوز بواخيلميش حالينده اورتادان قالديرماسيني امر ائتدي. ابنالاثير، يوسوفون علي تگينين امريندهكي آلپ قارا آدلي بير كوموتان طرفيندن اؤلدورولدوگونو قئيد ائدير. ميرخوند، اوندان آلپ قاراباراني اولاراق بحث ائديركي، علي تگينين خيدمتينه گئچميش بير اوغوز كوموتانيدير. مولّيفين سون سوزلري بيزيم آچيميزدان اولدوقجا اونمليدير. آلپقارا، احتيمالا گوره شاهمليك بن علي نين ده داخيل اولدوغو اوغوز ـ بارانيلري آراسيندان چيخميشدير. بونا اساساً آلپ قاراايله جند و يئنگيكنتين اوغوز بويوندان گلن حاكيملري آراسيندا فامئلچيليك باغلارينين مووجود اولماسي گوجلو بير تخميندير. او قدهر كي بلليدير، علي تگين، ماوراالنهر سلجوقلولارينا قارشي ساواشدا سيردريا اوغوز يابقولارينين كوموتانلاريندان فايدالانميشدير.
محمد توغرولبي و داوود چاغري بي، يوسوفون اؤلدورولمهسيندن سونرا بويوك بير اوردو توپلاياراق علي تگينه قارشي حركته گئچديلر.277 1029 ايلينده اوز وئرن چارپيشمالار، سلجوقلولارين ظفرييله باشا چاتدي. چاغري و توغرول، اله گتيرديكلري ظفرين جوشقوسويلا آلپ قارانين قرارگاهينا هوجوم ائتديلر.278 آلپ قارانين اوردوسونو آرادان گؤتورن سلجوقلو سواريلري، علي تگينين بير بؤلوك عسكرينيده قيلينجدان گئچيرديلر. اسير توتولان آلپ قارانين اوّلجه گؤزلري كور ائديلدي، آرديندان دا كلّهسي كسيلدي.279 ماوراالنهر سلجوقلولاري، بو اولايلاري هله توتاراق بوخارا و سمرقند حاكيملرييله ساواشمايا داوام ائتديلر. بو آرادا عليتگين، ماهير و باجاريقلي عسكرلرله، گونوللو پيادهلردن تشكيل تاپان بويوك بير اوردو توپلاميشدي. اونون حملهسي قارشيسيندا دايانا بيلمهين سلجوقلولار، آغير بير ضربه يئديلر. چوخ چوخ اينسانلار ساواش مئيدانيندا جانيني الدن وئرهركن، ماللاري، قادينلاري و اوشاقلاري دوشمان الينه دوشدو.
سلجوقلو بويلاري، عليتگين و سيردريا يابقولارييلا ساواشين سوٍردوگو اثنادا، خارزم سينيرلارينا قدهر تپيلمهيه باشلاميشديلار.280 خارزم حوكومداري هارون بن آلتون تاش، سولطان مسعودا قارشي قوللانماق فيكرييله شخصاً سلجوقلولاري اؤز توپراقلارينا دعوت ائتميشدي. فخرالدين رازي، كئش و ناهشَب بوزقيرلاريندا ياشايان توركمنلرين 1032 ايلينده عليتگين طرفيندن ماوراالنهردن قوْوولدوقلاريني قئيد ائدير. اون بئش مين چاديردان اولوشان بو توركمنلرين باشيندا حسن بن موسي، داوود و ابوطالب توغرول بيلر واريدي. بئلهجه خارزمه گلن توركمنلر، گاوخواره كانالي ساحيللرينه ايسكان ائديلديلر.281 آنجاق «تاريخ ـ مسعودي»ده عليتگينين 1030 ايلي حاديثهلريندن سونرا ماوراالنهر توركمنلرييله باريشديغي قئيد ائديلمكدهدير. بيهقييه گوره 1031 ايلينده سلجوقلولارلا علي تگين يئنيدن بيرلشميشديرلر.282 نئجهكي قزنهلي دوولتينين خارزم واليسي آلتون تاشلا (1032 = 1017) عليتگين آراسينداكي توققوشمالار سيراسيندا سلجوقلولاري اونون صفلري آراسيندا گوروروك. 1032 ايلينده سولطان مسعوددان كؤمك آلان آلتونتاش، بوخارايا دوغرو يوٍرودو و شهري اله گئچيرديكدن سونرا علي تگينين داها اؤنجه چكيلديگي دبوسيه قالاسينا يونهلدي. عليتگينين چوخ شولوغ اولان اوردوسوندا گونوللو سلجوقلو سواريلري و پيادهلريده واريدي. دبوسيه دووارلاري اؤنونده اوز وئرن قانلي ساواشلار، طرفلرين هئچ بيرينين نفعينه ايرهليلهمهديگيني گؤرونجه، آلتونتاش عليتگينله موذاكيرهلره باشلادي و ساواش بير باريش آنلاشماسييلا سونا چاتدي. بئلهليكله خارزم اوردوسو، ماوراالنهر سينيرلاريني آرخادا بوراخاراق گئري دؤندو.283
«تاريخ ـ مسعودي»ده يئر آلان بيلگيلر، سلجوقلو بيلرينين 1032 – 1031 ايللرينده عليتگينله موتّفيق اولدوقلاريني گوسترير. علي تگين دهيرلي هديهلر و چكيجي وعدهلريله سلجوقلولاري اؤز صفينه چكمهيي باشارميشدي.284 آنجاق سلجوقلو بيلري، هم عليتگينله، همده خارزمشاهلارلا اولان دوستانه موناسيبتلريني قورويوردولار. بيهقي، آلتونتاشين هر ايل سلجوقلولارا خارزمده اوتوراقلاري اوچون قيشليق اراضي تخصيص ائتديگيني بيلديرير. سلجوقلولار، هر ايل قيشدا احمدبن عمبدالصّمدين285 آراچيليغي سايهسينده عاييلهلريني، چاديرلاريني و سورولريني گؤتورهرك كوچ ائدير و يازا قدهر اورادا قاليرديلار.286 «تاريخ ـ مسعودي»يه گوره سلجوقلولار، بوخارا ياخينينداكي نوردان آندارقازا قدهر اولان بولگهلره ياييلميشديلار.287 بونلاردان بللي اولدوغو قدهر سلجوقلو بيلري، خارزم و ماوراالنهرين باشيندا اولان فئودال قونشولاري آراسيندا آوارا كيمي فيرلانيرديلار. هردن علي تگينين حاكيميتينده، هردنده آلتون تاش و هارونون خيدمتينده اولوردولار.
1030 ايلي باشلاريندا خارزمده قزنه يونهتيمينه قارشي خالق آيا قالخميش؛ هارونبن آلتون تاش، آچيقجا سولطان مسعودا قارشي جيبهه توتموشدو. خارزمدهكي بو قات ـ قاريشيق دوروم، گلهجكده سلجوقلولارلا خارزمشاهلار آراسيندا ياخينلاشمالارا سبب اولاجاغيدي. بيهقي، 1034 ايلينده، سلجوقلولارين هارونبن آلتونتاشلا بيرليكده لشگر چكديكلريني يازير.288 اؤته ياندان قزنهيه قارشي باغيمسيزليغيني اعلان ائدن خارزمشاه، عليتگينله ده گؤروشمكدهيدي. آمِا موتّفيقلر، بالخان يان ـ يورهسينده اوتوران سلجوقلو بيلرييله ده گيزلي ايليشگيلر سوٍروردولر.289 عليتگين و طرفدارلاري، قزنه توپراقلاريني اله گئچيرمه يه نقشه چكيرديلر. آنلاشمايا گوره هارونون اوردوسو مرو بولگهسيني ايشغال ائدهجك، عليتگين ايسه ترميز و بلخ اوزرينه يورويهجكايدي. آمودريانين سول ساحيلينين يوخاري آخيملارينداكي بير بولگهده موتّفيقلرين بيربيرينه چاتيب گؤروشمه نوقطهسي اولاراق تعيين اولموشدو.290
1034 قيشيندا عليتگين، حاكيميتينده اولان ماوراالنهر سلجوقلو آتلي بيرليكلريني بلخ و توخاريستان بولگهلرينه يوللانديردي.291 ترميز، قوباديان و آندخويا گئديب چاتان سلجوقلو بيرليكلري، وحش نهرينين يوخاري آخيملارينا قدهر سوخولدولار.292 ترميز قالاسيني قورويان سيپهسالار بكتگين، اوردوسويلا اونلارين آردينجا دوشدو. بلخ ياخينلاريندا اونلارا يئتيشديلر. شابورقان ياخينلاريندا جريان ائدن ساواش، سلجوقلو آتليلارينين ظفرييله سونوجلاندي.293 بكتگينين شيكست خبريني آلان سولطان مسعود سلجوقلو بيرليكلريني گئري وورماق اوچون كوموتانلاريندان عليبن عبداللهي گوندردي. ابوالفضل بيهقي، اونون توركمنلري موطيع اولمايا مجبور ائتديگيني و غرامت يوٍكلهديگيني بيلديرير.294 بئلهليكله سلجوقلو سواريلرينين جسور حملهلري هدفينه يئتيشمهلريني انگللهدي. سلجوقلولار. خارزم و ماوراالنهردن چيخماقدا گئچ قالان عليتگينين اوردوسويلا گؤروشه بيلمهميشديلر. موتّفيقلرين حركت پلانلارينين پوزولماسيندا، هئچ شوبههسيز قزنهليلرين قيوراق ديپلوماسيسينين اونملي بير روْلو اولموشدور. سولطان مسعودون وزيري، بعضي ساراي قولاملاريني ساتين آلاراق هارونون عليهينه توطيئه قورموش295 و بئلهليكله قزنهليلر، هارونون چئورهسينده بير سيرا دسيسهلره ال وورموشدولار.296 1035 ايلي باشلاريندا خارزم اوردوسو مروه گئتمك اوچون آمودريايا دوغرو يولا چيخميش؛ آمِا يولدا تووطيئهچي قولاملار بيردن هارونا يوگوروب آغير شكيلده يارالايينجا، خارزم اوردوسو تلهسيك گئري دؤنمهيه مجبور قالميشدي.297 ائله بيل سولطان مسعود، فيكيرلشديگي و ايشه سالديغي تدبيرلريله عليتگينين بلخ و ترميز سفريني اؤنلهمهيي باشارميشدي. بوتون بو آنلاتيلانلاردان بللي اولدوغو قدهر، بوخارا و سمرقند حاكيملري، سولطان مسعودلا گيزلي بير موعاهيده باغلاميشديلار. بيهقي، عليتگينين قزنه توپراقلارينا حمله ائتمهيهجگينه دايير سؤز وئرديگيندن بحث ائدير.298
11ـ جي يوز ايلين اوتوزلو ايللري باشيندا قوزئي خوراساندا سلجوقلو حركتلرينين يئنيدن جانلانماسيني گؤروروك. 1035 ايلينين ماييسيندا (اورديبهشت ـ خورداد) محمد توغرولبي و داوود چاغري بيين اؤندرليگيندهكي سلجوقلو بيرليكلري آمودريايي گئچهرك نيسا و فراوا ياخينلاريندا ظاهير اولدولار. سلجوقلولارين ماوراالنهر و خارزمي ترك ائتمهسينين آرخاسيندا بويوك اولايلار ياتميشدي. 1034 ايلي سونلاريندا عليتگينين اؤلومو اوزرينه كوچوك ياشداكي اوغوللارينين نومايندهليگينده سيپهسالار تونوش تاختا اوتوردو.299 بيهقي، سلجوقلولارين تونوشلا تفاهوٍمه يئتيشه بيلمهييب خارزمه گئتديكلريندن سوز ائدير. سلجوقلو بويلارييلا بوخارانين يئني حاكيمي آراسينداكي گئچينيمسيزليگين سببي تام اولاراق بللي دئييلدير. «تاريخ ـ مسعودي»ده، توغرولبي ايله كاشغار حوكومداري سولئيمان آرسلان خانين اسكيدن بري دوست اولدوقلاريندان بحث ائديلير. سلجوقلولار، احتيمالا گوره قاراخانليلار آراسينداكي ايچ چكيشمهلرده طرفلرين داياناق نوقطهسي حالينا گلميشديلر. اونلارين داها سونرا هارونون چاغيريسي اوزرينه خارزمه گئتديكلريني گوروروك. سلجوقلولارين بورايا محمد توغرول بي و داوود چاغري بي اوندرليگينده بوخارا نور بولگهسيندن گلديكلري آنلاشيلير. بيهقي، اونلارين چوخ ساييدا اوردويا، بويوك آت، دوَه و قويون سورولرينه صاحيب اولدوقلاريندان بحث ائتمكدهدير.300 اونلارين آراسيندا اينالليلار دئييلن بير قوروپدا يئر آليردي.301
سلجوقلولار، ماوراالنهردن خارزمه كوچ ائتديكدن سونرا مشرباط جيوارينا، شوراخان و گاوخواره كانالي كنارلارينا يئرلشديلر.302 هارونبن آلتونتاش، اونلاردان اؤز عسكري آماجلاري دوغرولتوسوندا فايدالانماق اوچون بو بولگهلري اونلارا وئرميشدي. سلجوقلو آتليلاري، مرو اوستونه لشگر چكمهيه حاضيرلانان خارزمشاه اوردوسون اؤنچو بيرليكلريني تشكيل ائدهجكايديلر. آنجاق، هارونون عسكري پلانلاري موٍحقّق اولماياجاق و قيسا مودّت سونرادا خارزم سلجوقلولاري سيردريا اوغوز يابقولاري طرفيندن دارماداغين ائديلهجكايدي. 1034 قيشيندا شاهمليك باراني، اونلارا حمله ائتمك آماجييلا جنددن يولا دوشموشدو. قيزيل قوم چؤلونو گئچن شاهمليك اوردوسو، سلجوقلولارا بيردن و هئچ گوزلهنيلمز بير شكيلده يوگوردولر. ال ـ آياق آچماغا فورصت ائلهيه بيلمهين سلجوقلولار، بو دورومدا دايانا بيلمه ييب، سككيز مينه ياخين اؤلوم ـ ايتيم گئريده بوراخاراق قاچديلار. دوشمانين الينه بير چوخ قادين، اوشاق و بويوك حئيوان سورولري دوشدو.303 بؤلونن سلجوقلو گوجلري، تعقيب اولونماقدان قورخاراق سولاري بوز باغلاميش آمودريا نهري اوستوندن گئچهرك نامُك رباطي اطرافيندا گيزلنديلر. سلجوقلولارين يئديگي بو آغير ضربه، اونلارين يارديمييلا خوراساني ايشغال ائتمه خيالي قوران خارزم يونهتيجيلريني دريندن اوٍزدو. بيهقي، «هارون، خبري ائشيدينجه، اوٍزونه گتيرمهمهيه چاليشديسا دا آنجاق چوخ ناراحات اولدو. سلجوقون طايفاسينا گيزليجه بير چاپار گوندهرهرك، بير سيرا وعدهلر وئردي و بو پيامي يوللادي: توپلانين و باشقا طرفدارلارينيزي دا گتيرين، چونكو من سيزينله باغلاديغيم آنلاشمايا هلهده صاديقم».304 هارونبن آلتون تاشين دستگيندن اوركلهنن سلجوقلولار، خارزمه گئري دؤندولر. آردينجا هارون، اونلار ايله جندين حاكيمي اوغوز يابقوسو آراسيندا آراچيليغا چاليشدي. آمّا شاه مليك، سلجوقلولارلا اؤز آراسينداكي عداوتي باشا وئرمهيه دوزهنلهنن موذاكيرهلره ايستيجه باخميردي. بونا رغماً او، خارزمشاهلا موتقابيل عدم ـ تجاووز آنلاشماسي ايمضالاماق مجبوريتيندهيدي. هارون بو اولايدان سونرا، يينهده مروه حمله ائتمه پلانلاري تؤكمهيه مشغول اولدو.
1034 قيشي، خارزم سلجوقلولاري اوچون چوخ آغير بير دؤنم ايدي. يئديكلري شيكست اثناسيندا چوخ ساييدا اؤلوم ـ ايتيم وئرميش، سورولريندن و خزينهلريندن محروم قالميشديلار. قادين و اوشاقلارينين چوخو شاهمليكين عسكرلرينين الينه دوشموشدو. گرچه، هارون، سايي باخيميندان چوخ آزالان سلجوقلولارا بير نئچه قونودا يارديم ائلهميشدي. خارزمشاه، اونلارا آت و سيلاح پايلاميش؛ آمودريا بولگه سينده يئر آلان ان اونملي گئچيتلردن بيري ياخينينداكي دارقانا يئرلشديرميشدي.305 خوراساني اله گئچيرمك آرزوسويلا گئجهلري سحر ائلهين خارزمشاه، غلبهليك بير اوردو توپلاميشدي. بيهقي، اونا «هر طرفدن، قوجات، چيغراق و قيپچاق (قبيلهلريندن) آداملارين آخين آخين گلديكلريني» قئيد ائدير.306
خارزم اوردوسو، 1035 ايلينين ياز مئوسيمينده، Kyatدان حركت ائدهرك مسعود غزنوي (قزنهلي)نين اولكهسينين سينيرلارينا دوغرو يولا چيخدي. دارقاندا اونلاري گؤزلهين سلجوقلو سواريلري، خارزمشاه اوردوسونون اؤنچو بيرليكلري اولاراق مروه يوٍگورهجك ايديلر. آمّا بو لشگرچكمه باشلامادان بيتدي. يوخاريدا دا بيلديريلديگي كيمي، باجاريقلي قزنهلي ديپلوماسيسينين باشاريلي توطيئهلري سونوجوندا هارون تئرور اولدو. هارون بن آلتون تاشين اؤلومو اوزرينه خارزم تاختي اوغروندا قانلي ساواشلار باشلادي.307 اولكهنين هاميسينا صاحيب چيخما هوسينه دوشن بير قوروپ فئودال، خالقي تاراجلاما قونوسوندا دوٍز ائله بيل بيربيرلرييله ياريشيرديلار. بو دوروم قارشيسيندا خارزمده اوتوران سلجوقلولار خوراسانداكي فامئللرينين يانينا گئتمهيه قرار وئرديلر. بيهقي، سلجوقلولارين نه نورا دؤنهبيلديكلريني، نهده شاهمليكين هر لحظه هوجوم ائدهجگي قورخوسويلا خارزمده قالا بيلديكلريني يازير. آنجاق اؤنلرينده بير تك يول قالميشدي: سولطان مسعودون يانينا گئديب، اونلارين قوللوغونو قبول ائتمهسيني ايستهمك.308
1035 ايلينين باهاريندا سلجوقلولار آمودريايي گئچهرك خوراسان سرحدّينه گلديلر. «تاريخ ـ مسعودي»ده بونلارين 900- 700 آتليدان اولوشان كوچوك بير قوروپ اولدوغو بيلديريلير.309 آنجاق بيهقي، اثرينين بير آز داها ايرهليدهكي صحيفهلرينده، خئيمهـ خرگاهين يانيندا بوراخيلان عاييلهلردن ساوايي، 9 مين سواريليك سلجوقلو اوردوسوندان سؤز ائتمكدهدير. بو ايكي بيلگي آراسينداكي تضاد، «تاريخ ـ مسعودي»نين ديقّتلي بير تدقيقي سايهسينده چوخ راحات بير شكيلده ايضاح ائديله بيلر. بيهقي، جئيهونو گئچن سلجوقلولارا چوخ ساييدا آيريلارينين قاتيلماسيني يازير.310 «تاريخ ـ مسعودي»ده داها سونرا دا سلجوقلولار آراسيندا خارزملي گونوللولرين يئر آلديغيني مطرح ائدير.311
آنلاشيلان، آمودريايي گئچركن سلجوقلولارا، اؤنملي بؤلومونو اوغوز و قيپچاقلارين تشكيل ائتديگي چوخ ساييدا تورك قوروپلاري قاتيلميشدي. سلجوقلولارين خوراساني اله گئچيرمهسيني اوغوز و قيپچاق ايستيلاسي اولاراق تفصيل ائدن ناصيرخوسروْو دا بو نظري دستكلهيير. «قوزلار و قيپچاقلار ـ دييه يازير ناصير خوْسروو، ـ (خوراسان اوچون) جئيهون جيواريندا بؤيوين زهيرلي بيتگيلرديرلر.»312 1034 سونو اولايلاري قونوسوندا بيهقينين آنلاتديقلاري، بو باغلامدا داها دا ايلگينچدير. بيهقي، هارونون شاهمليك طرفيندن پوزقونا سووق وئريلن سلجوقلولارا هر جوره دستك وئرديگيني قئيد ائدير. «تاريخ ـ مسعودي»ده، خارزمشاهين سلجوقلولارا دستك آماجييلا هر يئردن «آدام توپلانماسيني» امر ائتديگي ذيكر اولونور.313 آردينداندا قوجاتلار، چيغراقلار (چيغريقلار) و قيپچاقلاردان بحث ائتديگينه گوره، سلجوقلولارا قاتيلانلارين دا ائله بونلار اولدوغو دوشونوله بيلر.
سلجوقلو صفلري داها سونرا خوراساندا بالخان يان ـ يورهسيندهكي توركمنلر و حتي ماوراالنهردن گلنلرله (اوغوز و توركمنلر) دولدورولموشدور.314 ابوالفضل بيهقي، داها اونجه سولطان محمد طرفيندن خوراسانا يئرلشديريلن توركمنلرين بير قيسمينين سلجوقلولارا قاتيلديغيني يازماقدادير.315 «تاريخ ـ مسعودي»ده بو بويلارين آدلاري قيزيللار، ياغمورلار و بالخان كوهيلر اولاراق گوستريلمكدهدير.316 سلجوقلولار، آمودريايي گئچديكدن سونرا اوّلجه آمولا يؤنهلهرك، اوراني ايشغال ائديب و تاراج ائتديكدن سونرا نيسا و فراوايا يولا دوشدولر. 1040 ايلينده ايسه سلجوقلولار دانداناكان دووارلاري اؤنونده سولطان مسعودا اؤلومجول بير ضربه انديرهجكايديلر.317
دانداناكان: سون و باشلانقيج
سووئت تاريخ ليتئراتورونده، سلجوقلولارين 1040 – 1035 ايللري آراسينداكي خوراسان فعاليتلري تقريباً بوتونلوكله آيدينلاتيلميشدير. بونا گوره بيز، اكثراً قزنهلي دوولتينين اينحيطاط سببلري و سلجوقلو دوولتينين شكيللنمهسي اوستونده چاليشاجاغيق. بيزيم عقيدهميزجه، سلجوقلولارين سولطان مسعود قارشيسينداكي پارلاق ظفري، سادهجه قزنه ديكتاتورلوغوندان راضي اولمايان يئرلي فئودال اصيلزادهلرين سلجوقلولارا يارديم وئرمهسي اولاراق گؤرولمهليدير. ضيمناً، خوراسانين اله گئچيريلديگي دونمده، سلجوقلولارين هاميسي عئيني سياستي ايزلهميردي.
بو آنلامدا 1038 ايلينين ياييندا نيشابوردا اوز وئرن بير حاديثه، اولدوقجا شايان ـ توّجوٍهدور. ظهيرالدين نيشابوري و باشقا تاريخچيلر، توس و نيشابورو اله گئچيرديكدن سونرا سلجوقلو بيلرينين بو شهرلري شقاوتله تاراج ائتديكلريني يازيرلار. توغرول بي «موباركآيدا (اوروجلوق آييندا) موسلمانلارين اينجيتيلمهمهسي ضروريتيني» سؤيلهيهرك، اونلاري واز گئچيرمهيه چاليشير و سلجوقلو بيلرينين نيشابور و تخريب و غارت ائتمهلرينه اذن وئرمير. او زامان شيدتله هيرسلهنن داوود پيچاغيني چكهرك «يا سن (غارت ائتمك اوچون شهري) بيزه وئريرسن، يا دا من اؤزومو اؤلدورورم» دييه قيشقيرير.318 بو دورومدا توغرول بي، قارداشينين هيرسيني ياتيشديرماق اوچون، نيشابور خالقيندان توپلانان 40000 ديناري اونا وئرير.
بو حاديثه، خوراسان خالقينا قارشي سلجوقلو سياستينده جيدّي آيريليقلارين اولدوغونا دلالت ائدير. بير قيسمي، ايشغال اولونان بولگهلري وحشيجه تالان ائتمك ايستهيير؛ اؤبورلري ايسه اونلادان فايدالانيلماسيني آيري بير اردُملي و داها اعتيدال يولويلا گؤروردو.319 آنجاق، ايكينجي يولو منيمسهين سلجوقلو بيلرينين ساييسي داها چوخ ايدي. سلجوقلولار، خوراسانداكي يئرلي فئودال اصيلزادهلرله ايش بيرليگي دوزهنلهيهرك، باغداد خليفهلرييله ديپلوماتيك ايليشگيلر قورماق يولونا دوشدولر.320 توغرول بي، 1038 ايلينده نيشابوردان «قائمباامرالله»ا بير سفير گوندردي. خليفه ائلچييي سون درجه ياخشي قارشيلاياراق، سلجوقلولاري دستكلهديگيني بيلديردي.321 توغرول بيين قئيني قيزيل بن يحيي دا باغدادا بير ائلچي گوندردي. سادهجه داوود چاغريبي، قائمله گوروشمكدن قاچينميش و سرخسه گئتميشدي.322
سلجوقلو بيلري، خليفهيه گوندرديكلري مكتوبلاردا، عابّاسيلره باغليليق و صداقتلريني بيلديريرديلر.323 مكتوبدا، «سولطان ماحمودن اؤلوموندن سونرا اونون اوغلو و تاختين واريثي اولان مسعودون اؤزونو سفاهت و عيّاشليغا وئرديگي؛ دوولت ايشلرينه باش قوْشماديغي؛ فاسيد اينسانلارين بو وضعيتدن فايدالاناراق باريش سئوهن خالقي شقاوتله ازيب، تجاووزكارانه داورانديقلاري؛ بو دوروم قارشيسيندا خوراسان اشرافينين سلجوقلو بيلريندن يارديم ايستهديكلريني و بير نئچه بويوك ساواشدان سونرا قزنهليلرين ازيجي بير مغلوبيته دوشوردوكلري» بيلديريلهرك، بو سطيرله داوام ائديردي: «بيز، (تانرينين) بو هديه و لوٍطفوندن سونرا اينسانلار آراسيندا دوغرولوق و عدالتي يايديق؛ ظوٍلم، زوراكيليق و حاقسيزليغي اوزاقلاشديرديق. بيز ايستهييريك كي، (دوولت) ايشلري ديني دستورات يؤنونده شريعت اساسلاريندا و خليفهنين امرلرينه گؤره گؤرولسون»324
سلجوقلو بيلري، بو مكتوبدا، بئله بير شكيلده اؤنلرينه آلاجاقلاري ايچ سياست پروقراميني آچيقلاميشديلار. بو آنلامدا سلجوقلولارين نيشابورا گيرمهسي و توغرول بيين بير تؤرهنله تاج قويماسيندان آز اونجه ابراهيم اينالين ياپديغي آچيقلاماسي چوخ جاليبدير. اينال، شهرين دين آداملارينا و اشراف طبقهسينه خيطاباً بئله دئيير: «اومودسوز اولمايين. بو گونه قدهر اولانلار، ساواش حاليندا اوز وئرديكلري اوچون كوچوك اينسانلارين اورتايا قويدوغو غارت و قانونسوزلوقلار، چيركين مسألهلردي. آمّا دخي ايندي وضعيت فرقليدير؛ بولگه بيزيم اولدو هئچ كيمسه اؤز باشينا داورانمايا جسارت ائلهيه بيلمهيهجك».325
429. ه (38/1037.م) ايلينده نيشابورا گيرهن توغرول بي، شهر خالقينا توخونولماسينا و اهالينين اينجيديلمهسينه امر ائتدي.326 تعيين اولان سياسي پروقرام، سلجوقلولارين پرئستيژيني آرتيراجاق و اونلارين خوراساندا باشاريلي اولماسينا دؤشَك حاضيرلاياجاغيدي. داوود چاغري بيدن فرقلي اولاراق، كوچوك قارداش محمد توغرول بي، بو سياستين يولوندا يورودولمهسينده اؤنچولوك ائديردي. محمد توغرول بيين بصيرتلي و گووهنجه ساغلايان سياستي، اونون، سلجوقلو بيلري آراسيندا سورعتله اؤنه چيخماسينا يول آچميشدي. داها اونجهلر خوراسانداكي سلجوقلولارين باش ليدئري «بايقو» عالي عونوانيني اله گتيرن موسي ايدي. گرديزي، قزنهلي ـ سلجوقلو ساواشلارينين ايلك مرحلهسيني آنلاداركن، سلجوقلو بويلارينين اؤندهري اولاراق موسييي مطرح ائتمكدهدير.327 1035 ايلينده سولطان مسعودلا سلجوقلولار آراسيندا اولان يازيشمالاردا بو دورومو تأييد ائدير. اوچ بويوك سلجوقلو ليدئري آراسيندا اوّلده موسينين آدي يئر آلير. موسي، داوود و توغرول، ظاهيراً بيرليكده حركت ائتسهلر ده، هر بيري آيري آيري اؤز ائلچيلريني قزنه سارايينا گوندهريرديلر.328 او واختلار سلجوقلو بيلري، ايكيلي عهد باغلاما و موكلّيفيتلرله بيربيرلرينه باغلييديلار.329 «تاريخ ـ سيستان» يازاري، موسي، توغرول و چاغرينين آمودريا نهريني گئچيب خوراسانا يونهلمهدن اونجه بير يئره ييغيشيب اوٍچلو بير آنلاشما باغلاديقلاريندان سوز ائتمكدهدير. نئجهكي داها سونرالاري موسي، محمده چاغرينين وئرديگي سؤزه موخاليف داورانيشيندان شيكايت ائتميشدي.330
خوراسان سلجوقلولاري ايچينده ايسماً سوز صاحيبي اولان شخص، احتيمالاً موسي بايقوايدي. سلجوقلو بويلاريني ايداره ائدن يونهتيمين اوٍست پيللهسينده توغرول و چاغري بيلري يئر آليرديلار. نئجهكي 39-1038 ايللري اولايلاري آنلاتيلاركن ده توغرول بيي بوتون سلجوقلو بيلرينين اوزرينده تك صلاحيتلي شخص اولاراق گؤروروك.331 بو دييشيكليك تصادفي دئييلدي. بورادا، سلجوقلو حوكومت سيستئمينده اسكي آتا اركيل ايداره طرزينين آرادان گئديب، يئرينه دؤنمين شرطلري گرهگي يئني ايقتيدار پرئنسيپلرينين گئچديگينه شاهيد اولوروق. ياش باخيميندان عاييلهنين ان بويوك آدي اولان بايقو، ياواش ياواش گئرييه ايتهلنميش؛ يونهتيمه، تزه نفس بيلري ايداره ائده بيلهجك، ذكايا صاحيب، فعّال و يئتهنكلي تمثيلچيلر گلمهيه باشلاميشدي.
نيشابوردا خوراسان سولطاني اعلان ائديلن توغرول بي، يونهتيمده گئتديكجه داها چوخ امتيازلارا صاحيب اولموشدور. بيهقي، اونون داوود و موسي بايقويو سرخس و مروه امير اولاراق تعيين ائتديگيني خبر وئرير.332 «تاريخ ـ مسعودي»ده، توغرولون دوورهسينده اولان موحافيظ بيرليك كوماندانلاري و يوكسك مقام صاحيبي بيلرله مشورت ائتديگي قئيد ائديلمكدهير.333 ياواش ياواش دوزهلمهيه باشلايان يونهتيم ميكانيزمينين بو شكيلده تمللري قورولاركن، سلجوقلولار هله گوجلو دوولت تشكيلاتلانماسيندان اوزاق ايديلر. داها اونجه ده بللي اولوندوغو كيمي، اوغوزلار آراسيندا دايير اولان «كنقش مجليسي»، سلجوقلولار آراسيندا دا آغيرليغيني ساليردي. دانداناكان ساواشي اؤنجهسينده موسي، توغرول و چاغري رياستينده توپلانان كنقش مجليسي بونا ان ياخشي اؤرنكدير. سلجوقلو بيلري، توپلانتي باشلامادان اوّلجه توغرول بي هر نهيي صلاح گورورسه عئيني يونده قرار وئرهجكلريني بيان ائتميشديلر. اويسا دانيشمان هئيأتي، تدبيرلي داورانماق طرفداري اولان محمده قارشي، عسكري حركتلرين يولونو توتان چاغري بيي دستكلهميشدي.334
سلجوقلو باشچيلاري قزنهليلره قارشي ساواشاركن، قاراخانليلارين و خارزمشاهلارين سولطان مسعودا قارشي يوْندوقلاري دوشمانليقدان دا فايدالانمايي باشارميشديرلار.
هارونبن آلتون تاشين اولوموندن سونرا خارزمده، سولطان مسعودون طرفدارلاري عبدالجبار335ين باشچيليغيندا توپلانيب و هارونون خلفيايله شيدّتلي ووروشمالار دوزهنلهديلر. عبدالجبارين نيّتي، كيياتي ايشغال ائديب، خارزمدهكي قزنهلي يونهتيميني يئنيدن برپا ائتمكايدي. آمّا عبدالجبارين دخي اونميني الدن وئرميش ايدّيعالارلا مئيدانا گلمهسي، چوخ بيهنيلمهميش و كوچوك قالان ديرهنيش دستهسي چوخ گئچمهدن آغير بير مغلوبيته معروض قالميشدي. ايقتيداري، خارزمين باشيندان بري باغيمسيزليغي اوچون موجاديله ائدن هارون اوغلو اسماعيل خاندان (1038 – 1035) سيراسال حاقّي اولاراق الينه آلميشدي. سلجوقلولار، خارزمين قزنهلي دوولتينين ضيدّينه مووضئع اؤنلرينه آلديقلاري اوچون اسماعيل خاندانلا دوستلوق آنلاشماسي باغلاميشديلار.336 موسي، توغرول و چاغري، تالاس و ايسفيجاب337 حاكيمي قاراخانلي محمد بوغراخان ايله ده كيپ ايلگيلهنمكدهيديلر. بيهقي، محمد توغرول بيين مذكور قاراخانلي حاكيمييله اسكيدن بري دوست اولدوغونو يازير. بوغراخان، سرخس جيواريندا اولان بايتوقدو(باي دوغدو)يو شيكست وئرديكدن سونرا سلجوقلولارا ياخين دستك وئرهجگيني وعده وئردي. بوغراخان، سلجوقلو رييسينه گوندرديگي بير مكتوبدا بئله دئييردي: «تئز تصميم توتون. آزليغيني دويدوغونوز عسكر ساييسيني سويلهيين، بير سيزي تأمين ائديريك.»338 بو اولايلاردان سونرا توركمن آخينلارينين ماوراالنهردن خوراسانا زوٍيمهسي شايان ـ توجّوهدور. بيهقي، اونلارين بو بولگهيه داها اونجهلري، قزنهليلرين دؤرت گؤز قوْرودوغو آمودريا گئچيتيني گئچهرك گلديكلريندن سوز ائدير.340
خوراساندا قزنهلي حاكيميتينه سون قويان تدبيرسيزليكلرين آرديندا، سولطان مسعودون اوردوسونون دئموراليزه اولموش اولماسينين اساسي رول اويناديغينا دابان باسيلماليدير.341 اوزلليكله، 1040 ياييندا قاراقوم يولويلا سرخسدن مروه گئچن سولطانين اوردوسوندا بويوك اولچوده بير موخاليفت باش گوسترميشدي. گوٍنشين و سوسوزلوغون قوْووردوغو چولده، نفسدن و آياقدان سالان موسافيرتين بوتون آغيرليغيني چيگينلرينده داشييان عسكرلر و خاصّه ارلري، علناً يونهتيمه قارشي دئيينمهيه باشلاميشديلار. دئمك هر آن آياغا قالخمايا حاضيرايديلر.342 عسكرلرين بويوك بير بولومو، گرهكلي گرهكسيز چوْماق گوجو اينضيباطدان و كوموتانلارين ظولموندن جانا گلميشديلر. قزنهلي كوموتانلار، عسكرلره پايلانان ارزاقا، مينك و يوٍك حئيوانلارينا ال قوياراق زنگينلشمهنين يوللاريني آختاريرديلار.243 حتّي باش كوموتانلار بئله عسكرلره داغيديلان ارزاقين آل ـ وئريندن چكينميرديلر. «يك سوراگان» اولاراق آدلانديريلان آتلي بيرليكلري، گون گئچديكجه سسلريني داها دا اوجالديرديلار.344 اوزون سفرلره گوره چوخ چتينلكلر چكن سواري بيرليكلرينين سيخينتيلارينا بير ده يدك آتلارين اولماماسي كيمي آجي بير دوروم اكلهنميشدي. دوروملاريندان هئچ راضي اولمايان و يوْروجو سفرلردن زارا گلن سواريلر، آچيقجا سلجوقلولارا قارشي ساواشمايا دوشونموردولر.
قزنهلي اوردوسونون چكيردگيني، قولاملاردان اولوشموش بيرليكلر تشكيل ائديردي.345 قولام بيرليكلري، «سرايان»، شخصي بيرليكلر «خاصّهگان» و سولطان بيرليكلري اولاراق اوچ قوروپا بولونموشدو.346 ائتنيك باخيميندان اوردونون چوخونلوغونو، آرالاريندا اوغوزلارين دا يئر آلديغي توركلر اولوشدوروردو. 347 تاريخ ليتئراتورونده، قولاملارين امتيازلي كؤله صينفينا داخيل اولدوقلاري بيلديريلمكدهدير.348 گئرچكدن ده بو بيرليكلرين كوماندان (سالار) و حاجيبلري، گئنلده قزنهلي دوولتينين اوست پيللهلريني توتوردولار.349 بعضي قولام كؤكنلي باشچيلار، بولگه واليلريده منصوب اولا بيليرديلر. اوزلليكله سولطانا باغلي قولاملار آراسينداكي يوخاري روتبهلي مقاملار، ساراي چئرچيوهسينده ائتگيلي ايديلر. بونلار، چوخ واخت قزنهلي اميرلرينين ان گووهنمهلي آداملاري و سيرداشلارييديلار. اورنهيين داها سونرا قارجيستان ناييبليگي ده ائلهميش اولان نوشتگينتوباتي، سولطانين گوزونده اولانلاردان بيريايدي. باشداكي قولام ليدئرلري، بويوك ثروته و مالا صاحيبايديلر. مال وارليقلاري آراسيندا غير – منقوللارا و بير نئچه بويوك كنده راستلانيليردي.350 آنجاق، قانوناً هئچ بير حاقّي اولمايان قولاملار، قزنه توپلومونون ان آشاغي پيللهسينده يئر آليرديلار. ان كوچوك خطالاري، سولطان و كوموتانلار طرفيندن ان آغير شكيلده جزالانديريلا بيليردي.351
كل اووا (خرابه) گورونتوسونده اولان خوراساندا سلجوقلولارلا اوز وئرن ناكام ساواشلار، عسكر و قولاملارين صبريني بيتيرمكدهيدي. قزنهلي اوردوسوندا اؤز باشيناليقلار و قاچيشلار بو اوزدن موْد اولموشدو.252 ساراي قولاملارينين بويوك بير بولومو، باشلاريندان اولان سالارلارلا بيرليكده سلجوقلولارين صفينه گئچمهيي داها اويغون گوروردولر. دوشمانين طرفينه قاتيلان قولاملار، يئني حوكومدارلارينا اوركلريني بوشالديرديلار: «سولطان مسعود بيزه پيس داورانير. قورخودان سنه سيغينديق و اؤلهنه قدهر اونا قارشي سيزين يانينيزدا ساواشمايا حاضيريق».353 حتي بير دفعه قولاملار و عسكرلردن دوزهلن بير قوروپ سولطان مسعودا قارشي دسيسه قورماغا باشلاميش و بو آماجلا ساراي قولاملاريندان بير بولومو سلجوقلولارلا گيزليجه علاقه قورماغا دا گئچميشديلر. دانداناكان ساواشينين اوّللرينده، ياخالاريندا آسلان طرحي داشييان بو قولاملار، آتلارينا آتيلاراق دوشمان صفينه گئچميشديلر.354 بو دوروم قارشيسيندا اوبور عسكرلر ده سولطانا خاطير قان وئرمه و آخيتمانين فايداسيز اولاجاغيني دوشونهرك قاچمايي ترجيح وئرميشديلر. نتيجهده سولطان مسعود و اوردو باشچيلاري، آغير بير مغلوبيته معروض قاليب؛ آما يينه ده اسير توتولماقدان قورتولا بيلديلر. آما قزنهليلر، بو قورخونج قيرغيندان سونرا سلجوقلولارين الينه دوشن خوراساني هميشهليك الدن وئرميشديلر.
قزنهلي مسعودلا سلجوقلولار آراسيندا اوزون ايللر داوام ائدن ساواش، خوراسانين توليد گوجونو يئنديريب؛355 اوزلليكله بويوك ضربه ييهن كند اكونوميسي، جيدّي بير رئكود دونمينه گيرميشدي. ساواشين دوغرودان ائتگيسي آلتيندا قالان بولگهلرده سووارما سيستئمي كوْرلانميش، قويولار دولموشدو.356 قزنهليلرين وئرگي توپلاماقدان داها چوخ غارتي خاطيرلادان ماليات آليمي، كندلري سون نفسلره بوراخميشدي. كندليلر، قحطليك دوروموندا،اللريندهكي ايعاشهنين و حئيوان يئملرينين ده چتيليكله آلينماسي سونوجوندا آجليق تهليكهسييله قارشي قارشييا قالميشديلار. ائلهكي مينلرجه اينسانين جانيني آلان آجليق، سونوندا گئتديكجه بير دوروم حالينا گلميشدي.357 بو دوروم سادهجه خوراساندا دئييل، بوتون سرحد بولگهلري اوچونده ياييلميشدي. ساواش اوچون گرهكلي اولان خرجلري يئتيرمك اوچون ييغيشيلان دوزهنسيز وئرگيلر و دوولت مامورلارينين يولسوزلوغو، روعايانين دورومونو فاحيش بير درجهده پوزموشدو. اوزلليكله آشاغي طبقهيه منسوب شهر اينسانلاري و كندليلر، دورومدان چوخ سيخينتي چكيرديلر. خالق كوتلهلرينين بو دوروما قارشي ديرهنيشيايسه، آنجاق محلي ووروشمالار شكلينده اوز وئرير؛ اولومه محكوم يوخسول اينسانلار، ياشامايا هله داوام ائتمك و گلهجك اومودويلا كوچوك اشقيا قوروپلاري حالينده كروانلارا و بيلرين خزانهلرينه هوجوم ائديرديلر. علي كوهنديزي آدلي بيرينين رياستينده فعاليت ائلهين بو قوروپلاردان بيري، قارجيستاندا بويوك شؤهرت قازانميشدي.358
بعضي بولگهلرده «غارتگر» حركتلرينه دؤنوشن كوتلهسل دالغالانمالار، قزنهليلري جيدّي بير اؤلچوده ضعيفلتميشدي. باشدا توغرول بي اولاراق بوتون سلجوقلو بيلري، بو چكيشمهلردن نئجه فايدالاناجاقلاريني ياخشيجا حئسابلاميشديلار؛ بئلهجه يئرلي گوجلري صفلرينه گيرمك اوچون جؤومرد وعدهلر وئرميشديلر. بو قونودا بيهقينين 1038 پاييزيندا نيشابوردا محمد توغرول بيين تاج قويما تورهنييله ايلگيلي اولاراق آنلاتديغي بير اولاي، چوخ ايلگينچدير.359 چونكو سلجوقلو بيلري، بو مراسيم آراسيندا «فاغير و گوجسوز اينسانلارا ساتاشيلماياجاغينا» دايير آرخايينچيليق وئرميشديلر.360 خوراسان سلجوقلولارينين اويقولاديغي بو سياست، يايقين خالق كوتلهلرينين محبتيني قازانما حئسابييلا قورولموشدو؛ آما سلجوقلو يونهتيجيلري، شهر و كندلرده ياشايان يوخسول خالق توپلولوقلارينين منافئعييله و يا اونلاري دستكلهمكله چوخ ايلگيلنمك نيتينده دئييلديلر ترسينه اونلارين ياپديغي، سادهجه خالق حركتلرينين دايانديرماسيني ساغلاماق ايدي.361
بونونلا بيرليكده سلجوقلو بيلري، اوزون ايللر سورهن ساواش سيراسيندا خوراساندا تخريب اولان فئودال زميلريني احيا ائتمهيه جان آتيرديلار.362 حتي بنزر تدبيرلري، 1040 ايلينده دانداناكاندا سولطان مسعود هله مغلوب اولمادان اونجهده ايشلهتمهيه چاليشميشديلار. سلجوقلو اصيلزادهلري، يئرلي فئوداللارين علاقهسيني چكمك اوچون، بويوك زمي لري يئنيدن برپا ائتمكله قالماييب، اورايا بورايا داغيلان كندليلري ده توپلامايا چاليشميشديلار. ميرخوندون «ملكنامه»دن نقل ائتديگي بير حيكايه، بو قونودا چوخ جاليبدير. مولّيف، سلجوقلولارين مرو شهر اوردوسويلا ووروشماسيني آنلاداركن، توغرول بي و باشقالارينين ساواش نتيجهسينده پريشان اولان بولگه خالقييلا اوزل بير آنلاشما باغلاديقلاريندان سوز ائتمكدهدير.263 مذكور آنلاشمايا گوره، هم محمد توغرول بي و همده داوود چاغريبي بولگه خالقيني تاراج ائتمهييب و باسقي آلتيندا قويماياجاقايدي. سلجوقلولار، بالاخره مروه گيرميش؛ مراسيملي پئشوازلاردان سونرا جوما نامازيندا اوخونان خوطبهده محمد توغرول بي مرو حاكيمي اولاراق اعلان ائديلميشدي. «امير داوود چاغري بي ـ دييه داوام ائدير ميرخوند ـ آغاداداشينين امرييله واليلر و حاجيبلر تعيين ائدهرك اونلارا ايقتيصاد و تخريب ائديلن زميلري احيا ائتمه تعليماتي وئردي.»364 مرو آريستوكراسيسينين سلجوقلولارا وئرديگي دستك، قزنهليلرين اله آلديغي غارتچي و صلب سياستين سونوجلاريني داها آيدين آنلاتماقدادير. صدرالدين حسيني، شهر حاكيمينين سلجوقلارين اؤنونه چيخاركن نيشابور بولگهسينين وئرگي توپلاما ايشيني پاركوبا تاپشيرديغيني يازير. «بو شخص، ـ دييه يازير حسيني ـ خوراساني سويوب لوٍت ـ پوت ائلهدي. الينه آلديغي وئرگي سوپورگهسييله خوراساني ترتَميز سوپوروب؛ هئچ كيمسهيه حتّي حئيوانلاري اوچون يونجا بئله قويمادي قالسين.»365
يوخاريدا بللي ائديلديگي كيمي، سلجوقلولارين تعقيب ائتديكلري توپلومسال سياسال ايصلاحات آراسيندا باشقا تدبيرلر ده واريدي. بونلاردان ان اؤنمليسي ايسه، بعضي وئرگي آلينتيلارين گئچيجي اولاراق دايانديريلماسييدي. سلجوقلولار، دانداناكان ساواشيندان سونرا مرو و بعضي بولگه لري بير ايلليك وئرگيدن موعاف ائتميشديلر.366 ايصفاهاني اله گئچيرن توغرول بيين اوزل تصميمي دوغرولتوسوندا «اوچ ايل بويونجا شهر خالقيندان هئچ بير شئي آلينماياجاغي امري وئريلميش؛ ايصفاهان حاكيملري بو امره باش اَيميش و شهردن كوچ ائدنلر گئري دونموشدولر.»367 اوّلجه، كندلي و اصنافي ال ـ قولونو سوْيودان وئرگي تكليفلرينين يونگوللشديريلمهسي، اولكهنين اوٍرهتيم گوجونو جانلانديرميش، عئيني زاماندا يئني سيلسيلهنين ده تاختينين تمللريني موحكملتميشدي.
سلجوقلولاري خوراساندا قزنهليلرله ساواشا چكن ان اونملي سببلردن بيري ده، سلجوقلو اشرافينين بويوك فئودال ـ ماليكلر اولماسي ايستهييشلري اولموشدور. توغرول، داوود و موسي، قزنهليلره قارشي قازانديقلاري ظفري، بويوك اولچودهكي توپراقلاري اؤز ماليكيتلرينه گئچيرمك اوچون قوللانديلار. نئجهكي سولطان مسعود، 1035 ايلينده بيتوغدو اوردوسونون مغلوبيتيندن سونرا نيسايي توغرولا، دئهيستاني داوودا، فراوايي ايسه موسييا وئرمهيه مجبور قالميشدير.368 بيهقي، سولطانين بو بولگهلري وئرركن يازديغي قوولنامهده اونلاردان «دئهقان» عونوانييلا بحث ائتديگيني قئيد ائتمكدهدير.369 نئجهكي گورولور، هر اوچ سلجوقلو بيي ده ايالت واليلرينين صاحيب اولدوقلاري ايمتيازلارا صاحيب اولموشدولار.370 سلجوقلو بيلري، نيسا، فراوا و دئهيستانلا فاتئح اولماييب؛ اونلارين يان ـ يورهسيندهكي اوتلاق اراضيلرهده ال قويموشدولار. آنجاق، آلديقلاري توپراقلار، اونلارا وئرديكلري عسكري خيدمت قارشيليغيندا بوراخيلميش و باشقالارينا ميراث بوراخماما شرطييله وئريلميشدي. چونكو توغرول، داوود و موسي، خوراساني خارزم، بالخان جيواري و عراق ـ عجم بولگه سيندهكي توركمنلره قارشي قوْروماغا مسئول ائديلميشديلر.371
بولگه دئهقانلارينين سلجوقلولار كيمي چوخ ايمتياز و اختياراتي يوخايدي. بيهقي، 1036 ايلي اولايلاريندان بحث ائدركن، داوود، موسي و توغرولون مرو، سرخس و ابيوردين اونلارا وئريلمهسي ايستكلريني سولطان مسعودا يازديقلاري بير مكتوبون متنينده اولاراق نقل ائدير. سلجوقلو ليدئرلري، سولطانا باغلي وئرگي مامورلارينين بو شهرلردن توپلانان وئرگيلرين (مال) عسكري مسئوليتلرينه گوره اونلارا وئريلمهسيني ايستهييرديلر. آنلاشيلان، سلجوقلولار اونلارا وئريلن محدود حاقلارلا قانئح دئييلديلر. ابوالفضل بيهقي، «اونلار (سلجوقلو بيلري)، اونلارا تخصيص ائديلن بولگهلري، اؤزلري يونهتمك ايستهييرديلر» دييه يازير.372 توغرول، داوود و موسينين سرخس ساواشيندان سونرا قزنهيله آپارديقلاري دانيشمالار، ايقطاع ايمتيازلاريني داها دا چوخالتماق ايستهديكلريني اورتايا قويور. سولطان مسعود، 1039 دا بير سيرا باشاريسيز ساواش و معروض قويولان مغلوبيتلردن سونرا، سلجوقلولارلا يولا گلمك مجبوريتينده قالميشدير. سرخس، ابيورد، فراوا و نيسا، سلجوقلو بيلرينه ايقطاع اولاراق وئريليردي و آنلاشما شرطلرينه گوره اونلار «موسلمانلارا، ياخشيلارا (اشرافا) و پيسلره (روعايا) حمله ائتمهيهجك؛ كيمسهنين ماليني موصاديره ائتمهيهجك و تووطيئه و ال بيرليك دوزهنلمهمهيهجكديلر.»273 بيهقي، سلجوقلو بيلرينين بو شرطلردن هئچ راضي اولماديقلاريني قئيد ائدير. سلجوقلو بيلري، اونلارا وئريلن ايقطاع زميلرينين يئم احتياجلاريني دا برطرف ائتمهديگيندن سيزيلداركن، سولطانين جاسوسلاريدا، اونلارين بولگهده اوز باشينا داورانديقلاري خبريني سارايا يئتيريرديلر. «هر زامان، آلديغيميز خراجلار و گليرلريميز بيزي گورمزسه، ـ دئييرديلر سلجوقلولار ـ او زامان موصاديره و ال بيرليك عقد ائتمه مجبوريتي دوغار.»374 اساساً، دوغرودان سولطاندان آيليق آلان دئهقانلارين الينه چاتان پول، اونلاري گؤرموردو. «تاريخ ـ مسعودي»ده قئيد ائديلديگينه گوره وئريلن آيليق ميقداري، بولگهدن ييغيشيلان وئرگينين توپلامينا گوٍره موٍعيّن اولونوردو. تئوريك ايقطاع صاحيبليگيندن باغيمسيز فئوداللار حالينا گلمه آرزوسو، سلجوقلولارين خوراساندا قزنهليلرله اوجسوز بيجاقسيز ساواشلارينين بللي باشلي سببلريندن بيري اولموشدور.
باخين، 11. جي يوز ايل اورتالاريندا خوراساندا قزنهليلرين يئنيلگيسينه و سلجوقلو دوولتينين قورولماسينا يول آچان بللي باشلي فاكتورلار بونلار ايديلر.
بئشينجي بؤلوم
13 – 11 جو يوز ايللرده اوغوزلار و توركمنلر
قزنهليلرييله سوردورولن اوزون ساواش، اونملي اولچوده اوغوز و توركمن كوتلهلرينين خوراساندا سلجوقلو خانيداني اطرافيندا ييغيشماسينا و اونون گوجلهنمهسينه يول آچميشدي. ايللرجه داوام ائدن ساواش شراييطينده، توققوشمالار سيراسيندا سئچيلن يونهتيم قورولوشلاري داييمي ايداره قوروملاري حالينا دونوشور و سلجوقلو بويلارينين ايداري اورقانيزاسيونوندا و دوزهنينده اونملي دييشيكليكلر اورتايا چيخيردي. عسكري دئموكراسي چاغينين قالينتيسي ساييلان خالق كنقشينين سون شكيللريده اورتادان قالخيردي. اله گئچيريلن بولگهلرين اينديكي صاحيبلري اولان عسكري باشچيلار، دخي اشراف مجليسينده باش رولو اوينامايا باشلاميشديلار. ايچ سياست، خوراسان و اطرافينداكي يئرلي فئودال بيلرله قورولان ايش بيرليگينه سون دامغاسيني وورور و بوتون بو فاكتورلار، دوولت يونهتيم تشكيلاتينين ساماني و قزنهلي دوولتلرينين يونهتيم شكيللريندن آز ـ چوخ فرقلي اولاراق اولوشماسينا يول آچيردي.1 بو بوروكراسي ميكانيزمي، بالاخره 11.جي يوز ايل ظفر ساواشلاري سيراسيندا شكيللهنهجك و سولطان مليكشاه دونمينده (1092 – 1072) سون شكلينه دوشهجكايدي.
ايلك سلجوقلو حوكومداري، داها اونجه 1038 ايلينده سولطان عونواني آلان محمد توغرول بي اولموشدو.2 سلجوقلو بيلري، دانداناكان ساواشيندان بلافاصيله سونرا ساواش مئيدانيندا برپا اولان تاختا توغرولو اوتورتموش و كوماندانلار اونا «اميرِ ـ كلان» اولاراق وفادارليق سوزونو وئرميشديلر.3 توغرول بيدن سونرا روتبه اعتيبارييلا ان اونملي شخص، داوود چاغري بيايدي. ابنالاثيره گوره4 داوود، داها اونجه 1037 ايلينده مرو اميري اعلان ائديلميش و اسكي ايران «شاهنشاه»5 عونوانيني آلميشدي. او، تقريباً يينه ائله او اثنادا، توغرول طرفيندن بوتون سلجوقلو اوردوسونون «اميرالامرا»سي اولاراق منصوب اولموشدو.6 باخماياراق كي «سلطانالمعظم» توغرولايدي، آما خوراساندا اوخونان خوطبهده چاغري بيين ده آدي گئچيردي.7 «بايقو» عونوانينا صاحيب اولان موسي ايسه، هلهليك چوخ نوفوذلو دئييلدي.8
11. جي يوز ايل اورتالاريندا سلجوقلو فتحلري
سلجوقلو دوولتينين قورولوشو، اورتا آسيا اوغوز و توركمنلرينين تاريخسل طالئعينده اونملي بير نقش اويناميشدير. سلجوقلو يونهتيجيلري، 1040 ايلينده سولطان مسعودون مغلوب ائديلمهسيندن سونرا ايران، عراق، قافقاز اؤتهسي و آنادولو اوستونه لشكركئشليكلر دوزهنلهميشديرلر.9 بو اولكهلرين فتحي، ايلك دونملرده اوغوز و توركمن بيرليكلرينين گوجويله گئرچكلشميش و يينه بو فتحلر سايهسينده سلجوقلو بويلاري اؤن و كوچوك آسيانين چئشيدلي بولگهلرينه ياييلميشديرلار.
تاريخ ليتئراتورونده، سلجوقلو بويلارينين 11. جي يوزايلدهكي بويوك گوجونون اؤز راحات اوتورمايان فامئللريندن قورتولماق ايستهين اوست دوزئي بيلرين بير سيرا پوليتيك تدبيرلري سونوجوندا ايجاد اولدوغو شكلينده بير عقيده واردير. آنجاق، خاطيرلاماق گرهكير كي، كوچمن سلجوقلو اصيلزادهلرينين اوزلريده فتحلره ماييل ايديلر. اونلاري اوزاق سفرلرده جذب ائدن شئي، سادهجه غنيمت و اسيرلر دئييل، عئيني زاماندا موطيع ائديلهجك اولكهلرين طبيعي قايناقلاريني و خالقلاريني سوْمورمايا يول آچاجاغي ايدي. بوش واختي يئرينده اولان اوغوز و توركمن آريستوكرات صينفي، بويوك حئيوان سورولري اوچون يئني اوتلاقلار دالينجايدي. بيزانسلي مولّيف Niketas khoniates بئله يازير: «زنگين سورولره صاحيب [سلجوقلولار] مرتع و اوتلاقلارا احتياج گوروردولر و بونا گوره ده ، يوردلاريني ترك ائدير و عاييلهلرييله بيرليكده روم سينيرلارينا گئچيرديلر.10
دانداناكان ساواشيندان سونرا توغرول بي، چاغريبي، موسي بايقو و باشقا سلجوقلو بيلري، خوراسانين قالان بولومونون ده فتحي قونوسوندا آنلاشميشديلار. ظهيرالدين، اونلارين سولطان مسعودا سادهجه سيستان، قزنه و هيندي بوراخمايا قرار وئرديكلريني بيلديرير.11 حقيقتده ايسه داوود و موسي، سونرادان سيستان و آيري قونشو بولگهلري ايشغال ائتمهيه چاليشاجاغييديلار.12 سلجوقلو اولكه آلما سفرلري، بير نئچه يؤنده و دئمككي عئيني آندا باشلاميشدي. 1040 يايينين سونلاريندا توغرول بي، اونمين آتلييلا نيشابورا حركت ائتميش؛ موسي بايقو، ايناللي[ييناللي]لاردان اولوشان اوردوسويلا مروده قالميش؛ داوود ايسه قالان بيرليكلرله بلخ و توخاريستانا يونهلميشدي.13
سلجوقلولار، دانداناكان ظفرينين آردينجا، اله گئچيرديكلري بولگهلري پايلاشمايا باشلاديلار. اصلينده بو، حاكيم اولدوقلاري توپراق سينيرلار نه قدهرسه، بير او قدهر ده اونا سينيرداش اولان فتح ائديلهجك بولگهلرين وارليغي آنلامينا گليردي. چاغري بي، خوراسانين بويوك بير قيسميني آلاراق، مرو شهريني باشكنت اعلان ائتميش؛ بوست، هرات اطرافي، ايسفيجار، سيستان و كابوليستانين يونهتيمي موسييا بوراخيلميشدي. داوودون بويوك اوغلو قاووردا كيرمان يان ـ يورهسي، طبس و كوهيستان بولگه لري دوشموشدو. توغرولبي، گونئي ايراني آلميش؛ ابراهيم اينال [يينال] ايسه ياقوت و قوتالميشلا رئيه حركت ائتميشدي.14 عراق و طبريستان سفرلريندن سونرا سلجوقلولار يئنيدن توپراق تقسيمي قرارينا گلميشديلر. ميكاييلين اوغوللاري آمودريادان نيشابورا قدهر اولان بولگهلرين ايدارهسيني اله آلميش؛ اينالا كوهيستان و گورگن؛ موسييا ايسه هرات، بوشنج، سيستان و گور وئريلميشدي.15
سلجوقلو ـ قزنهلي ساواشلاري
چاغري بيين اوردوسو، 1041 ايلينده اوزون بير موحاصيرهدن سونرا بلخي اله گئچيرميش؛ موسيايسه هراتا گيرميشدي. آما موسي قزنهليلرين الينه گئچهجك اولان شهري مجبوراً ترك ائتمك مجبوريتينه دوشهجكدي.16 دانداناكان پوزقونوندان سونرا يئنيدن توپلانان قزنهليلر، خوراساني سلجوقلولاردان گئري آلمايا چاليشيرديلار.17 1043 ايلينده سولطان مودود بن مسعودون اوردوسو قزنهدن يولا دوشهرك داوود چاغريبيين يونهتيميندهكي توپراقلارا گيردي. داوود، قزنهلي بيرليكلرينين قارشي سينا آلپ آرسلان باشچيليغيندا بير اوردو گوندردي. مودودون اوردوسونا غاليب گلن سلجوقلولار، بوست ياخينلارينا سوخولدولارسا دا، يينه حملهيه ال ووران قزنه اوردوسو طرفيندن گئري وورولدولار.18 مغلوب اولان آلپ آرسلان، داها سونرا بادغئيس و هراتي اله گئچيرمك آماجييلا باشاريسيز بير ايقداما ال ووردو.19
سلجوقلو ـ قزنهلي موجاديله سينده، 11.جي يوز ايلين 50 – 40لي ايللرينده سولطان مسعودون هدفلري آراسينداكي خانيدان قووقالاري دا ائتگيلي اولموشدور. مسعودون 1041 ايلينده اولوموندن سونرا، قزنه تاختينا اوّل مودود، دالينجا دا عبدالرشيد چيخدي. آنجاق عبدالرشيد، توغرول آدلي قولام طرفيندن و قرولان تووطيئه سونوجوندا تاختدان انديريليب و يئرينه سلجوقلولارلا صميمي ايليشگيلر قوران توغرول اوتوراجاغييدي.20
قزنهلي دوولتي، توغرولون قيسسا مودّتلي حوكومتي سيراسيندا احتيمالاً سلجوقلولارا خراج اودهمهيه مجبور اولونموشدور.21 آنجاق توغرول 1052 ايلينده اؤلدورولدو و قزنه تاختينا فرخزاد بن مسعود چيخدي. سلجوقلولارين قزنه اوزريندهكي ائتگيسيني الدن وئرمهيه ياناشمايان داوود، اوردوسونو بوستا يوللانديرديسا دا، فرخزادين نوشتگين باشچيليغيندا گوندرديگي قزنهلي اوردوسو طرفيندن دارماداغين اولاراق، قزنه سرحدلريندن ائشيگه اؤتورولدو.22 ايللرجه سورهن بو موجاديله، 1060 ايلينده چاغري بيله ابراهيم بن مسعود آراسيندا باغلانان آنلاشمايلا باشا چاتيب و طرفلر اؤز حاكيميتلري توپراقلارينا چكيلهجكديلر.23
شاهمليكين يئنيلمهسي و خارزمين آلينماسي
سلجوقلولار، 11. جي يوزايلين 40.لي ايللرينين اوّللرينده خارزمه بير لشكر چكيمي دوزهنلهديلر. بو سفرين گؤرونن سببي، شاهمليكين ايسماعيلخانداني اولكهسيندن قووماسيايدي.24 خوراساندا سلجوقلولارا سيغينان خارزمشاه، يارديم و حيمايه ايستهميشدي.25 بو ندنله 1042 ايلينده داوود چاغريبي ساييسي چوخ بير اوردو (سواري) ايله خارزمه دوغرو يولا چيخاراق، شاه مليكي كيياتدا موحاصيرهيه سالدي. آنجاق، شهري ايشغال ائتمك تدبيرلري باشاريسيزليقلا سونوجلاندي. قيش ياخينلاشديغي اوچون، هئچ جوره ظفره چاتا بيلمهين داوود،26 موحاصيرهيي بوراخيب آمودريانين اؤبور ياخاسينا چكيلدي.27 ياز مئوسيمي گلينجه توغرول و داوودون رياستيندهكي سلجوقلو اوردوسو يئنيدن خارزم سرحدلريندن ايچهري گيردي. كيياتدا موحاصيرهيه دوشن ابوالفوارس بارانينين قارشي حملهسي، تلهيه سالينيب مغلوبيته اوغرايينجا، خارزم اعياني و موحاصيرهدن جانا گلن شهر خالقي، كيياتين قاپيلاريني آچاراق سلجوقلولارا تابئح اولدوقلاريني بيلديرديلر. شاهمليك، عاييلهسيني، خزينهسيني و فامئللريني اؤزو ايله گوتورهرك قاراقوم اوزريندن دئهيستانا قاچدي. داها سونرا دئهيستاندان طبسه يولا دوشن شاهمليك، اورادان كيرمانا و مكرانا يونهلدي. شاهمليك باراني، احتيمالاً دئهيستاندان كيرمانا گئدهركن يول اوستوندهكي بئيهق توپراقلارينا گيرهرك سبزواري موحاصيره ائتميش؛ آنجاق، خالقين وار گوجويله ديرهنيشينه گوره شهر دووارلاريندان اوزاقلاشماق مجبوريتينده قالميشدي.28 شاه مليك داها سونرا مكراندا ابراهيم اينالين قارداشي ايرتاش طرفيندن اسير توتولدو.29
شاهمليكين مغلوبيتي، اوغوز يابقو دوولتينين يونهتيجي قيسمي اوچون آغير بير ضربه اولموش؛ باراني سوًيوندان گلن يئنگي كنت و جند خانلاري، خارزمدن اللري كسيلميشدي. داوود و توغرول، شاه مليكي خونثي (ائتگيسيز) حالا گتيره بيلمك اوچون قيپچاق بيلرييله گوجلو بير ايتّيحاد دوزهنلهميشديلر. صدرالدين حسيني، داوودون اورگنجه گلديگي اثنادا، قيپچاق بيلريندن بيرينين اونا قاتيلماسيني قئيد ائدير. بو امير، بالاخره موسلمان اولاراق، سلجوقلولارلا فامئلچيليك يولويلا باغلانميشدير.30
آراشديريلان دونمده، سلجوقلو و قيپچاق يونهتيجيلري آراسينداكي بيرلشمه، اولايلارين اينكيشاف يولوندا اولدوقلارينا گوره منطيقيايدي. 1030.لاردان سونرا، يوخاريدا آچيقلانان اولايلارين آرديندان، دوغودا حركته گلن قيپچاق بويلاري، باتييا گئچمه يوللاريني طبيعي اولاراق اؤنلهين سيردريا اوغوزلارينا دوشمان دوغولموشدولار. بو اوزدن اونلارين، شاهمليكايله توغرول و چاغريبي آراسينداكي ساواشا قاتيلمالاري مومكون دئييلدي. موشترك منافئع، اوغوز يابقولارينا قارشي گيريشيلن ساواشدا قيپچاق خانلارييلا سلجوقلولاري بيرلشمهيه مجبور قويموشدو. بو دورومدا اساساً خارزمده ساغلام بير گوجو اولمايان شاهمليكين خوراسان سلجوقلولاري طرفيندن پوْزقونا دوشورولمهسي طبيعيايدي. شاهمليكين مغلوبيتييله ضعيفلهين سيردريا اوغوز دوولتي، 1050 . لرين باشيندا قيپچاق بويلارينين هوجوملاري نتيجهسينده تاريخ صحنهسيندن سيلينهجكايدي.
سلجوقلولارين اؤن آسيا فتحلري
محمد توغرول بي، خارزمي اله گئچيرديكدن سونرا بويوك بير اوردويلا گورگن و طبريستانا يورودو.31 گورگن و طبريستان خالقينا ايلليك وئرگي و خراج يوٍكلهين32 توغرول، ايلده الليمين دينار وئرگي اودهمك شرطييله گورگنه مردويج بن بسي والي قويدو.33 بو اولايلار سيراسيندا سولطان اوردوسونون اؤنچو دستهلري ابراهيم اينال، ياقوت و قوتالميشبن ايسراييل طرفيندن رياست ائديليردي.34 1042 ايللرينده ايسه ابراهيم اينال باشچيليغينداكي آتلي بيرليكلري، سلجوقلولارين عراق ـ عجم و قافقاز اوتهسينه دوزهنلهيهجكلري فتح حركتلري سيراسيندا سيتاد مركزي اولاراق قوللانيلاجاق اولان رئيي ايشغال ائتديلر.35 1042 (و يا 1043) ده رئيه گلن توغرول بي، شهري باشكنت اعلان ائدهرك، آباد ائديلمهسيني امر ائتميشدي.36 1043 ايليندهايسه ابراهيماينالين رياستينده كيرمانا گيرهن توغرولون اوردوسو، يؤرهدهكي بعضي كندلري تاراج ائتديكدن سونرا يينه رئيه دؤندو. 1045. ده كيرمان و حتي همدانا يئني بير يوگوروش دوزهنلهين سلجوقلولار، كورد بويلارييلا شيدّتلي بير ووروشمادان سونرا قيسسا مودّت عرضينده حوًلوانا گيرمهيي باشارديلار. سعد بن ابو شوق ايدارهسيندهكي بعضي كورد رييسلري ده ابراهيم اينالا قاتيلديلار. ابراهيم اينال، شادينجان كوردلرينين دستكلري سايهسينده اولدوقجا گوجلهنميشدي.37
حوْلوانا يئرلشن ابراهيم اينال، سولطانين بويوروغونا گوره باغداد يولونا چيخماغا حاضيرلانمايا باشلادي. آما او، قيسسا سوره سونرا شولوغ بير اوردويلا بيزانسليلارا قارشي يوگوردو و سلجوقلو اوردوسو 1048 ايلينده قافقاز اوتهسي و آنادولويا گيردي. ماوراالنهردن گلن بويوك بير اوغوز كوتلهسينين ابراهيما قاتيلماسي، اونو قافقاز اوتهسينه حركت ائتمهيه تشويق ائتميشدي.38
قافقاز اوتهسينه گيرهن سلجوقلو اوردوسونون قارشيسينا ليپاريت اوْربئليان رياستيندهكي ائرمني ـ گورجو بيرليكلري چيخدي.39 واناند اطرافيندا اوز وئرن شيدتلي ساواش، ابراهيم اينالين ظفرييله سونا چاتميش Arisdagues de lasdiverd,ين دئييشييله سلجوقلو رييسلري «آج قوردلار» كيمي واسپوراكان بولگهسينه گيرميشديلر.40
خوراسان سلجوقلولاري، 1050. ده فارسا دا بير حمله دوزهنلهيهرك فسا شهريني ايشغال ائتديلر. تاراجا معروض قالان يئرلي دئيلم حاكيمي شهردن قاچدي سلجوقلو بيلري فسادا توپلام بير ميليون دينار دهيرينده غنيمت و اوچ مين اسير اله گئچيرميشديلر. «اونلار بو (ايشي) بيتيرينجه، ـ دييه يازير ابنالاثير، ـ خوراسانا گئري دوندولر، آما اورادا دا قالماديلار. چونكو، توغرول بيين اونلارا [اؤز آداملاريني] گوندهرهرك اله گتيرديكلري غنيمتلري آلماسيندان قورخوردولار.»41
محمد توغرول بي، 1055.ده خليفهليگين مركزي باغدادا گيردي. فاطيميلرين منصوب ائتديكلري يونهتيجي و اوردو باشچيسي آرسلان بساسيري، سلجوقلو اوردوسونون ياخينلاشماسينا گوره شهردن قاچميشدي.42 خليفة ـ قائمدن «مشريق و مغريب مليگي» عونوانيني آلان توغرول بي آدينا باغداددا خوطبه اوخوندو.43 توغرولون عراق سفريني آنلاتان عمادالدين اصفهاني بئله دئيير: «توركلر، هر يئره و هر طرفه گيرديلر؛ اله گئچيريلمهميش توپراق و ايچيلمهميش سو بوراخماديلار».44 بير شهرين توغرول بيين عظمتلي اوردوسونو بير هفتهدن چوخ يئديرتمهسي ايمكانسيز ايدي.45 ايشده و منصبدهكي مامورلاري عزل ائدن توغرول بي، يئني وئرگي مامورلاري تعيين ائتميشدي. اولكه آغير گونلر گئچيرير و اوزلليكله ده كندليلر چتين گونلر ياشاييرديلار. سلجوقلو اميرلرينين هاردانسا بوتون ايش حئيوانلاريني كندليلرين اليندن آلماسي، اونلاري توپراق اوستونده ايشلهمكدن قويموشدو.46
ابراهيم اينالين آياغا قالخماسي
سلجوقلولارين ياخين و اورتا دوغوداكي ظفرلي اوغوز و توركمن آريستوكراتلارينين عوصيانيني دا آردينجا گتيردي. 11.جي يوز ايل اورتالاريندا، ابراهيم اينالين عراق ـ عجمده باش قالديرماسي دا بونلادان بيريدير. ابراهيم اينال، عراق، قافقاز اوتهسي و آنادولودا بويوك غنيمتلر اله گئچيرميشدي.47 سلجوقلولار، آرالاريندا بيزانس پاتريگينين ده ايچلرينده اولان چوخ ساييدا اينساني اسير توتموشدولار. اله گئچيريلن غنيمتايسه، 10. مين آرابايا زورلا يئرلهشيردي. اوغوز و توركمن بيلرينين الينه چوخ ساييدا غارت اولونموش حئيوان گئچميشدي. قازانديغي ساواشلارلا اؤزونو چوخ بويوك گؤرهن ابراهيم، باغيمسيزليق خياللاري قورمايا باشلادي. سلجوقلو بويلارين نوفوذلو اشرافي دا اونون دؤورهسيني آلميشديلار. ابراهيمين چئورهسيندهكي ائتگيلي آريستوكراتلارا، آتا طرفيندن فامئل اولان اميراحمد اؤنچولوك ائديردي.48 ابراهيمين يانيندا يئر آلانلاردان بيريده، ان بويوك كوموتاني و عئيني زاماندا سيلاح آرخاداشي اولان «سخت كمان» ايدي. ابراهيم، اونون امريندهكي سلجوقلو اوردوسونون گوجونه گووهنيردي.49 بوندان ساوايي، كوچري كورد رييسلرينين بير قيسمي و عراقين يئرلشميش فئودال اصيلزادهلرينين بعضيلريده اونون دوورهسينه ييغيشميشديلار. سلجوقلولار و موتّفيقلري كورد بويلارينين اله گئچيرديكلري حولواندا جوما خوطبهلرينده ابراهيمين آدي اوخونوردو.50 سولطان محمد توغرول بيدن حساب آپاراراق اؤزونو اونا بنزهتمهيه چاليشان ابراهيمين ده اؤز وزيرلري واريدي.51 اؤز گوجونه آگاه اولان ابراهيم اينال، فئودال بير باغيمسيز حوكومدار كيمي ترپشمهيه باشلاميشدي.
ابراهيم، 1050 ايلينده قافقاز اوتهسي و آنادولودان گونئي ايرانا گئري دؤندوكدن سونرا توغرول بيين اوٍزونه دوردو. عوصيانين سببي، ابراهيمين همدان و عراق ـ عجمدهكي بعضي داغ قالالاريني سولطانا وئرمك ايستهمهمهسييدي.52 ابراهيم اينال، وزيري علينين ترتيب وئرديگي تووطيئهلرينين نئجه سولطانلا روابيطينين خارابلاشماسيندا رول اويناديغيني باشا دوشموشدو. توقيف ائديلن وزيره آغير آغير شيكنجهلر وئريلميش؛ بير گؤزو اوْيولموش؛ دوداقلاري كسيلميشدي. «ابراهيم، ـ دييه يازير ابنالاثير، ـ توغرول بيدن اوزاقلاشاراق دوورهسينه توپلايا بيلديگي قدهر عسكر توپلادي. اونلار [ساواش مئيدانيندا] آيريلديلار و [اونلارين] اوردولاري آراسيندا شيدتلي چارپيشمالار اوز وئردي. شيكست ييهن ابراهيم اينال، گئري چكيلدي.»53 توغرول بي، ابراهيمه عاييد بير سيرا داغ قالاسيني ايشغال ائدينجه، بو دفعه ابراهيم اوزون مودّت ديرهنه بيلهجگي ظنّيايله ال چاتيلماز دووارلارلا چئوريلي قالالاردان بيرينه يئرلشدي. ابراهيمه باغلي بيرليكلر بير نئچه دؤنه سولطان طرفيندن موحاصيرهيه سالينان قالادان ائشيگه چيخديلارسا دا، توغرول بيين داها اوستون گوجويله تار و مار ائديلديلر. دخي اومودو هر ياندان كسيلميش ابراهيم، قالايي بوراخاراق، گليب غاليبين مرحمتينه سيغينينجا، توغرول بي قارداشيني باغيشلاديغي كيمي، اله گئچيرديكلرينين بويوك بير قيسميني دا ايعاده ائتدي.54
ابراهيم اينالين عوصياني، سلجوقلو حوكومتينين قارشيسينا ائتگيلي اوغوز توركمن آريستوكراتلارينين سئپاراتيست حركتلرييله اوٍز اوزه گلمه مسالهسيني قويموشدو. بو قالخيشين ياتيرديلماسينين آرديندان توغرول بي، ايشغال اولونان بولگهلري عسكري قوللوق قارشيليغيندا ايقطاع اولاراق پايلامايا باشلادي. سولطانين، ابراهيمين فتح ائتديگي بولگه لري، 1050 ايلينده اؤز ساواشچيلارينا ايقطاع شكلينده وئرمهسي چوخ چوخ جاليبدير.55 توپراقلارين ايقطاع اولاراق عسكري قوللوق قارشيليغيندا داغيديلماسي، يئني بير اوردو چئشيدينين اوْلوشومونا يول آچدي و بئلهليكله بوي ـ قبيله دوزهنينه گوره قورولان اوغوز ـ توركمن بيرليكلرينين يئريني ياواش ياواش داييم فئودال اوردولار آلمايا باشلادي. عسكر ـ حاكيملر، بوندان بئله، دوغرودان بوتون توپراقلارينين تصرّوف صلاحيتيني الينده ساخلايان سولطانا باغلييديلار.56
ابراهيم اينالين ايكينجي باش قالديرماسي
محمد توغرول بي، 1059.دا سينجاردا اوردونون باشچيليغيني امير اردم و بيتگينه حواله ائدهرك، نزيبه گئتدي. آما ابراهيم اينال، سولطانين اوردوسونون چكيلمهسيندن سونرا يينه عوصيان ائدهرك، همدان اوستونه يورودو. ابنالاثيره گوره، ابراهيم چوخ ساييدا تورك توپلامايا مووفّق اولموش و آچيقجا توغرول بيه قارشي عوصيان ائتميشدي.57 ابوالفرج، ابراهيمين اوغوز و توركمنلردن بويوك اوردو توپلاديغيني بيلديرير.58 آنلاشيلان، ابراهيم آني بير باسقينلا همدان شهريني اله گئچيرمك نيتيندهيدي.59
ابراهيم، باش قالديرمادان اونجه، توغرول بيين دوشماني آرسلان بساسيري و فاطيمي خليفهسي مستنصرايله موحاريبهيه باشلاميشدي.60 بعضي عراق فئوداللارينين ابراهيم اينالي اؤزلرينه جاندان ياخين بيلديكلري كسگينليكله آيديندير. هر حالدا او، اسكيدن بري موْصول آريستوكراسيسي و تاجيرلرله ياخشي علاقهلر باغلاميشدي. بير دفعهده يئرلي حاكيملر و تاجيرلر، اوغوز كوموتانلارينين حدِيندن آشان ايستكلري و ايرانلي تاجيرلرين ريقابتي قارشيسيندا اونون يانينا گئدهرك، پناه و يارديم ايستهميشديلر. او زامانلار موصول اميري اولان ابراهيم اينال، اونلارين ايستكلرينه سون درجه اونم وئرميش؛ موصول خالقينا اكينچيلردن آلينان وئرگي ميقدارينين آزالتديغيني دئميش؛ شهر خالقينا ايسه بازار عواريضينين دييشديگينه دايير اؤزل فرمان اوخونموشدو.61 ابراهيمين 1058.ده قوتالميشا قارشي آياغا قالخان سينجار خالقيني دستكلهمهسي ده ايلگينچدير. ابراهيم، سولطان توغرولدان عوصيانچيلارين باغيشلانماسيني ايستهميشسه ده، سولطان اونلارا آغير بير شكيلده اونلارينكيني وئرميشدي.62
ابراهيم اينالين عوصيان خبري، محمد توغرول بيي سوريه سفريني ياري قويوب همدانا دونمهيه مجبور ائتميشدي. سولطانين ان بويوك قورخوسو، ابراهيمين (سولطانين) خزينهسيني اله گئچيرمهسييدي.63 سولطان اوردوسو همدانا يوروركن، عاصيلر اينديكي گونئي ايرانين بير بولومونو ايشغال ائتميشديلر. قيسسا زاماندا توغرول بي همدانا يئتيشميش، آمِا عاصيلره قارشي عسكري ايقداما ال وورماميشدي. چونكو سولطانين، ابراهيم اينالين شولوغ آتلي بيرليكلرييله يئترلي ساييدا عسكري يوخايدي. بو اوزدن باغداددا اولان سلجوقلو اوردوسو و خاتونا (حايات يولداشينا) و خوراساندا داوودون اوغوللارينا خبر گوندهرهرك يارديم ايستهميشدي.64 آرديندان اونملي ميقداردا دستك آلديقدان سونرا ابراهيم اينالين اوزرينه يوروموشدو. ساواش، رئي ياخينلاريندا اوز وئردي و توغرول بيين ظفرييله سونوجلاندي. ساواش مئيدانيندان شهرزور داغلارينا ساري قاچان65 ابراهيمايسه، آتي يورولماق همن ياخالاندي.66 ابراهيم، يئنيلگينين آرديندان سيغينماق ايستهديگي اوغوزلار الييله ده تسليم ائديلميش اولا بيلر.67 توغرول بي، ياخالانان ابراهيمين اؤز يايينين زئهييله بوغولماسيني امر ائتدي.68 ابراهيمله بيرليكده اونون ساواش يولداشلاري و عمياوغلولاري محِمد و احمد ده اعدام ائديلديلر.69
ابراهيم اينالين 1059 ايلي عوصياني، توغرول بيين يونهتيميندهكي اوغوز و توركمنلرين اونملي بير قيسمي طرفيندن دستكلهنميشدير. بو دوروم، يوخسوللوقدان و ايللرجه سورهن ساواشين نتيجهسينده پريشان حالا گلن سلجوقلو ساواشچيلارينين اوٍز به اوز اولدوقلاري موٍشكيلاتلا آچيقلانا بيلر. گئرچكدن ده 1056 ايلينده عراقدان ماورالنهره قدهر سرگيلهنن گئنيش ساحهده بير قيتليق اورتايا چيخميش؛ اونون آراسيز دالينجا دا عربيستاندان بوخارايا قدهر ياييلان وبا نوًخوشلوغو اوز وئرميشدي.70 البته بو قيتليق و خستهليك، ايران و عراقداكي اوغوز و توركمنلريده ياخالاميش؛ سلجوقلو عسكرلري، كوتلهلر حالينده اولموشدولر.
سلجوقلو بويلاري نظرينده ابراهيم تاختين قانوني واريثيايدي. دئديگيميز كيمي، ابراهيم اينال، «اينانج بايقو» عونوانيني داشييان يوسوف بن ميكاييلين اوغلويدو.71 بونا گوره ده او، اگر مووفّق اولورسا اوزونو «سولطان» اعلان ائتمهيه نقشه چكيردي.72 ابراهيم اينالين عوصيانيني، محمد توغرول بي، خوراسان سلجوقلولارينين عسكري دستگي سايهسينده چوخ چتينليكله ياتيردا بيلميشدي.
سلجوقلو ظفرلري، اوغوز و توركمن اصيلزادهلرينين زنگينلشمهسيني ساغلاميش؛ آنجاق، عليالعاده، عسكرلره سادهجه كوچوك بير قازانج گتيرميشدي. اونلارين الينه گئچن غنيمت، عسكري ـ بوي آريستوكراسيسينين الينه سالديغي ثروتين يانيندا هئچ ساييليردي. سلجوقلو فتحلري، ائله اوغوز و توركمنلرين حئيوانلاري اوچون احتياج دويدوقلاري اوتلاقلارين بير آزين قارشيلايا بيليردي. بو ساواشلار، هر زامانكي كيمي عسكرلر اوچون راحات يولدان وارليق صاحيبي اولماقدان داها چوخ، داغيديجي بير وظيفهليك ايدي. اوغوز و توركمن عسكري بيرليكلري، اوزون سفرلر سيراسيندا چوخ چتينليكلر چكير، داها چوخ اولوم ـ ايتيملره معروض قالير و هر جوره سيخينتييا دؤزوردولر. اورنهيين توركمنلر، سادهجه هابور نهري ساحيلينده كوردلرله اوز وئرن ساواشدا نئچهمين ايتگي وئرميشديلر.73 آشاغي درجه لي عسكرلر جنگلر و ايچ ساواشلار سيراسيندا هم جانلاريني وئرير، همده وار ـ يوخلاريندان اولوردولار.74 بو اوزدن اونلار، 1052 ايلينده توغرول بيين شيراز سفري اثناسيندا تئز تئز اوردودان قاچيرديلار.75
اوزون سفرلرين مشقّتي، اوزلليكله ووروشمالارين آراسيز سوردوگو زامانلاردا چكيلن ارزاق و يئم سيخينتيسي، موسلّماً ساواشچيلار آراسيندا دئيينمه و ريضايتسيزليكلره ندن اولوردو. باخين! بودور كي ابراهيم اينال، 1050.لرده مركزي حوكومتدن قوپماق اوچون بو توپلو ريضايتسيزليكدن فايدالانميشدي. باخماياراق كي، گوردوگوموز كيمي عوصيان ياتيرديلميش و ابراهيم اينال باشيني الدن وئرميشدي، آما بو اولاي سلجوقلو دوولتينين داها سونراكي تاريخينده اوردو سيستئمينين دييشمهسينده اونملي نتيجهلر دوغورموشدو. فئوداللاشان يوخاري قات، نظمسيز اوغوز و توركمن گونوللولرينين ساغلام بير عسكري داياناغي اولا بيلمهيهجگيني تئز سئچميشدي. يورودولن گئنيش فتح سياسي و موطيع ائديلن دوولتلر اوزرينده ساغلام حاكيميت قورما احتياجي، يئني بير اوردو سيستئمينين پلانلاماسي ضروريتيني اورتايا قويموش؛ بئله ليكله، قيسسا مودّت سونرا، بوي ـ قبيله دوزهنينه دايالي سلجوقلو گونوللولرينين يئريني ايقطاع اراضيلري و موٍرتّب آيليق آلان فئوداللارين داييمي اوردولاري دولدورموشدو.
11.جي يوز ايل اورتالارينداكي سلجوقلو فتحلري، اوغوز ـ توركمنلر آراسيندا بيربيرييله هئچ توتمايان لايهلرين گوجلهنمهسينه يول آچميشدير. توپلو كوچلر، بالاخره آتا اركيل قبيله قوروملارينين آرادان گئتمهسينه زمينه ياراتميش، اونون يئرينه بولگهسل اكونوميك ايليشگيلر اوتورموشدور. فتح ساواشلاري، حاكيم طبقهنين، عليالعاده توپلوم اويهلري اوستوندهكي سوز گئچرليگيني آرتيرميشدي. سلجوقلولارين فتح ائديلن اولكهلري حاكيم طبقه اويهلري آراسيندا بولمهسي شكلينده اعمال ائتديكلري پاي سيستئمي، بو قونودا آغيرليقلي رول اويناميشدير.71 ديزه چوكدورولن بولگهلر، چوخ واخت ميراث پايي (مولك)، بعضاًده يونهتيم حاقلاري اولاراق پايلاشديريليردي.77 سلجوقلو ايمپيراتورلوغو، اله گتيرديگي توپراقلاري بو بيچيمده بولمهسييله، هر شئيي يونهتيمه باغلايان قزنهلي دوولتييله توتوشدورماقلا يئني بير سيستئم آرايا قويموشدو. بو سيستئمين گؤزه ووران اينكيشافي و بويوك اولچوده ايقطاع توپراقلار تخصيصي، واسسال دوولتلرله اولان ايليشگيلري ده آيدين بير يولا سالدي. آما فئودال قوروملارين اينكيشافي، سونرالار آيريليق دوشونجهلرينين دوغماسينا يول آچاجاق و ايمپيراتورلوغون ييخيلماسيني سورعته مينديرهجكايدي. بويوك ويلايتلرين و بولگهلرين حاكيم خانيدان اويهلرينين ايدارهسينه وئريلمهسي، دوغو اولكهلرينده چئشيدلي سلجوقلو دوولتلرينين اورتايا چيخماسينا يول آچميشدير. باخماياراق كي، بو قيراق بولگهلرين يونهتيجي طايفالاري سلجوقلو ايمپيراتورلوغونون يوكسهلمه دوورونده سولطاني [رسميته] تانييارديلار، آما فئودال سئپاراتيست گوجلرين آرتماسينا گوره سلجوقلو دوولتي ضعيفلهيينجه، اونلار دا آيريلما و عملاً باغيميسيز حوكومدارلار اولما يولونا تپيلديلر.
11. جي يوز ايل اورتالارينداكي سلجوقلو فتحلرييله ايلگيلي تاريخي بيلگيلر، اوغوز و توركمنلردهكي فئوداللاشما سورهجينين داها سونراكي دورومو حاقيندا نظر وئرمهيه يول وئرير. اولكه آلما سفرلري، سلجوقلو آريستوكراتلارينين زنگينلشمهسيني و اكونوميك گوٍجونون چوخالماسيني ساغلادي و سونوجدا يوخاري قات اوغوز و توركمن آريستوكراتلاري، اطرافداكي يئرل فئوداللارلا ياخينلاشمايا و ياواش ياواش گلهنكسل كوچري ياشاميندان اوزاقلاشمايا باشلاديلار. بو قيراقداكيلارين دستگينه دايانان سلجوقلو بيلري، 13-11.جو يوزايللر آراسيندا بير چوخ باغيمسيز و يا ياري باغيمسيز حاكيميتلر اولوشدوردولار.78 بونلارين دوزهلتديگي فئودال پرئنسليكلرده ايقطاع قورولوشو اونملي بير يئر توتوردو.79 بوتون بونلار، اورتا چاغ دوغو فئودال صينفينين تيپيك تمثيلچيلرينه تبديل اولان اوغوز و توركمن ليدئرلرينين سياسي و ايقتيصادي گوجونون آرتماسينا يارديم ائتميشدي. سلجوقلولارا تابئع اولان اوغوز و توركمن بيلري ايسه سادهجه اوز قبيلهداشلاري آراسينداكي اوتلاق تقسيمينه ايشتيراك ائلهيه بيلرديلر. بئلهليكله، دوغرودان اورهتيجي اولان كوتله، سلجوقلو اصيلزادهلرينه داها دا باغيملي اولوردولار و بونلار، زامان بويو عملاً وئرگي اودهمكله موكلّف تبعه دورومونا دوشموشدولر.
ايقطاع قورولوشو
اوغوز و توركمن آريستوكراتلاري، سلجوقلو فتحلري سايهسينده چوخ بويوك زنگينليكلرين و سهاملارين صاحيبي اولدولار. ناصير خوسرو، سلجوقلو بيلرينين «قودرت نوًخدالاري»نين هاميسيني اللرينه گئچيرديكلريندن بحث ائتمكدهدير.80 شاعير باشقا ميصراعلاريندا ايسه، اونلارين «يوخسول آوارهلر»دن بويوك ثروت صاحيبي «خانلار»ا دؤنوشدوكلرينه ايشارت ائدير.81 نظري چكن بير آيري خوصوص، اوغوز بويلارينين 11.جي يوز ايل سونلاريندا خوراسانين فارس ديللي خالقيني «تات» اولاراق آدلانديرمالاريدير.82 بو آدلانديرما، تورك خاقانليغينداكي اسكي بير عنعنهيي مونعكيس ائدير. چونكو «تات» كلمهسييله، «يئرلشميش خراجگوزار توپلوم اويهلري» قصد اولوناردي.83
11.جي يوز ايلده اوز وئرن بويوك اولكه قازانجلي ساواشلار سونوجوندا، حاكيم سلجوقلو آريستوكراسي «ايقطاع» و «موٍلك» آدي آلتيندا بوتون بولگه و ايالتلري اله گئچيردي.84 ايقطاع توپراقلاري، سلجوقلولارين ياخين فامئللرينين و وليعهد سولطانلارين بيرليكلرينده قوللوق ائدن عسگرلره ده داغيديليردي.85
سرحدده مامور اولان تورك ـ اوغوز بيرليكلري ايقطاع اولاراق چوخ ساييدا قالا ايله اونلارين دوورهسيندهكي اكين توپراقلاريني و اوتلاقلاري آلميشديلار.86 اوغوز و توركمن اشرافينا، بير چوخ سينير بولگهسينده ميراث حاقي اولاراق توپراقلار تخصيص ائديلميشدي.87
سلجوقلو حاكيملرينين ساواشچيلارا ايقطاع داغيتيمي، 11.جي يوز ايل اورتالاريندا ياخين و اورتا دوغو اولكهلرينين فتحي سيراسيندا باشلاميشدي. اساساً بو ايش، بير بولگهيي اولدوغو كيمي عسكرلرينه و حتي واسسال اميرلره ايقطاع اولاراق وئرن توغرول بي زامانيندا باشلاديلميشدي.88 هم ده توغرولبي دونمينده ساواشچيلارا باغيشلانان ايقطاعلار هله كوتلهسل بير خاراختئر قازانماميشدي. بو فئودال قورولوشون داها سونرالار يايقينلاشماسيندا آلپ آرسلان (1072-1063) و مليكشاهين (1092-1072) وزيري، موٍمتاز دوولت آدامي نيظامالمولكون ايصلاحاتي اونملي رول اويناميشدير. عمادالدين اصفهاني، نيظامالمولكون 11. جي يوز ايلين ايكينجي ياريسيندا عسكرلرين قودرتلرينه گوره گئنيش توپراقلار آلماسينا يول آچان ايصلاحاتي گئرچكلشديگيني ذيكر ائدير. بونون اوزلليگي، اسكيدن عسكرلري اؤز خزينهسيندن گئچينديرن دوولتين، ايندي آيليق يئرينه توپراق داغيتماسي اولموشدور. «او [نيظامالمولك]، ـ دييه يازير اصفهاني، ـ عسكرلره توپراق داغيداراق، اونلارا ايقطاعلار وئردي و (بو توپراقلاري اونلارين) گلير قايناغي ائلهدي».89 بونونلا بيرليكده عمادالدين اصفهاني، اوٍرونون ييغيشماسينا و خزانهنين بوشالماسينا يول آچان قيتليقلارين و سالقين نوخوشلوقلارين بو ايصلاحاتا يول آچديغيني قئيد ائدير.90 يازار، نيظامالمولكون ايقطاعسيز قالانلارا دا توپراق وئرديگيني بيلديرير.91 دئمك اولار كي، بعضي يابانجي تاريخچيلرين ايديعاسي ترسينه «عسكري ايقطاع» مذكور رئفورمدان اونجه ده واريدي.92
نيظامالمولكون رئفورمو، سلجوقلو دوولتينده كند اورهتيمينده اونملي اينكيشافا يول آچميش؛93 توپراقلارين ساواشچيلارا و جاسوسلارا ايقطاع اولاراق وئريلمهسي، اكين و صناعتدن گلن گليرين آرتماسينا ندن اولموشدور. حوكومت، توپراق وئرديگي كيمسهدن (بير آز دا توپراغيني گئنيشلتمهيه چاليشاراق) آليناجاق حاصيلين ميقداريني آرتيرماقلا مشغولايدي. او حالداكي داها اونجه، ايالتلرين دوولت يونهتيمي آلتيندا بيرلشديريلمهسي اؤز باشيناليغا، سونوجوندا دا اولكهنين فلاكته دوشمهسينه ندن اولموشدو.94
آما عئيني حالدا مذكور فئودال قوروم، مركزي يونهتيم اوچون پوْتانسييئل بير تهليكه ايدي. اوزلليكله بويوك ايقطاع صاحيبلرينين اكونوميك گوجو چوخالديقجا، سئپاراتيست تمايوٍللري ده گوجلهنيردي. نيظامالمولك، احتيمالاً ائله محض بونا گوره عسكره ايقطاع پايلاركن و يا توپراقلاري ايجاره وئرهركن، عظمتلي اولچودهكي سلجوقلو توپراقلارينين آيري آيري بولگهلريني ترجيح ائديردي. سعدالدينحسينييه گوره، نيظامالمولك هر ساواشچي اوچون مين دينار دهيرينده ايقطاع آييرميشدي و بو ميقدارين ياريسي سمرقند، قالانيدا روم (آنادولو) گليرلريندن تأمين ائديليردي.95 عمادالدين بئله دئيير: نيظامالمولك هردن بو جور ائلهردي؛ عسكره راست گلهسينه (شانسي) ايلليك مين دينار آيليق نظرده آلار و بونون [آيليغين] ياريسيني، روم (آنادول) بولگهلريندن بيرينين وئرديگي وئرگييه و اوبور ياريسيني خوراسانين اوج نوقطهسينده (اوزاق دوشموش) بولگهيه حواله ائدردي».96 مليكشاهين ايستهديگي لحظه داييماً قوللوغوندا اولان ساواشچيلارين سلجوقلو ايمپيراتورلوغونون چئشيدلي بولگهلرينده ايقطاعلاري اولدوغونو يازان ظهيرالدين نيشابوري و باشقا اورتاچاغ يازارلارينين نقل ائتديكلري بيلگيلري اولدوقجا جالب ـ توجوهدور.97
13-11.جو يوز ايللرده، بويوك، اورتا و كوچوك اولچولرده بير نئچه نووع ايقطاع واريدي.98 ان يايقين اولاني، قايناقلاردا «اقطاعاتِ ـ حشم»، اولاراق دئييلن «عسكري ايقطاع»ايدي. سلجوقلو يونهتيميندهكي اوغوز و توركمنلرين چوخونلوغو بير نووع ايقطاع توپراقلارينا صاحيب اولموشدولار. ايقطاع آلان سلجوقلو كوموتانلاري، احتيمالاً بونلاري امري آلتينداكي عسكرلره پايلاشديرارديلار.100 اينجهلهنن دونمده، اقطاعاتِ ـ حشمين ماليكيت، ديريليكده و ميراث حاقي اولاراق وئريلن بير نئچه نووعو واريدي. آنجاق ايلك ايكي ايقطاع چئشيدينه گئنلده بويوك اصيلزادهلر، اوزلليكله سلجوقلو سولالهسينين حاكيم اويهلري صاحيب ايديلر. موسلّماً ساواشچيلارا ايسه، ميراث حاقي اولان توپراقلارينين چوخ آز بير ميقداري يئتيشردي.101
ايقطاع توپراقلاري، هر شخصين عسكري درجهسي، چئشيدلي اوستون مسئوليتلري و اصالتلرينه گوره وئريلردي. ايقطاع توپراقلارينين داغيتيمي، گئنلده يونهتيمين موقعيتي و توپراقلارين مادّي قيمتيني گوسترن اوزل بير فرمانلا گئرچكلشردي. قويولان قيمت، ايقطاع اولاراق وئريلن او و يا بو توپراغين وئريمليليگينه گوره بللي اولوناردي.102 12.جي يوز ايله عاييد بلگهلرده ايقطاع توپراقلارينين قيمتلري 3000-2000 حودودينده تعيين اولونموشدور.103 البته بو مبلغه طبيعي قيدالار، اوزلليكله بوغداي شاميل اولوردو. 12. جي يوز ايل سلجوقلو فرمانلاريندا، عسكر و جاسوسلارا «ايقطاع و بير ميقدار ارزاق» باغيشلانيلديغي سيخ سيخ بيلديريلير. بو باغلامدا، سانجارين گورگن حاكيملري حاقيندا اولدوقجا اونملي بيلگيلر ايحتيوا ائدن بير فرماني چوخ ايلگي چكيچيدير. سؤزوموز؛ ايقطاع و جيرهسي (نان پاره) اولان و داييم قوللوغوموزدا اولان هر كس، اسكي ايقطاعلارينا صاحيب اولاراق قالسين و هئچ كيمسه اونون ايقطاعيندا حاق آختارماسين. اونلاردان هر تك تگي ماليك اولدوغويلا مسعود (قوتلو) اولسون؛ اونا باغيشلاديغيميز انعام و ايقطاع اوچون قوللوق و ايطاعتيني آرتيرسين. ترخيص ائديلن هر بير ار و ماوراالنهر سفريندن سونرا آدي ثبت دفترلريندن چيخاريلان هر شخص، شخصي ديوانيميزين حشم دفترلرينده قئيد ائديلسين. هئچ كيمسهيه، فرمان و حاكيم بويوروغو اولمادان نه بير باتمان بوغداي، نه ده بير تك قيزيل دينار وئريلسين. آنجاق بوتون اوردو (حشم) حوضورا گلديكلرينده، هر بيريسي ايقطاعين نعمتلريندن وئريلمهسي گرهكن ميقداري وئرسينلر».104
سلجوقلو فرمانلاريندا يئر آلان بيلگيلر، «نان پاره» عيبارتييله عسكري شخصلره قيدا مادّهسي و پول وئريلديگيني گوسترمكدهدير105. بوراداكي «ايقطاع و بير ميقدار چؤرك»106 عيبارتينه، اورتا چاغ قايناقلاريندا قوللانيلان «ايقطاع و ارزاق» تعبيري دوز گلير.107 ضيمناً، 12. جي يوز ايل بلگهلرينده «مواجيب» دئييلن و سلجوقلو اوردوسوندا داغيديلان بير آيليقدان بحث ائديلير.108 بو جور بير آيليق، عملاً عسكري ايقطاعين مشروط بير شكلي ايدي. يعني احتيمالا گوره ايقطاع اراضيسي عسكري شخصين رانتي109 ساييلاردي.110 سلجوقلو عسكرلري اوزاق ساواش سفرلرينه آپاريلديغيندا آيليق اولاراق «چوواش پايي» و اونلارا وئريلن توپراقلارين حاصيلي حسابينا ارزاق بدُلي آليرديلار.111 بو پول، بعضاً گئتديكلري بولگهنين خزينه و يا بوًدجاسيندان قارشيلانيردي. نتيجهده عاريضلر (عسكري موفتّيشلر) عسكري بيرليكلرين حركتينه يولداشليق ائدهرديلر.112
اميرلر و يا «مْقطاعلار» اوز آداملارييلا تام تجهيزاتلي اولاراق ساواشا قاتيلماق مجبوريتيندهيديلر.113 ايقطاع توپراغي آلان ساواشچيلارين آدلاري، اؤزل «ديوانِ ـ عرض» ثبت دفترينده قئيد ائديلردي.114 ديگر عسكرلر ايسه، «سلطان المعظّم»ين «شخصي» ديوان دفترلرينه يازيلاردي.115
دؤورهسل عسكري تفتيشلر دوزهنلهنردي. نيظامدان چيخانلارين و ياشليلارين آدلاري سيلينر، بونا اويغون ثبت دفترلرينده يئني دوزهنلهمهلره يئرلشديريلردي.116 هر سببله دفتردن آدي دوشن عسكرلر تئز تئز مسأله يارادار، عوصيانا قالخار و قاريشيقليقلارا مئيدان وئرهرديلر.117 اوردو ثبت دفترلرينده وئريلن ايقطاعلار و اونلاردان آليناجاق عاييداتين دا حسابيني گئدهرديلر. بو دفترلره نيظامي آداملارين گئچينهجكلري و ارزاق بُدُللري (پول) ده قئيد اولوناردي.118
موقطاعلار، گئنل اولاراق اونلارا وئريلن يئرلرده ياشايان روعايادان، يعني كندلي و صناعت اربابيندان وئرگي توپلارديلار.119 12. جي يوز ايله عاييد بلگهلرده، موقطاعلارين امري آلتيندا اولانلاردان «عواريض» و باشقا وئرگيلرين آلينماسي بيلديريلير. بو نووع بلگهلرين بيرينده، ايقطاع صاحيبلريندن «بللي ائديلن ميقداردان چوخ وئرگي آلمامالاري و يئني وئرگي قويمامالاري» ايستهنيلميشدير.120 ايقطاع صاحيبلرينه بو جور ايخطارلارين وئريلمهسي، اونلارين كندلييي بئليني سينديراجاق اولچوده وئرگي طلبي يوكلهديكلريني گوسترير. بو آرادا سانجارين گورگن بولگهسي حاكيمينه گوندرديگي فرمان اولدوقجا ايلگينچدير. «او (حاكيم)، قوللوغوندا اولان هر كسه، ـ دئييلير فرماندا، ـايقطاسيندا اسكي ريوالا گوره (اورانين يئرليسي، او يئر موقطاعا وئريلمهدن اونجه نئجه و نه قدهر دوولته اودهديگي كيمي) داورانسين. اگر هر هانسي بير كيمسه، قارداشيميز عزّالدينين قراري و بيزيم فرمانيميز اولمادان (اوز اختياراتيني) گئنيشلتمهيه و سوء ـ استعمال ائتمهيه اوٍز قويسا، او (حاكيم و يا امير) بونو گئري قايتارسين».121
گوردوگوموز كيمي فئودال ايقطاع قورولوشو، 12 – 11 جي يوز ايللرده اولدوقجا يايقينايدي. ايقطاع قورومونون اله گتيرديگي عومومي اينكيشاف، تواروث يولويلا ماليكيت قونوسوندا، باتي اوروپاداكي فئودالي سيستئمينه ياخين بير Beneficia موًدئلينه گئچيش اوزلليگي داشييير.122 بونا بنزر تشكّوللره سلجوقلو اونجهسي دونمده ده راست گليريك.123 آما بونلار، بللي باشلي عومومي اوزلليكلره صاحيب دئييلديلر.124 11. جي يوز ايل اورتالاريندا دا خليفهليگه تابئع اولكهلرده ـ حوقوقي جهتدن گئچرلي اولماسا بئله، ـ ميراث ايقطاع سيستئمي واريدي.125
ايقطاعين داها سونراكي دونملرده جوٍزيي اؤزل ماليكيت شكلينه دؤنوشمهسينه بووئيخيلرده، سلجوقلولاردا و خارزمشاهلاردا شاهيد اولوروق. 11. جي يوز ايلده، اورنهيين سوريهدهكي توركمن زنگي خانيداني يونهتيمي سيراسيندا، سادهجه اشراف طبقهسينين يوخ، كي دخي عسكرلرين ده ايقطاع توپراقلاري وار و ميراث اولاراق صاحيب دييشديريردي.126 سلجوقلو و خارزمشاه سولطانلاري، گئتديكجه يايقينلاشان بو اويقولامايا قارشي جيدِي بير موخاليفت گوسترميرديلر. اميرلر، ياواش ياواش فقط توپراق اوزرينده يوخ، كي روعايا اوزرينده ده حاق صاحيبي اولموشدولار. اوزلليكله گوجلولري (اميرلرين)، خانيدان اويهلري و شهر و ايالتلرين واسسال حاكيملري، گئنيش اولچوده مصونيت حاقلارينا صاحيب ايديلر. سولطان سانجارين فرمانلاري، بويوك اميرلرين اونلارا وئريلن ايقطاعلاردا بوتون صلاحيتلره صاحيب حاكيملر اولدوقلاريني گوسترير. مازندران اميري اسفهبد سراج الدين آدينا يازيلان فرماندا بئله دئييلير: «بويوروغوموزا اويغون اولاراق، اَبَدي تصروف صاحيبي اولسون. بو ويلايتده (مازندراندا) اولان هر بير ناييب و گوماشتاميز عالي دوولت بويوروغويلا سراجالدينه انعام ائديلن ايقطاعي نم ـ نوٍم سوز قبول ائلهسين و بو ايقطاعدا حاق آختارماسين و اونا موداخيلهيه قالخماسين».127 خارزمشاهلارين 12. جي يوز ايل سونويلا 13. جو يوز ايل باشلارينا عاييد فرمانلاري دا، سادهجه مالي آچيدان دئييل، عئيني زاماندا باغيمسيز يونهتيم حاقلاريندان دا يارارلانان بويوك موقطاعلارين گوجونون چوخالديغيني گوسترير.128
12 – 11. جي يوز ايللرده فئودال ايقطاع قورومونون اله گتيرديگي اينكيشاف، اولدوقجا اونملي ميقدارداكي موقطاع صينفينين، اوزل ماليكيت واريثلرينه دونوشمهلرينه يول آچميشدير. بو فئوداللار آراسيندا چوخ اوغوز و توركمن آريستوكراتلاري دا واريدي. ايقطاع اراضينين داغيتيمي، سلجوقلو آتا اركيل ـ فئودال اشراف طبقهسينين استعماري منفعتلريني تامامييله تطمين ائديردي. بويوك ايقطاعلار اله گتيرن اوغوز و توركمن اوست قاتي، ساده كوچري اورهتيمدن دئييل، اوز توپراقلارينين اكينچيليك و صناعتيندن ده گلير ساغلاييرديلار. بو دوروم، هم سلجوقلو آريستوكراسيسينين زنگينلشمهسينه، هم ده ايقتصادي و سياسي گوجونون آرتماسينا سبب اولوردو.
13 – 11. جو يوز ايللرده اورتا آسيا اوغوز و توركمنلري
سلجوقلو فتحلري، اوغوز و توركمنلرين بويوك بير بولومونون اؤن و كوچوكآسيايا كوچ ائتمهسينه يول آچدي.129 ياخين و اورتادوغو قافقاز اوتهسي و آنادولويا اولونان كوچلره باخماياراق يينه ده اوغوز و توركمن بويلارينين بويوك بير قيسمي، اورتا آسيا حودودلاري ايچينده قالميشديلار. 11. جي يوز ايلين ايكينجي ياريسيندا اوغوز بويلارينين بعضي قوروپلاري، اينديكي باتي و گونئي قازاخيستان سرحدلري ايچينده قيپجاقلارلا قاريشيق ياشاييرديلار. ماحمود كاشغارلينين خريطهسي، خزر دنيزينين گونئي دوغوسوندا اوغوز و قيپچاقلارين ياشاديقلاري يئرلري گوسترير.130 خريطهده، اوغوزلارين اوتوردوغو بولگهلر آراسيندا «قاراجيق داغلاري» اولاراق آدلانديريلان قارتاو اتكلري ده گوستريلير.131 ماحمود كاشغارلي، سوتكنت، قاراجيق، سيغناق و قارناغي132 اوغوز شهرلري اولاراق آدلانديرير. «ديوان لغاتالتورك» سه گوره اوغوزلار، هم ده مانقيشلاقدا اوتوروردولار.133 قوزئي خزر يورهسي، سيردريا و آرال چئورهسي اوغوزلاري، چوخ دا بويوك اولماياراق، توپلو قوروپلار حالينده ياشاييرديلار. بونلار بير زامانلار سيردريا يابقو دوولتينه تابئع اولان كوچري و ياري كوچري اوغوزلارين قالينتيلاريديلار. ها بئله اونلار، خوراسان سلجوقلو سولطانلارينا، دشت ـ قيپچاغين پولووئس و ماوراالنهرين قاراخانلي يونهتيجيلرينه باغلييديلار. 11. جي يوز ايلين 60.لي ايللرينده سيردريا اوغوزلارينين اونملي بير قيسمي، احتيمالاً سلجوقلولارا بويون اَيميشدي. 1065 ايلي حودودينده سولطان آلپآرسلان، جند و شابرانا سفر دوزهنلهديگينده اونلار ديرهنمهدن بويون اَيميشديلر. ابن الاثيره گوره، «او (آلپ آرسلان)، نهر اوزرينده يولا دوشدوگونده اونو جند مليگي قارشيلاياراق ايطاعتيني بيلديردي و بويوك هديهلر تقديم ائتدي. آلپآرسلان اونون هئچ بير صلاحيتينه ال قويمادي، حتي اونون ايقتيداريني تحكيم ائدهرك، سايقي و هيمِت گوستردي. داها سونرا اورادان چيخاراق گورگنجه گلدي و اورادان دا مروه دوندو.134»
سولطان آلپآرسلان، جندين فتحيندن اوّل خارزم جيوارينداكي ياري چؤلومسو مانقيشلاغا بير سفر دوزهنلهدي. 1065.ده ايسه سلجوقلو اوردوسو گورگنجدن قيفشات و جازييه قارشي هوجوما گئچدي. مانقيشلاق قالاسيندا آلپ آرسلان طرفيندن چنبرهيه سالينان قيفشات، تسليم اولماق و ايطاعت عرض ائتمك مجبوريتيندهيدي.136 ائلهكي بللي اولور آلپ آرسلان، سونرالار جازييه يوگورموش و اونون اوتوزمين باشليق اوردوسونو شيكست وئرميشدير.137
سلجوقلو اوردوسو، 1065 قيشيندا بو دفعه خارزمدن جند يؤنونده يولا چيخدي. جند حاكيمي باريش آماجييلا آناسيني سولطانين يانينا يوللادي. سفير، ياخشي آنلار، بولغار قوندوز دريلري، تاتار قولاملاري و آيري آيري چئشيدلي هديهلر آلپآرسلانا تقديم ائتدي. سولطان، جند حاكيميني تبعهسي اولاراق قبول ائتديكدن سونرا هم ده حاكيميتي آلتينداكي توپراقلارين يونهتمهسينه ده ائله اونو قويدو.138 سولطان آلپ آرسلان، جندي ايطاعت آلتينا آلديقدان سونرا سابران اوستونه يورويهرك بولگهيي اؤزونه باغلادي. داها سونرا اورگنجه گئري دونن سولطان، آرسلان آرقونو خوراسان حاكيمي منصوب ائتدي.139
1065 ايلي سفريندن سونرا سيردريانين آشاغي و اورتا آخيملاريندا ياشايان بعضي اوغوز و توركمن بويلاري، خوراسان سلجوقلولارينين حاكيميتينه گيرديلر. ماوراالنهرده اوتوران اوغوز و توركمنلر ايسه قاراخانلي و خارزمشاهلارا باغلي قالديلار.140 12. جي يوز ايلده بير توركمن قوروپو بايكنت شهري ياخينلاريندا اوتورور؛141 اوغوزلارين بير بؤلومو ايسه سمرقند قاراخانلي حاكيملري اوردوسوندا قوللوق ائديردي.142 ايكي قوروپا آيريلان بو اوغوزلارين بيرينه اوچ اوخ، اوبورونه ايسه بوًزاوخ دئييليردي.143 ماوراالنهر اوغوز بويلاري، اوتلاق آزليقلاريني دولدورماق اوچون خارزم سينيرلارينا كوچ ائدهرديلر. آتسيز، اوغوز باشبوغو* توتيبگه يازديغي مكتوبدا بو جوٍر دئيير: «تانرينين قوْروماسينا سيغينميش هر هانسي بير قبيله و خوراسانايله ماوراالنهردهكي قوزلارين دوزهلتديگي باشقا بيرلكلر، هر واخت دارا دوشسهلر، بو طرفين يارديم و ايضطيراري دستگيندن آرخايين اولاراق خارزم بولگهسينه گلسينلر.»144
12. جي يوز ايل سيردريا توركمنلرينين كوچ حركتلري
12. جي يوز ايلده سيردريانين اورتا آخيمي بويونجا و قاراتاو داغي اتكلرينده اوتوران اوغوز و توركمن بويلاريني بويوك بير كوچ جوشقوسو اوزونه آلميشدي. «مشايخالترك»ده نصرالدين مارقينانينين نقل ائتديگينه گوره، احمد يُسُوي زامانيندا ايكي توركمن بويو [آقمان و قارامان] توركيستاندا اوتوروردو. مارقيناني، آقمان و قارامانلارين خواجه احمدين اوغلونو اولدوردوكلري اوچون بو «موبارك» شئيخ طرفيندن قارقيش اولوندوقلاريني قئيد ائدير.145 بو اولايدان سونرا توركمنلر توركيستاني بوراخيب قونشو اولكهلره گئتميشميشلر.
قارمان و آقمانلارلا ايلگيلي افسانهلرين فرقلي وئرسيونلاري، هله ده توركمنلر آراسيندا يايقين بير بيچيمده آنلاديلار. توركمن درويشلرينين ريوايتلرينده بئله دئييلير: «بير زامانلار توركيستاندا آقمان و قارامان آديندا ايكي قارداش واريدي. بو قارداشلار، احمد يسوييه وئرگي اودهين آبدال بويونا منسوب ايديلر. آقمان و قارامان خالقيني بو مؤمينين باسقيسيندان قورتارماق ايستهديلر. خواجه احمدين مسجيدينده بير اينك كسيب ائله اوردا بوراخاراق اونا اوغرولوق بؤهتاني آتميشديلار. احمد يسوي، قارداشلارا هيرسلهنهرك اونلارا قارقيش ائلهميش؛ آقمان و قارامان ايته تبديل اولموش و اقربالاريني يئمهيه باشلاميشديلار. آبداللار نجات يولو آختاراراق مانقيشلاق ياريم آداسينا قاچميشديلار.»146
بونا بنزر افسانهلر، گونئي قازاخيستان بولگهلري ساكينلري آراسيندا دا مووجوددور. يئرلي توركمنلرين آنلاتديقلارينا گوره آقمانلار و قارامانلار، احمد يسوي زامانيندا سيردريانين اورتا آخيملاريندا ياشاييرديلار.147 توركيستان شهري ياخينلارينداكي چايتپه و كولتپهيه يئرلشميشديلر. آقمانلارين گونوموزده آتاباي قصبهسي ياخينلارينداكي شاش ـ توبهده ياشايان تورونلارينين سااوراندان گلديكلري گوٍمان ائديلير.148 يئرلي آقساققاللار، خوْجا قارامانلارين احمدله آرالارينداكي عداوت سببييله توركيستاني اؤتوروب گئتديكلريني دئييرلر. دوٍشمانليغين ندنيايسه، بو اوولياء شخصين آقمان و قارامانلارين توپراقلارينا سو وئرمهيي ردّ ائتمهسي ايميش. خواجه احمد، ووردوقلاري تؤهمته گوره اونلاري لعنتلميش و اونلار دا آدام ييهن كؤپكلره دونوشموش ايميشلر. بئلهليكله قارامان و آقمانلار توپراقلاريني بوراخاراق توركيستاندان قاچماغا مجبور قالميشايميشلار.149
بعضي نورآتا توركمنلرينين، اونلارين آقمان و قارامانلارين تورونلاري اولدوغو قونوسوندا ريوايتلر واردير. اسكي دونملرده آقمان و قارامان توركمنلري، توركيستان شهري يورهسينده كوچري شكلينده ياشارميشلار.
ريوايته گوره، بير دفعه احمد يسوينين سوٍروسوندن بير آت ايتميشايميش. آتي، توركمنلر اوْغورلاديغيني ظّن ائتميشميشلر. بونا گوره آقمان و قارامانلار، آتي، بو مؤمين آدامين طؤولهسينه سالاراق اونو اوغرولوق بؤهتاني ياخميشميشلار. خواجه ده، توركمنلرين توركيستاندان قووولماسيني امر ائلهميشايميش. آقمان و قارامان بويلاري، قيزيل قوم صحراسيني گئچهرك نورآتا داغي اتكلرينه يئرلشميشميشلر.150 بو افسانهنين بير آيري آنلاتيميندا آقمان و قارامانلارين تكهتوركمن بويلاريندان اولدوغو اورتايا قويولور.151 اونلار، توركيستاندا اوتوران توركمن بويلاريندان وئرگي آلارميشلار. آقمان و قارامان، احمد يسوييي ده وئرگي وئرمهيه مجبور ائتمهيه قرار وئرميشايميشلر. سونرا بير آت كسيب گؤودهسيني «ولي» خوجانين مسجيدينه قويموشموشلار. احمد يسوي اونلاري اؤز خالقينا يوگورن قودوز ايته دونوشدورموش ايميش. بئلهليكله ايتلر داللارينجا دوشموش توركمنلر توركيستان سرحدلريندن ائشيگه باسميشميشلار.152
اينجهلهنن تاريخي ريوايت و افسانهلرده، قاراتاو داغي اتكلري و سيردريانين اورتا آخيملاريندان نوراتا داغلارينا، مانقيشلاق بولگهسي و خوراسانا بويوك توركمن كوچلريندن بحث ائديلمكدهدير. بو توركمن بويلاري آراسيندا آقمان، قارامان، تكه چوًودور و يوًموتلارين آدلاري گلير. خالق افسانهلري، بو اولايلاري احمد يسوي دؤورانينا باغلاييرلار. بو موسلمان شئيخين ياشامينين ايلك دونملري قابيلِ ـ بحثدير.153 بورادا محض بير حقيقت، اونون 12. جي يوز ايلين ايكينجي ياريسيندا اؤلموش اولدوغودور. احتيمالا گوره توركمن بويلارينين توركيستاندان كوچ ائتمهلري ده بللي اولونان يوزايلين اورتاسيندا گئرچكلشميشدير.
مطرح اولونان ريوايتلرده، سيردريا بولگهسيندن قاچان توركمنلري تعقيب ائدن ايتلردن سؤز اولونور. اورتا چاغ تورك ـ موغول اولوسلاريندا كؤپك توتئمي چوخ يايقين ايدي. ايته، 12. جي يوزايلده بويوك قارا ـ قيتاي دوولتيني قوران كيدانلار دا سايقي گوسترهرديلر.154 1137 ايلينده قاراقيتاي حوكومداري خوجندده قاراخانلي حوكومداري ماحمودخانين اوردوسونا بير غلبه تحميل ائتميشدي.155 آرادان بئش ايل گئچديكدن سونرا اونلار كاتوان ساواشيندا سولطان سانجارين اوردوسونودا بويوك بير يئنيلگييه اوغراتديلار.156 احتيمالا گوره، قاراقيتاي حملهلري، توركمنلرين توركيستاني ترك ائتمهلرينه ندن اولموشدور. 14. جو يوز ايل يازارلاريندان زركوب شيرازينين يازديقلاري دا بو نظري دستكلهيير. شيرازي، 1155 ايلي اولايلاريني آنلاداركن، قيپچاق بولگهلريندن «توركمن دالغالارينين خوراسان و فارسا توكولدوكلريني يازير.157
خوراسان، گورگن و دئهيستان توركمنلري
12- 11 جي يوز ايللرده سلجوقلو حاكيميتيندهكي توركمنلرين اونملي بير كوتلهسي خوراسان، گورگن و دئهيستان سينيريندا ياشاييردي. توركمن بويلاري خاوران، مرو و باشقا بولگهلرده ده اوتورماقدايديلار.158 سولطان سانجارين (1153 –1118) فرمانلاريندا توركمنلرين گوركن، شهريستان، دئهيستان و بورالارا ياخين يان ـ يوره بولگهلرده مسكون اولدوقلاري بيلديريلير.159 بو بولگهلرده دئهيستان بولگه سينده و مانقيشلاق بوزقيرلاريندا اوتوران «بوًتپرست»لردن ده بحث ائديلير. فرمانلاردا گورگن160 ناييب و حاكيملرينه اونلارلا سورهكلي و قرارلي بير بيچيمده ساواش آپارديقلاري امر ائديلير.161 بلگهلرده، خوراسان، عراق و مازندران اوردولارينين كوماندانلارييلا بيرليكده بو ناييبين يانيندا توپلانمالاري امر ائديلير. بير بويوروقدا ايسه، اونلارين قئييدسيز ـ شرطسيز (نم ـ نوم ائتمهدن) گورگن حاكيمينين امرينه بويون اَيمهلرينه فرمان وئريلير. نه يازيق كي، فرمانا تاريخ وورولماديغي كيمي، دئهيستاندا ياشايان و خوراسانين باتي سرحدلريني سورهكلي تهديد ائدن بو كافيرلرين كيمليكلري آچيقلانماميشدير. چوخ احتيمالا گوره بونلار، سياسي جهتدن قيپچاقلارا باغلي اولان بوزقير قبيلهلرييديلر. مذكور امرنامهلردن بللي اولدوغو قدهر، سلجوقلولار اونلارا قارشي بويوك بير اوردو يوللاديلار و گوندهريلن بو اوردونون آنا گوجونو، بالخان و مانقيشلاق يؤنوندن خوراسانا اولونا بيلهجك حملهيه قارشي امنيّت شريدي و بير قالخان دوروموندا اولان گورگن و دئهيستانا يئرلشديريلميش توركمنلر اولوشدوروردو. نظري جلب ائدن بير آيري خوصوص ايسه، سولطان سانجارا عاييد اولان سونراكي فرمانلاردا ساليرلارين و مانقيشلاق اميرلرينين گورگن و دئهيستان شيهنهسينه تابئع اولمالارينين تقاضاسيدير.162 سلجوقلولار، البته چوخ اللشمهلردن سونرا مانقيشلاق بولگهسينده اوتوران «بوتپرست»لري اوزلرينه تابئع ائتميشديلر.
تدقيق ائديلن بلگهلرده، خوراسان و سرحد بولگهلرده كوچري و ياي كوچري تورك قووملاري حاقيندا دا ايلگينچ بيلگيلر نقل اولونور. امير تاجالدينين163 مازندران، گورگن، دئهيستان، استرآباد، بسطام و جولفادگان بولگهلرينه ناييب منصوب ائتمهسييله ايلگيلي اولاراق وئريلن فرماندا، تورك ساواشچيلاردان و روعايادان سوز ائديلير.164 فرماندا بوجور دئييلير: «بو بولگهلرده ياشايان بوتون اصيل و ساده عسكرلر و تبعهلر (سيپاهلار و روعايا) ـ توركلر و تاجيكلر ـ بو فرمانِ ـ عالينين بويوروغونا اوُيسونلار.»165 ظاهيراً داها اوّلكي دؤورهيه عاييد بير باشقا بلگهده، امير اينانبيلگهسووابيين مازندران بولگهسينه ناييب قويولدوغويلا ايلگيلي اولاراق، اونا و ناييبينه «گورگن و اطرافينداكي تورك و تاجيكلرين ـ شهر و چول ساكينلرينين ـ» ايدارهسينين ده وئريلمهسي بيلديريلير.166 فرمان، مازندرانين مؤحترم و سايقيلي اعيان و دين آداملاريندان هاميسينا امير و رييسلرينه ايطاعت مجبوريتي يوكلهيير؛ ضيمناً گورگن و اطراف كندلرده ياشايان توم روعايانين اونجهكي ايشلرينه داوام ائديب. اينانچ بيلگهنين امرلرينه بويون ايمهلريني امر ائديردي.167
امير تاجالدّين آدينا دوزهنلهنن فرماندا، گورگن و قونشو بلدهلردهكي يئرلشميش و كوچري اهالي حاقيندا اونملي تفصيللر وئريلير. «چول و شهر خالقلاريندان، يئرلشميش و كوچري اولان روعايا صينيفلاري168، ـ دئييلير فرماندا، ـ خراج، عؤشر* و اوتلاق وئرگيسييله ديگر وئرگيلريني واختيندا ديوانا اودهسينلر». فرمان، تاجالدينه باغلي مامورلارين مازندران، گورگن، دئهيستان، آستاراباد (استرآباد)، بسطام و جولفادگان خالقيندان آلينان وئرگيلرده اؤزباشيناليق چيخارمامايا امر ائدير. فرماندا هم ده، آدي گئچن بولگهلرين ناييبينين «تبعهنين يوردلاريني، توپراقلاريني، دؤرت آياقليلارين (چاهار پاي) و كوچوك باش حئيوانلاريني» قوروماسي و قانوني خراجين اؤز كونترولوندا اولماسي اوچون ايستهديگي بيريني صاحيبِ ـ خراج تعيين ائتمهسي امر ائديلير.169
بو بيلگيلر، گورگن، دئهيستان، بسطام و استرآبادين كوچري و ياري كوچري تورك توپلولوقلارينين دورومونا ايشيق توتور. 12. جي يوز ايله عاييد بو سلجوقلو بلگهلرينده، چوخ احتيمالا گوره، بورادا گلن «توركلر» كلمهسييله توركمنلر منظور اولونور. نئجهكي، اينجهلهنن بعضي فرمانلار، مطرح اولونان بولگهلرده دوغرودان توركمنلرين ياشاديغينا ايشارت ائتمكدهدير. بو توركمنلر، كوچري و ياري كوچري ياشاديقلاري اوچون، «چول اينسانلاري» و «بوزقير ساكينلري» كيمي تعبيرلرله آدلاري گئچيردي. گئنل اولاراق حئيوانچيليقلا مشغول اولان توركمن بويلاري، سلجوقلو ناييبلرينه قوللانديقلاري مرتعلر اوچون اوزل «اوتلاق وئرگيسي» اودهييرديلر.
12-11. جي يوز ايللرده خوراسان و گورگنده كوچري توركمنلرله بيرليكده، احتيمالاً يئرلشميش توركمن قوروپلاري دا واريدي. اينانچ بيلگه سووا بي آدينا دوزهنلهنن فرماندا يئرلشميش وضعيتينده اولان تورك و تاجيك كوكهنلي «چول خالقي»يندان سوز ائديلير. بئله سانيرام كي، چئشيدلي شكيللرده تعبير ائديلمهسي مومكون اولدوغوندان، بو متنده قطعي داياناقلار چيخارماق اوچون يئرلي دئييلدير. آنجاق، 12. جي يوز ايل قايناقلاريندا، يئرلشيم نظمينده ياشايان توركلر حاقيندا دوغرودان بيلگيلر مووجوددور. ابن فندوقون اثرينده، 12. جي يوز ايلده خوراسانين شهر و كندلرينده توركلرين ياشاديغي بيلديريلير. توركلر عموماً نيشابور و بئيهق بولگهسينده مسكون ايديلر. اونلار آراسيندا كندخودالاري «زعيم»لر ده واريدي.170 بو دورومدا، 12. جي يوز ايلده خوراسانين سينير بولگهلرينده بعضي تورك بويلارينين يئرلشميش ياشامي منيمسهديكلريني قبول ائتمك مومكوندور. آنجاق بونلار، كوچري و ياري كوچري توركمنلره نيسبت كوچوك اكينچي قوروپلاريندان عيبارتايدي.
توركمنلرين خوراسان و سينير بولگهلردهكي يئرلشمه سورهجي، اونلارين داها سونراكي سوسيال قونومو و فئودال ايقطاع سيستئمي ايله ياخيندان ايليشگيلي دير. دئديگيميز كيمي، توركمن ساواشچيلاري ايقطاع اولاراق توپراق ساحهلري اله سالميشديلار و يا عسكري ثبت دفترلرده اوز آدلارينا يازيلان كند و شهرلردن رانت صاحيبي ايديلر. اوزلليكله بويوك ايقطاع توپراقلاري، سلجوقلو بويلارينين اشراف قاتي آراسيندا پايلاشيلميشدي. موقطاعلار، موداويم اوزون ساواش سفرلرينه قاتيلماديقلاري اوچون، احتيمالاً گئتديكجه اونلارا وئريلن توپراقلارا يئرلشمهيه و كؤكلشمهيه باشلاميشلاردير. آنجاق، اونلارا باغيشلانان توپراقلاري ميراث اولاراق اؤزوندن سونراكينا وئره بيلن اميرلري اونجهليكله بو قوروپا يئر وئرمك گرهكير.
شيخنه
12. جي يوز ايلده خوراسان، گورگن و دئهيستان توركمن بويلاري اوز رييسلري طرفيندن بير ايداره اولونار، اونلارين باشيندا ايسه سلجوقلو حاكيمي طرفيندن «شيخنه» تعيين ائديلردي. اؤزگه تاريخچيليكده (غيرِ ـ روس) شيخنهنين ساخلوو باشچيسي و يا عسكري والي اولدوغو شكلينده يايقين بير نظر واردير. ك. كاهئن، ايلك دؤنم مقالهلرينين بيرينده171، شيخنهنين عسكري والي اولدوغونو يازير.172 ك. كاهئن و و. مينورسكينين بيرليكده دوزهنلهديكلري بير چاليشمادا، 12. جي يوز ايلده عسكري شيخنهلرين اولدوغو بيلديريلير.173 J. Sauvaget، «شيخنه»يي «ان يوخاري روتبهلي ساخلوو كوموتاني و شهر واليسي» آنلاميندا دوشونموشدور.174 آنجاق، شيخنهنين بو جور بير آنلامي اولدوغو اولدوقجا شوبههليدير.175
شيخنه، 12. جي يوز ايل سلجوقلولار دوورونده، دوزهن و آساييش مسئولويدو.176 شيخنهلر، 11. جي يوز ايلده قزنهليلرده ده بنزر بير مسئوليت داشيميشديلار. ابوالفضل بيهقي، سولطان مسعود غزنوينين اميرحسن سليماني رئيه شيخنه اولاراق منصوب ائتديگيني خبر وئرير. ضيمناً بيهقي، شيخنهنين مسعوددان 500 ميثقال آغيرليغيندا بير قيزيل قئييش آلديغيندان دا سوز ائدير.177 تاريخ ـ مسعوديده آچيقلانديغينا گوره، شيخنهنين امري آلتيندا بير عسكري بيرليك واريدي. قزنه حاكيملري «تهليكه سيزليگي ساغلاماق» اوچون هر طرفه اوزل شيخنهلر قويموشدولار.178 آنلاشيلان، سولطان مسعود دوورونده، شيخنهلرين بير نووع «كوًميسئرليك (كلانترليك)» ايشلملري واريدي. ابنفندق دا قونويا ايشارت ائدهرك، ياشلي بير قادينين سولطان مسعودا اونون شيخنهسينه شيكايت ائتديگيني، شيخنهنين قونشوسويلا دئيينيب سؤزلشديگي اوچون اوچ دينار جزايا محكوم اولوندوغونو يازير.179
شيخنهليك قورومو، سلجوقلو دوولتينده ده يايقين بير بيچيمده فعاليت گوسترميشدير. 12-11. جي يوز ايللرده خانيدانا باغلي اولكهنين چوخ يئرلرينده شيخنه واريدي.180 سلجوقلولار، شهرلره، بولگهلره و توم ايالتلره شيخنهلر قويموشدولار.181 سلجوقلو شيخنهلري، نصب اولوندوغو بولگهلرده نظم و گووهنليكدن سوروملويدولار. بو دورومو، بلگهلردن ساوايي، اورتا چاغ قايناقلاري دا دستكلهييرلر. نيظامينين اثرلرينين بيرينده، شيخنهدن سانجارا شيكايت آپاران بير ياشلي قاديندان سوز ائديلير. آنلاديلديغينا گوره كئفلي شيخنه قاچاق قاتيلي آختارماق اوچون اونون (قادينين) داخماسينا گيرميش و هر طرفي دوزگون آختارديغينا باخماياراق، قاتيلي تاپا بيلمهيينجه قاديني شقاوتله دؤوموشدو.182
12. جي يوز ايلده، ايقطاع اراضيلرينده ده شيخنه تعيين ائديلديگيني قئيد ائتمك گرهكير.183 احتيمالا گوره بو ايش، سلجوقلو دوولتينين قورولوشوندان اونجه ده واريدي. بو آنلامدا، نيظاميعروضيسمرقندينين احمد بن عبدالله خوجئستاني حاقيندا آنلاتديقلاري چوخ ايلگينچدير. «بير دفعه، ـ دييه آنلادير سمرقندي، ـ خوجئستانيدن اوّلجه بير ائششك چوباني ايكن (خوار بنده) سونرا بير نئجه بير امير اولدوغو سوروشولموش ايميش. خوجئستاني، بير زامانلار باغداددا بيلهسينه چوخ تأثير ائدن بير شعر اوخوندوغونو؛ اوندان سونرا وطنيني ترك ائدهرك يعقوببن دئيس و امر بن ليثين قارداشي علي بن ليثه يولداش اولدوغونو؛184 او اثنادا صفّاريلر سيلسيلهسي آز اونجه تأسيس اولدوغوندان، بير مودّت سونرا علي بن ليثين اونا «خوراساندا بير ايقطاعين شيخنهسي اولماسيني» امر ائتديگيني آنلاتميش ايميش. بوندان سونرا خوجئستاني، يانينداكي 20 نفردن ساوايي 100 آتلي دا توپلاميش ايميش. عليبن ليثين ايقطاع اراضيلري كروههري و نيشابورون خافي (خواف) ايميش.185 خوجئستاني، كروههرييه گليب شيخنه تعيين ائديلديگي فرماني گوسترميشايميش. آما هريدهكيلر اونا ايطاعت ائتمهميش و اون آتلي بيرليگي اولان بير شيخنهيه احتياج اولدوغونو بيلديرميشميشلر.» نيظامي عروضي سمرقندي، خوجئستانينين قيسسا سوره سونرا صفّاريلره قارشي چيخديغيني، خوافي تاراج ائديب نيشابورو ايشغال ائتديگيني و خوراسان اميري اولدوغونو بيلديرير.186
سلجوقلولار دؤورونده شيخنهليك اونملي بير روتبهيدي و عملاً موجود بير مال كيمي آتادان اوغولا ميراث اولاراق قالاردي. سانجارين فرمانلاريندا عئيني مقامي گوسترن «شوغلِ ـ ميراث» دئييمينه ده راست گليريك.187 عمادالدّوله و الدّينين188 بلخ ناييبي و شيخنهسي اولاراق تعيين ائديلمهسييله ايلگيلي فرمانايسه، بو خوصوصدا ان ايلگينچ اولانيدير. فرمان، ان اوّل اونون بويوك باباسينا و آتاسينا وئريلميش اولان بو ايشي اونا وئريلديگيني تأييد ائدير. عمادالدولهنين نصب سيراسيندا سولطاندان اوزل نيشانلار و دهيرلي هديهلر آلماسيايسه داها دا جاليبدير.189 سولطانين يوللاديغي هديهلر آراسيندا پالتار، آت، قيمتلي داشلارلا سوسلهنميش بير اوزوك، قالخان، قيلينچ قئييشي و طبيل (طبل)، بايراق، چادير و «واسسال حاكيملره، پهليوانلارا و سيپهسالارلارا خاصّ بللي نيشانلارين هاميسي» واريدي.190 فرماندا اونجه عمادالدولهنين بوتون صلاحيتلري گلير، آردينجا دا شيخنه اولاراق يئرينه يئتيرمهلري گرهكن وظيفهلر آچيقلانير. فرماندا هم ده عمادالدولهنين شيخنهليك ايشلريني يونهلديب دولانديراجاق يارديمچيلار (ناييبلر) منصوب ائتمهسي ده اؤنهري وئريلير. بو ناييبلر، گوناهكارلاري و ياسالاري ايخلال ائدهنلري جزالانديرما و جزايي ايجرا ائتمك، تاراج و عوصيان حركتلرينه ال وورانلاري موحاكيمه، مؤمين و بيليم، عيرفان صاحيبي اولان كيمسهلري قوروماقلا مسئول ايديلر. بونلار هم ده، بلخ و كندلرينده ياشايان اهاليني آنايولداكي اشقيالارا (يول كسنلره) قارشي قوروماغادا موتعهيد ايديلر. ناييبلر، گوناهكارلاري جزالانديراركن ايمام ـ جماعتلر، موفتيلر و اهلِ شريعتله دانيشماق، قونويلا ايلگيلي فتوا آلماق و شريعت تمللرينه گوره ايجراي ـ حوكم ائيلهمكله موكلّف ايديلر. فرماندا شيخنه ناييبلرينين يول و نهير گئچيتلرينين امنيتيني ساغلامالاري، «موسلمان و غيرموسلمان موسافيرلرين» تهليكهسيزليكده گئچيشلريني تأمين ائتمهلري اوزلليكله بيلديريليردي. امنيت ايشلرينه گوره بولگه يونهتيمينين امرينه وئريلن عسكري بيرليكلر مسئولايديلر.191 فرماندا، بوندان باشقا شيخنه ديوانيندا قوللوق ائدن ناييبلرين «موٍضيرّ و فاسيد آداملاري» شهردن اوزاقلاشديرماق كيمي حاقلارينين اولدوغو دا آچيقلانير. ناييبلر، يوللاردا غارتگرلر و يولكسنلري ايالت واليسينين موٍنشيسينه (ديوان ـ ايالته) راپور وئرمك مجبوريتيندهيديلر.192
12. جي يوز ايل سلجوقلو بلگهلريندهكي باشقا بيلگيلرده193، شيخنه قورومونون مووجوديتي قونوسوندا يئترلي اولچوده آيدينليقلار ساغلاماقدادير. بونلاردان بيلينديگي قدهر، شيخنهنين آنا وظيفهسي، تهليكهسيزليگي ساغلاماق و دوولتين گووهنليگيني تأمين ائتمكايدي. شيخنهنين اوز ايداري ديواني و بير قوروپ مامور پئرسونئلي واريدي. شيخنه و اونا باغلي ناييبلري، ياسالارا باش وئرمهينلري جزالانديرار، گوناهكارلارين حئسابلاريني اللرينه وئرهرديلر. اوزلليكله، باش قالديرانلاري تعقيب ائدر؛ ياخالانانلاري سورگونه گوندهرر و جزايا يئتيشديرهرديلر. آتادان اوغولا ميراث قالان شيخنهليك مقامي، دوولتين اوست دوزئي مقاملاريندان بيرييدي. عيبرت و امنيت واحيدلريني دوزهلدن عسكرلر شيخنهيه باغلييديلار. ايقطاع توپراقلارينا قوًيولان شيخنهلر، بورالاردا اوتوران كندلي و صناعتچيلر آراسيندا ياسا و نظمي قوروماقلا مسئولايديلر.194 شيخنه فئودال قورومو، هر شئيدن اونجه، خالقي موطيع ساخلاماق اوچون بير باسقي آراجييدي.
سلجوقلولار، سادهجه يئرلشميش توپلوملارا يوخ، كي كوچري حالدا ياشايانلارا دا شيخنهلر تعيين ائديرديلر.195 تعيينلر، سولطانين اوزل فرمانلارييلا اولاردي. منتجبالدين بديعي طرفيندن توپلانان بلگهلر آراسيندا بو نووعدان ايكي فرمان واردير. بونلاردان بيرينده گورگن و يان ـ يورهسيندهكي توركمنلره تعيين ائديلن شيخنهلردن سوز ائديلير. فرمانا گوره، «عظيم و موظفّر ايسفههسالار» اينانچ بيلگه اولوغ جاندار بيين گورگن196 و اطرافينداكي امير و توركمن سالارلاري اوزرينده ايداره و يونهتيم [شيخنهگي و تيماردشت] حاقّي تانييير؛ آما شيخنهنين يئني وئرگي و خراج قويما صلاحيتينين اولماديغيني گوسترير. فرمانا گوره شيخنه، توركمن رييسلري آراسيندا اوتلاق و سو قايناقلاريني بولمهيه موظّفايدي. امرنامهده، توركمن رييسلرين اوزلرينه مربوط اولان چاديرلاري يونهتمه حاقينا ساتاشميردي. شيخنهنين ايشي، رييسلرين اونلارا گوستريلن اوتلاق و سو قايناقلارينا گوره بيربيرلريني قورخوتمالاريني و زور دئمهلريني اؤنلهمكايدي. گورگن توركمن بيلري، سالارلاري و موٍقدّملري، هر نه جور ايستكلريني اوز شيخنهلرينين ديوانينا (مونشيسينه) عرض ائدهرديلر.197 فرمان، اونلارين اولوغ جاندار بيَه موطلق بويون ايمهلريني؛ اونون ديوان مامورلارينا و يا يارديمچيلارينا (موشاويرلرينه) مربوط ياسانين دئديگي گرهگي «روسوم ـ شيخنهگي» اودهمهلريني ايستهيير. فرماندا بئله دئييلير: «اونلار (توركمنلر) بللي اولونان اولچوده اوتلاق وئرگيلريني [شيخنه] يارديمچيلارينا اودهسينلر هر زامان ايطاعت ائلهسينلركي، بيزيم مرحمت و لوٍطفوموزله شرفلهنسينلر».198
باشقا سلجوقلو بلگهلري ده شيخنه قورومونون دورومو قونوسوندا اونملي بيلگيلر ايحتيوا ائديرلر. سانجارين فرمانلارينين بيرينده، اميرجمالالدينين خوراسان و گورگن توركمنلرينه شيخنه اولاراق قويولدوغوندان بحث ائديلير.199 فرماندا بئله دئييلير: «بيز، بو فرمانيميزلا گورگندهكي ايقطاعلارين اونون (جمالالدينين) آدينا ثبت اولدوغونو تأييد ائدير و دئهيستان شيخنهليگينين و بو بولگهنين ناييبليگينين (نيابتِ ـ ايلات) و شهريستان و آيري يئرلرين و عئيني شكيلده بو بولگهلردهكي توركمن اوردوسونون اونون امري آلتيندا اولماسيني؛ بو فرمانِ ـ عالينين اونا تسليم ائتديگي بولگهلردهكي اصيلزاده و روعايانين، يئرلشميش و كوچمنلرين اونا ايطاعت ائتمه سيني امر ائديريك. او، اونلارا ياخشي داورانسين و بوتون تبعهنين قوًرونماسي اوچون جهد گوسترسين و دوولتين اونملي ايشلرييله مشغول اولسون. فرمان اولونوركي، مانقيشلاق، شهريستان و اوبور بولگه لرين اميرلري، اصيلزادهلري، اوردو باشچيلاري (سالارلاري) و دئهيستانين بوتون اهاليسي بيزيم امرلريميزه لازيم اولان توجوهو ائلهسين و جمالالدينه ايطاعت عرض ائدهنلرين آراسينا قاتيلسينلار. اونلار، اونا فايدالي تووصيهلرله باش وورسونلار و اونون ريضايتيني جلب ائتمهدن بير ايشه ال وورماسينلار؛ اونون يارديمچيلارينا بويون اَيسينلر و اونلارين سوزلرينه قولاق آسسينلار».200
بو بلگهلر، شيخنه قورومونون مووجوديتينين و 12. جي يوز ايلده خوراسان و گورگن توركمنلرينين دورومونون تووصيفي آچيسيندان اولدوقجا ايلگينچدير. فرمانلار، توركمنلرين اوز باشچيلارينا و بوي ـ قبيله رييسلرينه باغلي اولدوقلاريني گوسترير. توركمن بيلري، اوز روعايالاريني و فامئللريني ايداره ائديرديلر. بو رييسلرين (سالار و موقدِم) هر بيرينين الي آلتيندا بللي ساييدا ائو و عاييله واريدي. توركمن بوي و قبيلهلري، اونلارا وئريلن سو قايناقلاري و اوتلاقلاردان فايدالانيرديلار. داها گوجلو اميرلر، احتيمالا گوره داها وئريملي توپراقلاري، قوْيولاري و قايناقلاري اوزلرينه آييرميشديلار.
سلجوقلو حاكيملري، توركمن بويلارينين ايداره ائتمه سي اوچون نيسبتاً بويوك صلاحيّتلره صاحيب شيخنهلر منصوب ائتميشديلر. بونلار هر شئيدن اونجه امنيتي ساغلاماق و بويلارين اوتلاقلارينين حودودونو بللي ائتمهيه موظّفايديلر.201 توركمن بويلاري، بو توپراقلاردان فايدالانماق اوچون «حقوقِ ـ مراعي» آدي وئريلن بير نووع وئرگي اودهيرديلر. بوندان علاوه اونلار، شيخنه و ناييبلرين تعيين ائتديگي اولچوده بعضي آيري وئرگيلر ده اودهيرديلر. شيخنهلر، توركمن رييسلريني اوزلرينه تابئع ائتمك اوچون اوتلاقلاري و سوقايناقلاريني بير سيلاح اولاراق قوللانارديلار. توركمن رييسلري ده اونلارا وئريلن بو مرتع و سو قايناقلاريني امرلري آلتيندا اولان عاييله لر آراسيندا بؤلرديلر. آما بو تقسيم سيراسيندا رييسلرين فامئللري داها آوانتاژلي ايديلر. ضيمناً توركمن ايلخيچيلاري، هم اوز بوي رييسلري، هم ده سلجوقلو شيخنهلرينه باغيملي ايديلر. قيسساجاسي شيخنه فئودال قورومو، سلجوقلو اشرافينين خوراسان، گورگن و دئهيستان توركمنلريني سوًمورما و حاكيميت سيلاحي ايدي.
12. جي يوز ايل سلجوقلو فرمانلاري، مركزي حوكومتين توركمن بويلاريني وئرگي اودهمكله وظيفهلي بيلير، ضيمناً اونلاري بير تبعه اولاراق گوردوكلريني اورتايا قويور. اؤبور روعايادان نئجه، توركمنلردن ده وئرگي آلينماسي چوخ چتينايدي. سانجارين فرمانلاريندا گورگن و دئهيستان اهاليسينين وئرگي مامورلارينين يئرسيز زورلامالاري قارشيسينداكي اعتيراضلاريندان بحث ائديلمهسي تصادوفي دئييلدير. سولطان مامورلارينين مئيللري نئجه چكديگي كيمي داورانمالاري و باسقيلاري، گئتديكجه توركمنلرين ده خالق عوصيانلارينا قاتيلماسينا يول آچيردي. خوراسان، گورگن و دئهيستانا ناييب تعيين ائلهماقلا ايلگيلي بير چوخ بلگهده، بولگه خالقي اوزريندهكي زورلاما و باسقييا گوره اوز وئرن قاريشيقليقلارا توجوه اولونموشدور.202 سلجوقلو حاكيملري بو بولگهلرين يونهتيميني چوخ واختلار دوولت ديوانينا حواله ائديرديلر. فرمانلاردان بيرينده، گورگن و اطرافينداكي خالقين اوزون مودّت عوصيان حالينده اولدوقلاري بيلديريلير؛ بونا گوره ده بولگهنين سولطان ديوانينين يونهتيمينه بوراخيلماسيندان، امير عزّالدينين ده ناييب اولاراق قويولماسيندان سوز ائديلير. نتيجهسينده ده دئديگيميز تدبيرين، باسقي آلتيندا توتولان روعايانين ياتيشديريلماسي و عدالتسيزليكلره قارشي قورونماسي آماجييلا ايشلنديگيني دييه بيلريك. چونكو فرمان متنينين داوامي، گورگنده قاريشيقليقلار اوز وئرديگي، مخصوصاً عاميللرين (وئرگي مامورلارينين) اويغونسوز داورانيشلارينا گوره بويوك ريضايتسيزليكلرين دوغدوغو قونوسوندا دخي شوبههيه يئر قويمايير. فرماندا، عزالدينين اوزلليكله وئرگي توپلاما (روسومِ ـ ويلايت)، گيزلي گؤز قويما و اوردو باشچيليغي شراييطيني ياخشيجا بيلديگيندن بحث اولونور. فرمانا گوره، بوتون روعايا و تورك و تاجيكلردن اولوشان اوردو اونون يونهتيمي آلتينا وئريلميشدي.203
سلجوقلو حوكومدارلاري، گورگنده گوٍوهنجهنين ساغلانماسي اوچون، يوخاري روتبهلي مامورلاري گوندهرهرديلر. بو قونويا باغلي فرمانلارين بيرينده، بولگهده نظمين آرادان گئتمهسي، روعايانين ظولم گوردوگو و زميلرين خارابلانماسيندان سوز ائديلمهسي چوخ جاليبدير. فرماندا هم ده بولگهده امنيتين يئنيدن ساغلانماسي اوچون سولطانين ياخينلاريندان منتجبالدين عليبن احمدين تعيين ائديلديگي قئيد ائديلميشدير. او، دانيشما و منفعت وعده وئرمه تيكهسييله اميرلري، ايقتيدارلاري، كوموتانلاري و عسكرلري ياتيشديريب و اونلارا هرهسينين اوز درجهسينه گوره «انعاملار» وئريب؛ ايقطاع و آيليقلاري يوكسهلدهرك بولگه ايداري ديوانينين (ديوانِ ـ رياست)، شيخنه و وئرگي مامورلارينين ايشلريني نظمه سالاجاق ايدي. فرمان، منتجبالدينه بولگه ديوانيندا يئر توتموش آمِا هئچ درده دَيمز مامورلارين ائشيگه (ايشدن) اؤتورولمهسي، بونلارين يئرينه ناموسلو آداملارين قويولماسي صلاحيتيني ده وئريردي. ائلهكي بللي اولور، فرمان، اونا خالقين ازيلمهسينه سون وئرمهسيني و اونلارين موشكوللرينه يئتيشمهسينه امر ائديردي: «بيز، منتجبالدينه بيزدن ائشيتديگيني خالقا ياخشيجا آنلاتماسيني و اونلارلا روابيطينده بيزيم بوتون لوطف و مرحمتيميزي گوسترمهسيني، ايقطاع صاحيبلرينه، والي و موتصرّيفلره204 ايسه روعايانين هاميسييلا ياخشي ايليشگيلر قورمالاريني بيلديرمهسيني بويوردوق. اونلار وئرگي توپلاركن حدّيندن چوخ آلماسينلار و يئني وئرگيلر قويماسينلار».205
اينجهلهنن بلگهلر، 12. جي يوز ايلده گورگن و دئهيستاندا سانجارين مامورلارينين و فئوداللارين چاليشان بير قيسيم اهاليني زورلاما سونوجوندا امنيتسيزليگين اورتايا چيخديغيني گوسترير. آلديقلاري ايقطاعلارين كوچوكلوگو و گئچينهجكلرين (نان پاره) كافي اولماديغي سببيايله گئچينه بيلمهين عسكرلر ده بو ناراضي قيسيمدان ايديلر. يينه ناراضيلرين آراسيندا احتيمالا گوره گورگنده سلجوقلو شيخنهلرينين ايدارهسي آلتينا وئريلن كوچري توركمن بويلاري دا يئر آليرديلار. اوزلليكله كندليلر و صناعت اربابي، ناجور بير دورومدايديلار. دوولت مامورلاري و ايقطاع صاحيبلري، چوخ واختلار اؤزلريندن اونلارا ايضافه وئرگي اودهمه وظيفهليگي چيخاريرديلار. دئمك كي بوتون بو دوروملار، مركزي يونهتيمين موداخيلهسيني گرهكديرن بويوك خالق باش قالديرمالارينا يول آچميشدي.
سلجوقلو اوردوسونداكي اوغوز و توركمنلر
12-11 . جي يوز ايلده اوغوز و توركمنلرين بويوك بير بولومو، سلجوقلو اوردوسوندا اولوردولار. اوغوز و توركمن گونوللو بيرليكلري، چئشيدلي بوي و قبيلهلره منسوب ايديلر. 12. جي يوز ايل بلگهلري، اوردوداكي اوغوز بويلاري حاقيندا بيلگي وئريرلر.206 اوغوز و توركمنلردن دوزهلن عسكري بيرليكلر، ساغ و سول قانادلارا آيريلميشديلار. سانجار دوورونده، ساغ قاناد كوموتانلاري قايي و باياتلاردان، سول قاناد كوموتانلاري ايسه پئچهنك و چاوولدورلاردان سئچيلرديلر.207 قايي و باياتلارين بوي گؤسترگهلرينين 1063 ايلينده محمد توغرول بي آدينا باسيلان سيككهلر و قيزيل ياخاليقلار اوستونه ايشلنميش اولماسي چوخ جاليبدير.208
سلجوقلو اوردوسوندا ايكي قاناددان209 ساوايي بير ده مركز اوردو (مانقلاي) واريدي.210 بوندان دا علاوه اؤنچو (يازاق)، نظميه (قارااول) و آردچي دستهلري واريدي.211 11. جي يوز ايلين اورتالاريندا سلجوقلو بيرليكلريندهكي آتلي ساييسي ايكيمين ايدي.212 اوردودا قوْرو و برك نيظام و ديسيپلين حاكيمايدي. عسكرلر سولطاني گورونجه آتلاريندان انيب، اونون اونونده توپراغي اوپمك مجبوريتيندهيديلر. او گئچديكدن سونرا ايسه «حاضير اوًل» وضعيتينده دوروب، وئريلهجك امرلري گوزلرديلر. عسكر، آنجاق كوموتاندان گلهجك اوزل بير ايشارتله راحاتلايا بيلردي. عسكري رسمي مراسيملرده عسكرين سولطانا ياخينلاشماسي و اونونلا دانيشماسي ياساق ايدي.213
ايلك سلجوقلو حاكيملرينين آنا عسكري گوجونو اوغوز و توركمن گونوللولري تشكيل وئريردي. آنجاق، داها سونرالاري، آلپآرسلان و مليكشاه دوورلرينده، داييمي اوردو ايجاد اولوندو. بئلهليكله فتح ائديلن اولكهلرين موًزدور (پول آلان) عسكرلر و كوله ـ قولاملاريندان دوزهلميش اولان خاصّه بيرليكلري، سلجوقلو اوردوسونون تمل گوجونو اولوشدوردولار.214 آتلي دستهلرله بيرليكده، كندلي و شهر خالقيندان پيادهلر ده اوردويا قاتيلديلار.215
12. جي يوز ايلده سلجوقلو اوردوسو حشم، موٍتجنّيد، خدم، سيپاهي و ايسفهسالاريه اولاراق آدلانديريلان عسكري بولوملره آيريليردي.216 سونونجوسو، ايسفهسالار عونواني داشييان بويوك كوموتانلارا باغلي بيرليكلري موشخّص ائديردي.217 حشم، سولطانا و يا كوموتانينا و بولگه ناييبلرينين بيرليكلرينه دئييلردي.218 سانجار دونمينده حشملر خوراسان، عراق و مازندران حشملري اولاراق اوچ قوروپا آيريليرديلار.219 خدملرين ايسه، البته اونملي بير كسيمي واسسال بيرليكلردن تشكيل تاپيردي. سانجارا عاييد فرمانلاردا، واسساللارين كاميل موجهز اولاراق عسكري قوللوغا گيرمهلري امر ائديلير.220
موتجنّيده گلينجه، او دا تورك، تاجيك و باشقا اولوسلاردان تشكيل تاپان عسكري بيرليكلريدي.221 12. جي يوز ايل بلگهلرينده، موقطاع و يا اميرلره تابئع عسكري بيرليكلردن ده سوز ائديلير.222 بير بلگهده، حشم و خدمله بيرليكده، كؤله و موزدور عسكرلردن بحث اولونور.223 احتيمالا گوره بونون منظورو، سولطانين خاصه اوردوسوندا و كوموتانلارا باغلي بيرليكلرلرده قوللوق ائدن قولاملاردير. كولهلردن قورولان سولطانين اوزل بيرليكلرينه، ساراي چاووشلاري دئييلردي.224 بونلار، سولطانين اوزل امرلريني يئرينه يئتيرهر، تورهن و موسافيرت سيراسيندا اونون قوًروماسيني ساغلارديلار.
سلجوقلو داييمي اوردوسونون آنا چكيردهگيني، سولطانين شخصي اوردوسو (خاصّه) ساييلان سئچمه آتليلار تشكيل وئريردي.225 آلپ آرسلان دوورونده، سلجوقلو آتليلارينين ساييسي اونبئشمينه چاتيردي.226 هر بير سوارينين ساواش آتيندان ساوايي يدك آتي دا واريدي.227 سلجوقلو اوردوسونون خاصّه بيرليكلرينه گوتورولن عسكرلر، فوقالعاده قورخمازليقلارييلا شوهرت قازانميشديلار. اكثريتي اصيل تورك و گئچميشده ساواشچيليغي ايش اولاراق اوزلرينه سئچن بو اينسانلارين اليندن گلن تك شئي ساواشماقايدي.228
مليكشاهين داييماً امره حاضير229 50 مين نفرليك بير اوردوسو واريدي.230 بويوك سلجوقلو ايمپيراتورلوغونون چئشيدلي بولگهلرينه داغيلان اوردونون توپلام عسكر ساييسي او واختلار 400000ه چاتيردي.231
سانجارين فرمانلارينا گوره، 12. جي يوز ايلده توركمن بيرليكلري حشم و موتجنّيد اولاراق دوزهنلهنميشديلر.232 توركمنلرين بويوك بير بولومونون شاهزاده بيرليكلرينده و يئرل خانيدانلارين قوللوغوندا اولدوقلاري تام بلليدير. اوغوز و توركمن بيرليكلرينين اوبور بولومو ايسه سرحدده (اوُجلاردا) خيدمت ائدن اؤز بي و اميرلرينين ايدارهسينده اولوردولار.233 12. جي يوز ايل سلجوقلو بلگهلرينه گوره توركمن اوردوسو، گورگن، دئهيستان، شهريستان و باشقا سينير بولگهلرينده يئر آليردي.
آنجاق، بونو دا دئمك گرهكيركي، توركمنلر، سلجوقلو دونمينده قولاملاردان تشكيل تاپان عسكري بيرليكلرده قطعيـّتله يئر آلماميشميشلار. بونونلا بيرليكده، سولطان اوردوسونون ان اونملي گوجو قولاملاردان دوزهليردي. كوله اولاراق آلينان قولاملارا قوللوقلاري موقابيلينده آيليق (گئچينهجك) وئريلردي.234 قولاملارين كوموتانلاري يوخاري روتبهلي عسكرلردن سئچيلر و بوتون بولگهنين ايدارهسي اونلارا حواله ائديلردي.235 بو نووع كوموتانلار آراسيندا ان سئچگيني، آلپآرسلانين اوز قولامي اولان سانقو ايدي.236 سلجوقلو اوردوسونون اوجرتلي بيرليكلره تبديل اولماسي، قولام و آيري يونهتيجيلرين يوكسهليشي، گتيرديكلري يئني ترتيبات سببيايله اوغوز و توركمن كوماندانلاريني راحاتسيز ائديردي. بونا گورهده مليكشاه دوورونده توركمنلرين ساراي قولاملاري بيرليكلرينه گوتورولمهسي پروژهسي اورتايا قويولدو.237 بو پروژه، سلجوقلو سولطانلارييلا حوكومته چوخ زحمت چكميش قبيلهداشلاري آراسينداكي قاچينيلماز لفظي موشاجيرهيي برطرف ائتمك آماجييلا حاضيرلانميشدي. آمِا، مذكور طرح، تاريخين طبيعي سئيرينه اويغون اولاراق اورتايا چيخان اختيلافي حل ائتمهيه يئترلي بير آلتئرناتيو كيمي گورونموردو. يونهتيمدهكي سولاله ايله اوغوز و توركمن رييسلري آراسينداكي ايليشگيلر گئتديكجه دالي گئتمهيه باشلاميشدي. دئمك كي، توركمن ريوايتلرينده سلجوقلولارين اوز خالقينا گوره اوزگهلشن آقالار اولدوغو شكليندهكي خاطيرهلرين ساخلانماسينين سببيده بودور
سووئت تاريخ ليتئراتورونده، سلجوقلولارين 1040 – 1035 ايللري آراسينداكي خوراسان فعاليتلري تقريباً بوتونلوكله آيدينلاتيلميشدير. بونا گوره بيز، اكثراً قزنهلي دوولتينين اينحيطاط سببلري و سلجوقلو دوولتينين شكيللنمهسي اوستونده چاليشاجاغيق. بيزيم عقيدهميزجه، سلجوقلولارين سولطان مسعود قارشيسينداكي پارلاق ظفري، سادهجه قزنه ديكتاتورلوغوندان راضي اولمايان يئرلي فئودال اصيلزادهلرين سلجوقلولارا يارديم وئرمهسي اولاراق گؤرولمهليدير. ضيمناً، خوراسانين اله گئچيريلديگي دونمده، سلجوقلولارين هاميسي عئيني سياستي ايزلهميردي.
بو آنلامدا 1038 ايلينين ياييندا نيشابوردا اوز وئرن بير حاديثه، اولدوقجا شايان ـ توّجوٍهدور. ظهيرالدين نيشابوري و باشقا تاريخچيلر، توس و نيشابورو اله گئچيرديكدن سونرا سلجوقلو بيلرينين بو شهرلري شقاوتله تاراج ائتديكلريني يازيرلار. توغرول بي «موباركآيدا (اوروجلوق آييندا) موسلمانلارين اينجيتيلمهمهسي ضروريتيني» سؤيلهيهرك، اونلاري واز گئچيرمهيه چاليشير و سلجوقلو بيلرينين نيشابور و تخريب و غارت ائتمهلرينه اذن وئرمير. او زامان شيدتله هيرسلهنن داوود پيچاغيني چكهرك «يا سن (غارت ائتمك اوچون شهري) بيزه وئريرسن، يا دا من اؤزومو اؤلدورورم» دييه قيشقيرير.318 بو دورومدا توغرول بي، قارداشينين هيرسيني ياتيشديرماق اوچون، نيشابور خالقيندان توپلانان 40000 ديناري اونا وئرير.
بو حاديثه، خوراسان خالقينا قارشي سلجوقلو سياستينده جيدّي آيريليقلارين اولدوغونا دلالت ائدير. بير قيسمي، ايشغال اولونان بولگهلري وحشيجه تالان ائتمك ايستهيير؛ اؤبورلري ايسه اونلادان فايدالانيلماسيني آيري بير اردُملي و داها اعتيدال يولويلا گؤروردو.319 آنجاق، ايكينجي يولو منيمسهين سلجوقلو بيلرينين ساييسي داها چوخ ايدي. سلجوقلولار، خوراسانداكي يئرلي فئودال اصيلزادهلرله ايش بيرليگي دوزهنلهيهرك، باغداد خليفهلرييله ديپلوماتيك ايليشگيلر قورماق يولونا دوشدولر.320 توغرول بي، 1038 ايلينده نيشابوردان «قائمباامرالله»ا بير سفير گوندردي. خليفه ائلچييي سون درجه ياخشي قارشيلاياراق، سلجوقلولاري دستكلهديگيني بيلديردي.321 توغرول بيين قئيني قيزيل بن يحيي دا باغدادا بير ائلچي گوندردي. سادهجه داوود چاغريبي، قائمله گوروشمكدن قاچينميش و سرخسه گئتميشدي.322
سلجوقلو بيلري، خليفهيه گوندرديكلري مكتوبلاردا، عابّاسيلره باغليليق و صداقتلريني بيلديريرديلر.323 مكتوبدا، «سولطان ماحمودن اؤلوموندن سونرا اونون اوغلو و تاختين واريثي اولان مسعودون اؤزونو سفاهت و عيّاشليغا وئرديگي؛ دوولت ايشلرينه باش قوْشماديغي؛ فاسيد اينسانلارين بو وضعيتدن فايدالاناراق باريش سئوهن خالقي شقاوتله ازيب، تجاووزكارانه داورانديقلاري؛ بو دوروم قارشيسيندا خوراسان اشرافينين سلجوقلو بيلريندن يارديم ايستهديكلريني و بير نئچه بويوك ساواشدان سونرا قزنهليلرين ازيجي بير مغلوبيته دوشوردوكلري» بيلديريلهرك، بو سطيرله داوام ائديردي: «بيز، (تانرينين) بو هديه و لوٍطفوندن سونرا اينسانلار آراسيندا دوغرولوق و عدالتي يايديق؛ ظوٍلم، زوراكيليق و حاقسيزليغي اوزاقلاشديرديق. بيز ايستهييريك كي، (دوولت) ايشلري ديني دستورات يؤنونده شريعت اساسلاريندا و خليفهنين امرلرينه گؤره گؤرولسون»324
سلجوقلو بيلري، بو مكتوبدا، بئله بير شكيلده اؤنلرينه آلاجاقلاري ايچ سياست پروقراميني آچيقلاميشديلار. بو آنلامدا سلجوقلولارين نيشابورا گيرمهسي و توغرول بيين بير تؤرهنله تاج قويماسيندان آز اونجه ابراهيم اينالين ياپديغي آچيقلاماسي چوخ جاليبدير. اينال، شهرين دين آداملارينا و اشراف طبقهسينه خيطاباً بئله دئيير: «اومودسوز اولمايين. بو گونه قدهر اولانلار، ساواش حاليندا اوز وئرديكلري اوچون كوچوك اينسانلارين اورتايا قويدوغو غارت و قانونسوزلوقلار، چيركين مسألهلردي. آمّا دخي ايندي وضعيت فرقليدير؛ بولگه بيزيم اولدو هئچ كيمسه اؤز باشينا داورانمايا جسارت ائلهيه بيلمهيهجك».325
429. ه (38/1037.م) ايلينده نيشابورا گيرهن توغرول بي، شهر خالقينا توخونولماسينا و اهالينين اينجيديلمهسينه امر ائتدي.326 تعيين اولان سياسي پروقرام، سلجوقلولارين پرئستيژيني آرتيراجاق و اونلارين خوراساندا باشاريلي اولماسينا دؤشَك حاضيرلاياجاغيدي. داوود چاغري بيدن فرقلي اولاراق، كوچوك قارداش محمد توغرول بي، بو سياستين يولوندا يورودولمهسينده اؤنچولوك ائديردي. محمد توغرول بيين بصيرتلي و گووهنجه ساغلايان سياستي، اونون، سلجوقلو بيلري آراسيندا سورعتله اؤنه چيخماسينا يول آچميشدي. داها اونجهلر خوراسانداكي سلجوقلولارين باش ليدئري «بايقو» عالي عونوانيني اله گتيرن موسي ايدي. گرديزي، قزنهلي ـ سلجوقلو ساواشلارينين ايلك مرحلهسيني آنلاداركن، سلجوقلو بويلارينين اؤندهري اولاراق موسييي مطرح ائتمكدهدير.327 1035 ايلينده سولطان مسعودلا سلجوقلولار آراسيندا اولان يازيشمالاردا بو دورومو تأييد ائدير. اوچ بويوك سلجوقلو ليدئري آراسيندا اوّلده موسينين آدي يئر آلير. موسي، داوود و توغرول، ظاهيراً بيرليكده حركت ائتسهلر ده، هر بيري آيري آيري اؤز ائلچيلريني قزنه سارايينا گوندهريرديلر.328 او واختلار سلجوقلو بيلري، ايكيلي عهد باغلاما و موكلّيفيتلرله بيربيرلرينه باغلييديلار.329 «تاريخ ـ سيستان» يازاري، موسي، توغرول و چاغرينين آمودريا نهريني گئچيب خوراسانا يونهلمهدن اونجه بير يئره ييغيشيب اوٍچلو بير آنلاشما باغلاديقلاريندان سوز ائتمكدهدير. نئجهكي داها سونرالاري موسي، محمده چاغرينين وئرديگي سؤزه موخاليف داورانيشيندان شيكايت ائتميشدي.330
خوراسان سلجوقلولاري ايچينده ايسماً سوز صاحيبي اولان شخص، احتيمالاً موسي بايقوايدي. سلجوقلو بويلاريني ايداره ائدن يونهتيمين اوٍست پيللهسينده توغرول و چاغري بيلري يئر آليرديلار. نئجهكي 39-1038 ايللري اولايلاري آنلاتيلاركن ده توغرول بيي بوتون سلجوقلو بيلرينين اوزرينده تك صلاحيتلي شخص اولاراق گؤروروك.331 بو دييشيكليك تصادفي دئييلدي. بورادا، سلجوقلو حوكومت سيستئمينده اسكي آتا اركيل ايداره طرزينين آرادان گئديب، يئرينه دؤنمين شرطلري گرهگي يئني ايقتيدار پرئنسيپلرينين گئچديگينه شاهيد اولوروق. ياش باخيميندان عاييلهنين ان بويوك آدي اولان بايقو، ياواش ياواش گئرييه ايتهلنميش؛ يونهتيمه، تزه نفس بيلري ايداره ائده بيلهجك، ذكايا صاحيب، فعّال و يئتهنكلي تمثيلچيلر گلمهيه باشلاميشدي.
نيشابوردا خوراسان سولطاني اعلان ائديلن توغرول بي، يونهتيمده گئتديكجه داها چوخ امتيازلارا صاحيب اولموشدور. بيهقي، اونون داوود و موسي بايقويو سرخس و مروه امير اولاراق تعيين ائتديگيني خبر وئرير.332 «تاريخ ـ مسعودي»ده، توغرولون دوورهسينده اولان موحافيظ بيرليك كوماندانلاري و يوكسك مقام صاحيبي بيلرله مشورت ائتديگي قئيد ائديلمكدهير.333 ياواش ياواش دوزهلمهيه باشلايان يونهتيم ميكانيزمينين بو شكيلده تمللري قورولاركن، سلجوقلولار هله گوجلو دوولت تشكيلاتلانماسيندان اوزاق ايديلر. داها اونجه ده بللي اولوندوغو كيمي، اوغوزلار آراسيندا دايير اولان «كنقش مجليسي»، سلجوقلولار آراسيندا دا آغيرليغيني ساليردي. دانداناكان ساواشي اؤنجهسينده موسي، توغرول و چاغري رياستينده توپلانان كنقش مجليسي بونا ان ياخشي اؤرنكدير. سلجوقلو بيلري، توپلانتي باشلامادان اوّلجه توغرول بي هر نهيي صلاح گورورسه عئيني يونده قرار وئرهجكلريني بيان ائتميشديلر. اويسا دانيشمان هئيأتي، تدبيرلي داورانماق طرفداري اولان محمده قارشي، عسكري حركتلرين يولونو توتان چاغري بيي دستكلهميشدي.334
سلجوقلو باشچيلاري قزنهليلره قارشي ساواشاركن، قاراخانليلارين و خارزمشاهلارين سولطان مسعودا قارشي يوْندوقلاري دوشمانليقدان دا فايدالانمايي باشارميشديرلار.
هارونبن آلتون تاشين اولوموندن سونرا خارزمده، سولطان مسعودون طرفدارلاري عبدالجبار335ين باشچيليغيندا توپلانيب و هارونون خلفيايله شيدّتلي ووروشمالار دوزهنلهديلر. عبدالجبارين نيّتي، كيياتي ايشغال ائديب، خارزمدهكي قزنهلي يونهتيميني يئنيدن برپا ائتمكايدي. آمّا عبدالجبارين دخي اونميني الدن وئرميش ايدّيعالارلا مئيدانا گلمهسي، چوخ بيهنيلمهميش و كوچوك قالان ديرهنيش دستهسي چوخ گئچمهدن آغير بير مغلوبيته معروض قالميشدي. ايقتيداري، خارزمين باشيندان بري باغيمسيزليغي اوچون موجاديله ائدن هارون اوغلو اسماعيل خاندان (1038 – 1035) سيراسال حاقّي اولاراق الينه آلميشدي. سلجوقلولار، خارزمين قزنهلي دوولتينين ضيدّينه مووضئع اؤنلرينه آلديقلاري اوچون اسماعيل خاندانلا دوستلوق آنلاشماسي باغلاميشديلار.336 موسي، توغرول و چاغري، تالاس و ايسفيجاب337 حاكيمي قاراخانلي محمد بوغراخان ايله ده كيپ ايلگيلهنمكدهيديلر. بيهقي، محمد توغرول بيين مذكور قاراخانلي حاكيمييله اسكيدن بري دوست اولدوغونو يازير. بوغراخان، سرخس جيواريندا اولان بايتوقدو(باي دوغدو)يو شيكست وئرديكدن سونرا سلجوقلولارا ياخين دستك وئرهجگيني وعده وئردي. بوغراخان، سلجوقلو رييسينه گوندرديگي بير مكتوبدا بئله دئييردي: «تئز تصميم توتون. آزليغيني دويدوغونوز عسكر ساييسيني سويلهيين، بير سيزي تأمين ائديريك.»338 بو اولايلاردان سونرا توركمن آخينلارينين ماوراالنهردن خوراسانا زوٍيمهسي شايان ـ توجّوهدور. بيهقي، اونلارين بو بولگهيه داها اونجهلري، قزنهليلرين دؤرت گؤز قوْرودوغو آمودريا گئچيتيني گئچهرك گلديكلريندن سوز ائدير.340
خوراساندا قزنهلي حاكيميتينه سون قويان تدبيرسيزليكلرين آرديندا، سولطان مسعودون اوردوسونون دئموراليزه اولموش اولماسينين اساسي رول اويناديغينا دابان باسيلماليدير.341 اوزلليكله، 1040 ياييندا قاراقوم يولويلا سرخسدن مروه گئچن سولطانين اوردوسوندا بويوك اولچوده بير موخاليفت باش گوسترميشدي. گوٍنشين و سوسوزلوغون قوْووردوغو چولده، نفسدن و آياقدان سالان موسافيرتين بوتون آغيرليغيني چيگينلرينده داشييان عسكرلر و خاصّه ارلري، علناً يونهتيمه قارشي دئيينمهيه باشلاميشديلار. دئمك هر آن آياغا قالخمايا حاضيرايديلر.342 عسكرلرين بويوك بير بولومو، گرهكلي گرهكسيز چوْماق گوجو اينضيباطدان و كوموتانلارين ظولموندن جانا گلميشديلر. قزنهلي كوموتانلار، عسكرلره پايلانان ارزاقا، مينك و يوٍك حئيوانلارينا ال قوياراق زنگينلشمهنين يوللاريني آختاريرديلار.243 حتّي باش كوموتانلار بئله عسكرلره داغيديلان ارزاقين آل ـ وئريندن چكينميرديلر. «يك سوراگان» اولاراق آدلانديريلان آتلي بيرليكلري، گون گئچديكجه سسلريني داها دا اوجالديرديلار.344 اوزون سفرلره گوره چوخ چتينلكلر چكن سواري بيرليكلرينين سيخينتيلارينا بير ده يدك آتلارين اولماماسي كيمي آجي بير دوروم اكلهنميشدي. دوروملاريندان هئچ راضي اولمايان و يوْروجو سفرلردن زارا گلن سواريلر، آچيقجا سلجوقلولارا قارشي ساواشمايا دوشونموردولر.
قزنهلي اوردوسونون چكيردگيني، قولاملاردان اولوشموش بيرليكلر تشكيل ائديردي.345 قولام بيرليكلري، «سرايان»، شخصي بيرليكلر «خاصّهگان» و سولطان بيرليكلري اولاراق اوچ قوروپا بولونموشدو.346 ائتنيك باخيميندان اوردونون چوخونلوغونو، آرالاريندا اوغوزلارين دا يئر آلديغي توركلر اولوشدوروردو. 347 تاريخ ليتئراتورونده، قولاملارين امتيازلي كؤله صينفينا داخيل اولدوقلاري بيلديريلمكدهدير.348 گئرچكدن ده بو بيرليكلرين كوماندان (سالار) و حاجيبلري، گئنلده قزنهلي دوولتينين اوست پيللهلريني توتوردولار.349 بعضي قولام كؤكنلي باشچيلار، بولگه واليلريده منصوب اولا بيليرديلر. اوزلليكله سولطانا باغلي قولاملار آراسينداكي يوخاري روتبهلي مقاملار، ساراي چئرچيوهسينده ائتگيلي ايديلر. بونلار، چوخ واخت قزنهلي اميرلرينين ان گووهنمهلي آداملاري و سيرداشلارييديلار. اورنهيين داها سونرا قارجيستان ناييبليگي ده ائلهميش اولان نوشتگينتوباتي، سولطانين گوزونده اولانلاردان بيريايدي. باشداكي قولام ليدئرلري، بويوك ثروته و مالا صاحيبايديلر. مال وارليقلاري آراسيندا غير – منقوللارا و بير نئچه بويوك كنده راستلانيليردي.350 آنجاق، قانوناً هئچ بير حاقّي اولمايان قولاملار، قزنه توپلومونون ان آشاغي پيللهسينده يئر آليرديلار. ان كوچوك خطالاري، سولطان و كوموتانلار طرفيندن ان آغير شكيلده جزالانديريلا بيليردي.351
كل اووا (خرابه) گورونتوسونده اولان خوراساندا سلجوقلولارلا اوز وئرن ناكام ساواشلار، عسكر و قولاملارين صبريني بيتيرمكدهيدي. قزنهلي اوردوسوندا اؤز باشيناليقلار و قاچيشلار بو اوزدن موْد اولموشدو.252 ساراي قولاملارينين بويوك بير بولومو، باشلاريندان اولان سالارلارلا بيرليكده سلجوقلولارين صفينه گئچمهيي داها اويغون گوروردولر. دوشمانين طرفينه قاتيلان قولاملار، يئني حوكومدارلارينا اوركلريني بوشالديرديلار: «سولطان مسعود بيزه پيس داورانير. قورخودان سنه سيغينديق و اؤلهنه قدهر اونا قارشي سيزين يانينيزدا ساواشمايا حاضيريق».353 حتي بير دفعه قولاملار و عسكرلردن دوزهلن بير قوروپ سولطان مسعودا قارشي دسيسه قورماغا باشلاميش و بو آماجلا ساراي قولاملاريندان بير بولومو سلجوقلولارلا گيزليجه علاقه قورماغا دا گئچميشديلر. دانداناكان ساواشينين اوّللرينده، ياخالاريندا آسلان طرحي داشييان بو قولاملار، آتلارينا آتيلاراق دوشمان صفينه گئچميشديلر.354 بو دوروم قارشيسيندا اوبور عسكرلر ده سولطانا خاطير قان وئرمه و آخيتمانين فايداسيز اولاجاغيني دوشونهرك قاچمايي ترجيح وئرميشديلر. نتيجهده سولطان مسعود و اوردو باشچيلاري، آغير بير مغلوبيته معروض قاليب؛ آما يينه ده اسير توتولماقدان قورتولا بيلديلر. آما قزنهليلر، بو قورخونج قيرغيندان سونرا سلجوقلولارين الينه دوشن خوراساني هميشهليك الدن وئرميشديلر.
قزنهلي مسعودلا سلجوقلولار آراسيندا اوزون ايللر داوام ائدن ساواش، خوراسانين توليد گوجونو يئنديريب؛355 اوزلليكله بويوك ضربه ييهن كند اكونوميسي، جيدّي بير رئكود دونمينه گيرميشدي. ساواشين دوغرودان ائتگيسي آلتيندا قالان بولگهلرده سووارما سيستئمي كوْرلانميش، قويولار دولموشدو.356 قزنهليلرين وئرگي توپلاماقدان داها چوخ غارتي خاطيرلادان ماليات آليمي، كندلري سون نفسلره بوراخميشدي. كندليلر، قحطليك دوروموندا،اللريندهكي ايعاشهنين و حئيوان يئملرينين ده چتيليكله آلينماسي سونوجوندا آجليق تهليكهسييله قارشي قارشييا قالميشديلار. ائلهكي مينلرجه اينسانين جانيني آلان آجليق، سونوندا گئتديكجه بير دوروم حالينا گلميشدي.357 بو دوروم سادهجه خوراساندا دئييل، بوتون سرحد بولگهلري اوچونده ياييلميشدي. ساواش اوچون گرهكلي اولان خرجلري يئتيرمك اوچون ييغيشيلان دوزهنسيز وئرگيلر و دوولت مامورلارينين يولسوزلوغو، روعايانين دورومونو فاحيش بير درجهده پوزموشدو. اوزلليكله آشاغي طبقهيه منسوب شهر اينسانلاري و كندليلر، دورومدان چوخ سيخينتي چكيرديلر. خالق كوتلهلرينين بو دوروما قارشي ديرهنيشيايسه، آنجاق محلي ووروشمالار شكلينده اوز وئرير؛ اولومه محكوم يوخسول اينسانلار، ياشامايا هله داوام ائتمك و گلهجك اومودويلا كوچوك اشقيا قوروپلاري حالينده كروانلارا و بيلرين خزانهلرينه هوجوم ائديرديلر. علي كوهنديزي آدلي بيرينين رياستينده فعاليت ائلهين بو قوروپلاردان بيري، قارجيستاندا بويوك شؤهرت قازانميشدي.358
بعضي بولگهلرده «غارتگر» حركتلرينه دؤنوشن كوتلهسل دالغالانمالار، قزنهليلري جيدّي بير اؤلچوده ضعيفلتميشدي. باشدا توغرول بي اولاراق بوتون سلجوقلو بيلري، بو چكيشمهلردن نئجه فايدالاناجاقلاريني ياخشيجا حئسابلاميشديلار؛ بئلهجه يئرلي گوجلري صفلرينه گيرمك اوچون جؤومرد وعدهلر وئرميشديلر. بو قونودا بيهقينين 1038 پاييزيندا نيشابوردا محمد توغرول بيين تاج قويما تورهنييله ايلگيلي اولاراق آنلاتديغي بير اولاي، چوخ ايلگينچدير.359 چونكو سلجوقلو بيلري، بو مراسيم آراسيندا «فاغير و گوجسوز اينسانلارا ساتاشيلماياجاغينا» دايير آرخايينچيليق وئرميشديلر.360 خوراسان سلجوقلولارينين اويقولاديغي بو سياست، يايقين خالق كوتلهلرينين محبتيني قازانما حئسابييلا قورولموشدو؛ آما سلجوقلو يونهتيجيلري، شهر و كندلرده ياشايان يوخسول خالق توپلولوقلارينين منافئعييله و يا اونلاري دستكلهمكله چوخ ايلگيلنمك نيتينده دئييلديلر ترسينه اونلارين ياپديغي، سادهجه خالق حركتلرينين دايانديرماسيني ساغلاماق ايدي.361
بونونلا بيرليكده سلجوقلو بيلري، اوزون ايللر سورهن ساواش سيراسيندا خوراساندا تخريب اولان فئودال زميلريني احيا ائتمهيه جان آتيرديلار.362 حتي بنزر تدبيرلري، 1040 ايلينده دانداناكاندا سولطان مسعود هله مغلوب اولمادان اونجهده ايشلهتمهيه چاليشميشديلار. سلجوقلو اصيلزادهلري، يئرلي فئوداللارين علاقهسيني چكمك اوچون، بويوك زمي لري يئنيدن برپا ائتمكله قالماييب، اورايا بورايا داغيلان كندليلري ده توپلامايا چاليشميشديلار. ميرخوندون «ملكنامه»دن نقل ائتديگي بير حيكايه، بو قونودا چوخ جاليبدير. مولّيف، سلجوقلولارين مرو شهر اوردوسويلا ووروشماسيني آنلاداركن، توغرول بي و باشقالارينين ساواش نتيجهسينده پريشان اولان بولگه خالقييلا اوزل بير آنلاشما باغلاديقلاريندان سوز ائتمكدهدير.263 مذكور آنلاشمايا گوره، هم محمد توغرول بي و همده داوود چاغريبي بولگه خالقيني تاراج ائتمهييب و باسقي آلتيندا قويماياجاقايدي. سلجوقلولار، بالاخره مروه گيرميش؛ مراسيملي پئشوازلاردان سونرا جوما نامازيندا اوخونان خوطبهده محمد توغرول بي مرو حاكيمي اولاراق اعلان ائديلميشدي. «امير داوود چاغري بي ـ دييه داوام ائدير ميرخوند ـ آغاداداشينين امرييله واليلر و حاجيبلر تعيين ائدهرك اونلارا ايقتيصاد و تخريب ائديلن زميلري احيا ائتمه تعليماتي وئردي.»364 مرو آريستوكراسيسينين سلجوقلولارا وئرديگي دستك، قزنهليلرين اله آلديغي غارتچي و صلب سياستين سونوجلاريني داها آيدين آنلاتماقدادير. صدرالدين حسيني، شهر حاكيمينين سلجوقلارين اؤنونه چيخاركن نيشابور بولگهسينين وئرگي توپلاما ايشيني پاركوبا تاپشيرديغيني يازير. «بو شخص، ـ دييه يازير حسيني ـ خوراساني سويوب لوٍت ـ پوت ائلهدي. الينه آلديغي وئرگي سوپورگهسييله خوراساني ترتَميز سوپوروب؛ هئچ كيمسهيه حتّي حئيوانلاري اوچون يونجا بئله قويمادي قالسين.»365
يوخاريدا بللي ائديلديگي كيمي، سلجوقلولارين تعقيب ائتديكلري توپلومسال سياسال ايصلاحات آراسيندا باشقا تدبيرلر ده واريدي. بونلاردان ان اؤنمليسي ايسه، بعضي وئرگي آلينتيلارين گئچيجي اولاراق دايانديريلماسييدي. سلجوقلولار، دانداناكان ساواشيندان سونرا مرو و بعضي بولگه لري بير ايلليك وئرگيدن موعاف ائتميشديلر.366 ايصفاهاني اله گئچيرن توغرول بيين اوزل تصميمي دوغرولتوسوندا «اوچ ايل بويونجا شهر خالقيندان هئچ بير شئي آلينماياجاغي امري وئريلميش؛ ايصفاهان حاكيملري بو امره باش اَيميش و شهردن كوچ ائدنلر گئري دونموشدولر.»367 اوّلجه، كندلي و اصنافي ال ـ قولونو سوْيودان وئرگي تكليفلرينين يونگوللشديريلمهسي، اولكهنين اوٍرهتيم گوجونو جانلانديرميش، عئيني زاماندا يئني سيلسيلهنين ده تاختينين تمللريني موحكملتميشدي.
سلجوقلولاري خوراساندا قزنهليلرله ساواشا چكن ان اونملي سببلردن بيري ده، سلجوقلو اشرافينين بويوك فئودال ـ ماليكلر اولماسي ايستهييشلري اولموشدور. توغرول، داوود و موسي، قزنهليلره قارشي قازانديقلاري ظفري، بويوك اولچودهكي توپراقلاري اؤز ماليكيتلرينه گئچيرمك اوچون قوللانديلار. نئجهكي سولطان مسعود، 1035 ايلينده بيتوغدو اوردوسونون مغلوبيتيندن سونرا نيسايي توغرولا، دئهيستاني داوودا، فراوايي ايسه موسييا وئرمهيه مجبور قالميشدير.368 بيهقي، سولطانين بو بولگهلري وئرركن يازديغي قوولنامهده اونلاردان «دئهقان» عونوانييلا بحث ائتديگيني قئيد ائتمكدهدير.369 نئجهكي گورولور، هر اوچ سلجوقلو بيي ده ايالت واليلرينين صاحيب اولدوقلاري ايمتيازلارا صاحيب اولموشدولار.370 سلجوقلو بيلري، نيسا، فراوا و دئهيستانلا فاتئح اولماييب؛ اونلارين يان ـ يورهسيندهكي اوتلاق اراضيلرهده ال قويموشدولار. آنجاق، آلديقلاري توپراقلار، اونلارا وئرديكلري عسكري خيدمت قارشيليغيندا بوراخيلميش و باشقالارينا ميراث بوراخماما شرطييله وئريلميشدي. چونكو توغرول، داوود و موسي، خوراساني خارزم، بالخان جيواري و عراق ـ عجم بولگه سيندهكي توركمنلره قارشي قوْروماغا مسئول ائديلميشديلر.371
بولگه دئهقانلارينين سلجوقلولار كيمي چوخ ايمتياز و اختياراتي يوخايدي. بيهقي، 1036 ايلي اولايلاريندان بحث ائدركن، داوود، موسي و توغرولون مرو، سرخس و ابيوردين اونلارا وئريلمهسي ايستكلريني سولطان مسعودا يازديقلاري بير مكتوبون متنينده اولاراق نقل ائدير. سلجوقلو ليدئرلري، سولطانا باغلي وئرگي مامورلارينين بو شهرلردن توپلانان وئرگيلرين (مال) عسكري مسئوليتلرينه گوره اونلارا وئريلمهسيني ايستهييرديلر. آنلاشيلان، سلجوقلولار اونلارا وئريلن محدود حاقلارلا قانئح دئييلديلر. ابوالفضل بيهقي، «اونلار (سلجوقلو بيلري)، اونلارا تخصيص ائديلن بولگهلري، اؤزلري يونهتمك ايستهييرديلر» دييه يازير.372 توغرول، داوود و موسينين سرخس ساواشيندان سونرا قزنهيله آپارديقلاري دانيشمالار، ايقطاع ايمتيازلاريني داها دا چوخالتماق ايستهديكلريني اورتايا قويور. سولطان مسعود، 1039 دا بير سيرا باشاريسيز ساواش و معروض قويولان مغلوبيتلردن سونرا، سلجوقلولارلا يولا گلمك مجبوريتينده قالميشدير. سرخس، ابيورد، فراوا و نيسا، سلجوقلو بيلرينه ايقطاع اولاراق وئريليردي و آنلاشما شرطلرينه گوره اونلار «موسلمانلارا، ياخشيلارا (اشرافا) و پيسلره (روعايا) حمله ائتمهيهجك؛ كيمسهنين ماليني موصاديره ائتمهيهجك و تووطيئه و ال بيرليك دوزهنلمهمهيهجكديلر.»273 بيهقي، سلجوقلو بيلرينين بو شرطلردن هئچ راضي اولماديقلاريني قئيد ائدير. سلجوقلو بيلري، اونلارا وئريلن ايقطاع زميلرينين يئم احتياجلاريني دا برطرف ائتمهديگيندن سيزيلداركن، سولطانين جاسوسلاريدا، اونلارين بولگهده اوز باشينا داورانديقلاري خبريني سارايا يئتيريرديلر. «هر زامان، آلديغيميز خراجلار و گليرلريميز بيزي گورمزسه، ـ دئييرديلر سلجوقلولار ـ او زامان موصاديره و ال بيرليك عقد ائتمه مجبوريتي دوغار.»374 اساساً، دوغرودان سولطاندان آيليق آلان دئهقانلارين الينه چاتان پول، اونلاري گؤرموردو. «تاريخ ـ مسعودي»ده قئيد ائديلديگينه گوره وئريلن آيليق ميقداري، بولگهدن ييغيشيلان وئرگينين توپلامينا گوٍره موٍعيّن اولونوردو. تئوريك ايقطاع صاحيبليگيندن باغيمسيز فئوداللار حالينا گلمه آرزوسو، سلجوقلولارين خوراساندا قزنهليلرله اوجسوز بيجاقسيز ساواشلارينين بللي باشلي سببلريندن بيري اولموشدور.
باخين، 11. جي يوز ايل اورتالاريندا خوراساندا قزنهليلرين يئنيلگيسينه و سلجوقلو دوولتينين قورولماسينا يول آچان بللي باشلي فاكتورلار بونلار ايديلر.
بئشينجي بؤلوم
13 – 11 جو يوز ايللرده اوغوزلار و توركمنلر
قزنهليلرييله سوردورولن اوزون ساواش، اونملي اولچوده اوغوز و توركمن كوتلهلرينين خوراساندا سلجوقلو خانيداني اطرافيندا ييغيشماسينا و اونون گوجلهنمهسينه يول آچميشدي. ايللرجه داوام ائدن ساواش شراييطينده، توققوشمالار سيراسيندا سئچيلن يونهتيم قورولوشلاري داييمي ايداره قوروملاري حالينا دونوشور و سلجوقلو بويلارينين ايداري اورقانيزاسيونوندا و دوزهنينده اونملي دييشيكليكلر اورتايا چيخيردي. عسكري دئموكراسي چاغينين قالينتيسي ساييلان خالق كنقشينين سون شكيللريده اورتادان قالخيردي. اله گئچيريلن بولگهلرين اينديكي صاحيبلري اولان عسكري باشچيلار، دخي اشراف مجليسينده باش رولو اوينامايا باشلاميشديلار. ايچ سياست، خوراسان و اطرافينداكي يئرلي فئودال بيلرله قورولان ايش بيرليگينه سون دامغاسيني وورور و بوتون بو فاكتورلار، دوولت يونهتيم تشكيلاتينين ساماني و قزنهلي دوولتلرينين يونهتيم شكيللريندن آز ـ چوخ فرقلي اولاراق اولوشماسينا يول آچيردي.1 بو بوروكراسي ميكانيزمي، بالاخره 11.جي يوز ايل ظفر ساواشلاري سيراسيندا شكيللهنهجك و سولطان مليكشاه دونمينده (1092 – 1072) سون شكلينه دوشهجكايدي.
ايلك سلجوقلو حوكومداري، داها اونجه 1038 ايلينده سولطان عونواني آلان محمد توغرول بي اولموشدو.2 سلجوقلو بيلري، دانداناكان ساواشيندان بلافاصيله سونرا ساواش مئيدانيندا برپا اولان تاختا توغرولو اوتورتموش و كوماندانلار اونا «اميرِ ـ كلان» اولاراق وفادارليق سوزونو وئرميشديلر.3 توغرول بيدن سونرا روتبه اعتيبارييلا ان اونملي شخص، داوود چاغري بيايدي. ابنالاثيره گوره4 داوود، داها اونجه 1037 ايلينده مرو اميري اعلان ائديلميش و اسكي ايران «شاهنشاه»5 عونوانيني آلميشدي. او، تقريباً يينه ائله او اثنادا، توغرول طرفيندن بوتون سلجوقلو اوردوسونون «اميرالامرا»سي اولاراق منصوب اولموشدو.6 باخماياراق كي «سلطانالمعظم» توغرولايدي، آما خوراساندا اوخونان خوطبهده چاغري بيين ده آدي گئچيردي.7 «بايقو» عونوانينا صاحيب اولان موسي ايسه، هلهليك چوخ نوفوذلو دئييلدي.8
11. جي يوز ايل اورتالاريندا سلجوقلو فتحلري
سلجوقلو دوولتينين قورولوشو، اورتا آسيا اوغوز و توركمنلرينين تاريخسل طالئعينده اونملي بير نقش اويناميشدير. سلجوقلو يونهتيجيلري، 1040 ايلينده سولطان مسعودون مغلوب ائديلمهسيندن سونرا ايران، عراق، قافقاز اؤتهسي و آنادولو اوستونه لشكركئشليكلر دوزهنلهميشديرلر.9 بو اولكهلرين فتحي، ايلك دونملرده اوغوز و توركمن بيرليكلرينين گوجويله گئرچكلشميش و يينه بو فتحلر سايهسينده سلجوقلو بويلاري اؤن و كوچوك آسيانين چئشيدلي بولگهلرينه ياييلميشديرلار.
تاريخ ليتئراتورونده، سلجوقلو بويلارينين 11. جي يوزايلدهكي بويوك گوجونون اؤز راحات اوتورمايان فامئللريندن قورتولماق ايستهين اوست دوزئي بيلرين بير سيرا پوليتيك تدبيرلري سونوجوندا ايجاد اولدوغو شكلينده بير عقيده واردير. آنجاق، خاطيرلاماق گرهكير كي، كوچمن سلجوقلو اصيلزادهلرينين اوزلريده فتحلره ماييل ايديلر. اونلاري اوزاق سفرلرده جذب ائدن شئي، سادهجه غنيمت و اسيرلر دئييل، عئيني زاماندا موطيع ائديلهجك اولكهلرين طبيعي قايناقلاريني و خالقلاريني سوْمورمايا يول آچاجاغي ايدي. بوش واختي يئرينده اولان اوغوز و توركمن آريستوكرات صينفي، بويوك حئيوان سورولري اوچون يئني اوتلاقلار دالينجايدي. بيزانسلي مولّيف Niketas khoniates بئله يازير: «زنگين سورولره صاحيب [سلجوقلولار] مرتع و اوتلاقلارا احتياج گوروردولر و بونا گوره ده ، يوردلاريني ترك ائدير و عاييلهلرييله بيرليكده روم سينيرلارينا گئچيرديلر.10
دانداناكان ساواشيندان سونرا توغرول بي، چاغريبي، موسي بايقو و باشقا سلجوقلو بيلري، خوراسانين قالان بولومونون ده فتحي قونوسوندا آنلاشميشديلار. ظهيرالدين، اونلارين سولطان مسعودا سادهجه سيستان، قزنه و هيندي بوراخمايا قرار وئرديكلريني بيلديرير.11 حقيقتده ايسه داوود و موسي، سونرادان سيستان و آيري قونشو بولگهلري ايشغال ائتمهيه چاليشاجاغييديلار.12 سلجوقلو اولكه آلما سفرلري، بير نئچه يؤنده و دئمككي عئيني آندا باشلاميشدي. 1040 يايينين سونلاريندا توغرول بي، اونمين آتلييلا نيشابورا حركت ائتميش؛ موسي بايقو، ايناللي[ييناللي]لاردان اولوشان اوردوسويلا مروده قالميش؛ داوود ايسه قالان بيرليكلرله بلخ و توخاريستانا يونهلميشدي.13
سلجوقلولار، دانداناكان ظفرينين آردينجا، اله گئچيرديكلري بولگهلري پايلاشمايا باشلاديلار. اصلينده بو، حاكيم اولدوقلاري توپراق سينيرلار نه قدهرسه، بير او قدهر ده اونا سينيرداش اولان فتح ائديلهجك بولگهلرين وارليغي آنلامينا گليردي. چاغري بي، خوراسانين بويوك بير قيسميني آلاراق، مرو شهريني باشكنت اعلان ائتميش؛ بوست، هرات اطرافي، ايسفيجار، سيستان و كابوليستانين يونهتيمي موسييا بوراخيلميشدي. داوودون بويوك اوغلو قاووردا كيرمان يان ـ يورهسي، طبس و كوهيستان بولگه لري دوشموشدو. توغرولبي، گونئي ايراني آلميش؛ ابراهيم اينال [يينال] ايسه ياقوت و قوتالميشلا رئيه حركت ائتميشدي.14 عراق و طبريستان سفرلريندن سونرا سلجوقلولار يئنيدن توپراق تقسيمي قرارينا گلميشديلر. ميكاييلين اوغوللاري آمودريادان نيشابورا قدهر اولان بولگهلرين ايدارهسيني اله آلميش؛ اينالا كوهيستان و گورگن؛ موسييا ايسه هرات، بوشنج، سيستان و گور وئريلميشدي.15
سلجوقلو ـ قزنهلي ساواشلاري
چاغري بيين اوردوسو، 1041 ايلينده اوزون بير موحاصيرهدن سونرا بلخي اله گئچيرميش؛ موسيايسه هراتا گيرميشدي. آما موسي قزنهليلرين الينه گئچهجك اولان شهري مجبوراً ترك ائتمك مجبوريتينه دوشهجكدي.16 دانداناكان پوزقونوندان سونرا يئنيدن توپلانان قزنهليلر، خوراساني سلجوقلولاردان گئري آلمايا چاليشيرديلار.17 1043 ايلينده سولطان مودود بن مسعودون اوردوسو قزنهدن يولا دوشهرك داوود چاغريبيين يونهتيميندهكي توپراقلارا گيردي. داوود، قزنهلي بيرليكلرينين قارشي سينا آلپ آرسلان باشچيليغيندا بير اوردو گوندردي. مودودون اوردوسونا غاليب گلن سلجوقلولار، بوست ياخينلارينا سوخولدولارسا دا، يينه حملهيه ال ووران قزنه اوردوسو طرفيندن گئري وورولدولار.18 مغلوب اولان آلپ آرسلان، داها سونرا بادغئيس و هراتي اله گئچيرمك آماجييلا باشاريسيز بير ايقداما ال ووردو.19
سلجوقلو ـ قزنهلي موجاديله سينده، 11.جي يوز ايلين 50 – 40لي ايللرينده سولطان مسعودون هدفلري آراسينداكي خانيدان قووقالاري دا ائتگيلي اولموشدور. مسعودون 1041 ايلينده اولوموندن سونرا، قزنه تاختينا اوّل مودود، دالينجا دا عبدالرشيد چيخدي. آنجاق عبدالرشيد، توغرول آدلي قولام طرفيندن و قرولان تووطيئه سونوجوندا تاختدان انديريليب و يئرينه سلجوقلولارلا صميمي ايليشگيلر قوران توغرول اوتوراجاغييدي.20
قزنهلي دوولتي، توغرولون قيسسا مودّتلي حوكومتي سيراسيندا احتيمالاً سلجوقلولارا خراج اودهمهيه مجبور اولونموشدور.21 آنجاق توغرول 1052 ايلينده اؤلدورولدو و قزنه تاختينا فرخزاد بن مسعود چيخدي. سلجوقلولارين قزنه اوزريندهكي ائتگيسيني الدن وئرمهيه ياناشمايان داوود، اوردوسونو بوستا يوللانديرديسا دا، فرخزادين نوشتگين باشچيليغيندا گوندرديگي قزنهلي اوردوسو طرفيندن دارماداغين اولاراق، قزنه سرحدلريندن ائشيگه اؤتورولدو.22 ايللرجه سورهن بو موجاديله، 1060 ايلينده چاغري بيله ابراهيم بن مسعود آراسيندا باغلانان آنلاشمايلا باشا چاتيب و طرفلر اؤز حاكيميتلري توپراقلارينا چكيلهجكديلر.23
شاهمليكين يئنيلمهسي و خارزمين آلينماسي
سلجوقلولار، 11. جي يوزايلين 40.لي ايللرينين اوّللرينده خارزمه بير لشكر چكيمي دوزهنلهديلر. بو سفرين گؤرونن سببي، شاهمليكين ايسماعيلخانداني اولكهسيندن قووماسيايدي.24 خوراساندا سلجوقلولارا سيغينان خارزمشاه، يارديم و حيمايه ايستهميشدي.25 بو ندنله 1042 ايلينده داوود چاغريبي ساييسي چوخ بير اوردو (سواري) ايله خارزمه دوغرو يولا چيخاراق، شاه مليكي كيياتدا موحاصيرهيه سالدي. آنجاق، شهري ايشغال ائتمك تدبيرلري باشاريسيزليقلا سونوجلاندي. قيش ياخينلاشديغي اوچون، هئچ جوره ظفره چاتا بيلمهين داوود،26 موحاصيرهيي بوراخيب آمودريانين اؤبور ياخاسينا چكيلدي.27 ياز مئوسيمي گلينجه توغرول و داوودون رياستيندهكي سلجوقلو اوردوسو يئنيدن خارزم سرحدلريندن ايچهري گيردي. كيياتدا موحاصيرهيه دوشن ابوالفوارس بارانينين قارشي حملهسي، تلهيه سالينيب مغلوبيته اوغرايينجا، خارزم اعياني و موحاصيرهدن جانا گلن شهر خالقي، كيياتين قاپيلاريني آچاراق سلجوقلولارا تابئح اولدوقلاريني بيلديرديلر. شاهمليك، عاييلهسيني، خزينهسيني و فامئللريني اؤزو ايله گوتورهرك قاراقوم اوزريندن دئهيستانا قاچدي. داها سونرا دئهيستاندان طبسه يولا دوشن شاهمليك، اورادان كيرمانا و مكرانا يونهلدي. شاهمليك باراني، احتيمالاً دئهيستاندان كيرمانا گئدهركن يول اوستوندهكي بئيهق توپراقلارينا گيرهرك سبزواري موحاصيره ائتميش؛ آنجاق، خالقين وار گوجويله ديرهنيشينه گوره شهر دووارلاريندان اوزاقلاشماق مجبوريتينده قالميشدي.28 شاه مليك داها سونرا مكراندا ابراهيم اينالين قارداشي ايرتاش طرفيندن اسير توتولدو.29
شاهمليكين مغلوبيتي، اوغوز يابقو دوولتينين يونهتيجي قيسمي اوچون آغير بير ضربه اولموش؛ باراني سوًيوندان گلن يئنگي كنت و جند خانلاري، خارزمدن اللري كسيلميشدي. داوود و توغرول، شاه مليكي خونثي (ائتگيسيز) حالا گتيره بيلمك اوچون قيپچاق بيلرييله گوجلو بير ايتّيحاد دوزهنلهميشديلر. صدرالدين حسيني، داوودون اورگنجه گلديگي اثنادا، قيپچاق بيلريندن بيرينين اونا قاتيلماسيني قئيد ائدير. بو امير، بالاخره موسلمان اولاراق، سلجوقلولارلا فامئلچيليك يولويلا باغلانميشدير.30
آراشديريلان دونمده، سلجوقلو و قيپچاق يونهتيجيلري آراسينداكي بيرلشمه، اولايلارين اينكيشاف يولوندا اولدوقلارينا گوره منطيقيايدي. 1030.لاردان سونرا، يوخاريدا آچيقلانان اولايلارين آرديندان، دوغودا حركته گلن قيپچاق بويلاري، باتييا گئچمه يوللاريني طبيعي اولاراق اؤنلهين سيردريا اوغوزلارينا دوشمان دوغولموشدولار. بو اوزدن اونلارين، شاهمليكايله توغرول و چاغريبي آراسينداكي ساواشا قاتيلمالاري مومكون دئييلدي. موشترك منافئع، اوغوز يابقولارينا قارشي گيريشيلن ساواشدا قيپچاق خانلارييلا سلجوقلولاري بيرلشمهيه مجبور قويموشدو. بو دورومدا اساساً خارزمده ساغلام بير گوجو اولمايان شاهمليكين خوراسان سلجوقلولاري طرفيندن پوْزقونا دوشورولمهسي طبيعيايدي. شاهمليكين مغلوبيتييله ضعيفلهين سيردريا اوغوز دوولتي، 1050 . لرين باشيندا قيپچاق بويلارينين هوجوملاري نتيجهسينده تاريخ صحنهسيندن سيلينهجكايدي.
سلجوقلولارين اؤن آسيا فتحلري
محمد توغرول بي، خارزمي اله گئچيرديكدن سونرا بويوك بير اوردويلا گورگن و طبريستانا يورودو.31 گورگن و طبريستان خالقينا ايلليك وئرگي و خراج يوٍكلهين32 توغرول، ايلده الليمين دينار وئرگي اودهمك شرطييله گورگنه مردويج بن بسي والي قويدو.33 بو اولايلار سيراسيندا سولطان اوردوسونون اؤنچو دستهلري ابراهيم اينال، ياقوت و قوتالميشبن ايسراييل طرفيندن رياست ائديليردي.34 1042 ايللرينده ايسه ابراهيم اينال باشچيليغينداكي آتلي بيرليكلري، سلجوقلولارين عراق ـ عجم و قافقاز اوتهسينه دوزهنلهيهجكلري فتح حركتلري سيراسيندا سيتاد مركزي اولاراق قوللانيلاجاق اولان رئيي ايشغال ائتديلر.35 1042 (و يا 1043) ده رئيه گلن توغرول بي، شهري باشكنت اعلان ائدهرك، آباد ائديلمهسيني امر ائتميشدي.36 1043 ايليندهايسه ابراهيماينالين رياستينده كيرمانا گيرهن توغرولون اوردوسو، يؤرهدهكي بعضي كندلري تاراج ائتديكدن سونرا يينه رئيه دؤندو. 1045. ده كيرمان و حتي همدانا يئني بير يوگوروش دوزهنلهين سلجوقلولار، كورد بويلارييلا شيدّتلي بير ووروشمادان سونرا قيسسا مودّت عرضينده حوًلوانا گيرمهيي باشارديلار. سعد بن ابو شوق ايدارهسيندهكي بعضي كورد رييسلري ده ابراهيم اينالا قاتيلديلار. ابراهيم اينال، شادينجان كوردلرينين دستكلري سايهسينده اولدوقجا گوجلهنميشدي.37
حوْلوانا يئرلشن ابراهيم اينال، سولطانين بويوروغونا گوره باغداد يولونا چيخماغا حاضيرلانمايا باشلادي. آما او، قيسسا سوره سونرا شولوغ بير اوردويلا بيزانسليلارا قارشي يوگوردو و سلجوقلو اوردوسو 1048 ايلينده قافقاز اوتهسي و آنادولويا گيردي. ماوراالنهردن گلن بويوك بير اوغوز كوتلهسينين ابراهيما قاتيلماسي، اونو قافقاز اوتهسينه حركت ائتمهيه تشويق ائتميشدي.38
قافقاز اوتهسينه گيرهن سلجوقلو اوردوسونون قارشيسينا ليپاريت اوْربئليان رياستيندهكي ائرمني ـ گورجو بيرليكلري چيخدي.39 واناند اطرافيندا اوز وئرن شيدتلي ساواش، ابراهيم اينالين ظفرييله سونا چاتميش Arisdagues de lasdiverd,ين دئييشييله سلجوقلو رييسلري «آج قوردلار» كيمي واسپوراكان بولگهسينه گيرميشديلر.40
خوراسان سلجوقلولاري، 1050. ده فارسا دا بير حمله دوزهنلهيهرك فسا شهريني ايشغال ائتديلر. تاراجا معروض قالان يئرلي دئيلم حاكيمي شهردن قاچدي سلجوقلو بيلري فسادا توپلام بير ميليون دينار دهيرينده غنيمت و اوچ مين اسير اله گئچيرميشديلر. «اونلار بو (ايشي) بيتيرينجه، ـ دييه يازير ابنالاثير، ـ خوراسانا گئري دوندولر، آما اورادا دا قالماديلار. چونكو، توغرول بيين اونلارا [اؤز آداملاريني] گوندهرهرك اله گتيرديكلري غنيمتلري آلماسيندان قورخوردولار.»41
محمد توغرول بي، 1055.ده خليفهليگين مركزي باغدادا گيردي. فاطيميلرين منصوب ائتديكلري يونهتيجي و اوردو باشچيسي آرسلان بساسيري، سلجوقلو اوردوسونون ياخينلاشماسينا گوره شهردن قاچميشدي.42 خليفة ـ قائمدن «مشريق و مغريب مليگي» عونوانيني آلان توغرول بي آدينا باغداددا خوطبه اوخوندو.43 توغرولون عراق سفريني آنلاتان عمادالدين اصفهاني بئله دئيير: «توركلر، هر يئره و هر طرفه گيرديلر؛ اله گئچيريلمهميش توپراق و ايچيلمهميش سو بوراخماديلار».44 بير شهرين توغرول بيين عظمتلي اوردوسونو بير هفتهدن چوخ يئديرتمهسي ايمكانسيز ايدي.45 ايشده و منصبدهكي مامورلاري عزل ائدن توغرول بي، يئني وئرگي مامورلاري تعيين ائتميشدي. اولكه آغير گونلر گئچيرير و اوزلليكله ده كندليلر چتين گونلر ياشاييرديلار. سلجوقلو اميرلرينين هاردانسا بوتون ايش حئيوانلاريني كندليلرين اليندن آلماسي، اونلاري توپراق اوستونده ايشلهمكدن قويموشدو.46
ابراهيم اينالين آياغا قالخماسي
سلجوقلولارين ياخين و اورتا دوغوداكي ظفرلي اوغوز و توركمن آريستوكراتلارينين عوصيانيني دا آردينجا گتيردي. 11.جي يوز ايل اورتالاريندا، ابراهيم اينالين عراق ـ عجمده باش قالديرماسي دا بونلادان بيريدير. ابراهيم اينال، عراق، قافقاز اوتهسي و آنادولودا بويوك غنيمتلر اله گئچيرميشدي.47 سلجوقلولار، آرالاريندا بيزانس پاتريگينين ده ايچلرينده اولان چوخ ساييدا اينساني اسير توتموشدولار. اله گئچيريلن غنيمتايسه، 10. مين آرابايا زورلا يئرلهشيردي. اوغوز و توركمن بيلرينين الينه چوخ ساييدا غارت اولونموش حئيوان گئچميشدي. قازانديغي ساواشلارلا اؤزونو چوخ بويوك گؤرهن ابراهيم، باغيمسيزليق خياللاري قورمايا باشلادي. سلجوقلو بويلارين نوفوذلو اشرافي دا اونون دؤورهسيني آلميشديلار. ابراهيمين چئورهسيندهكي ائتگيلي آريستوكراتلارا، آتا طرفيندن فامئل اولان اميراحمد اؤنچولوك ائديردي.48 ابراهيمين يانيندا يئر آلانلاردان بيريده، ان بويوك كوموتاني و عئيني زاماندا سيلاح آرخاداشي اولان «سخت كمان» ايدي. ابراهيم، اونون امريندهكي سلجوقلو اوردوسونون گوجونه گووهنيردي.49 بوندان ساوايي، كوچري كورد رييسلرينين بير قيسمي و عراقين يئرلشميش فئودال اصيلزادهلرينين بعضيلريده اونون دوورهسينه ييغيشميشديلار. سلجوقلولار و موتّفيقلري كورد بويلارينين اله گئچيرديكلري حولواندا جوما خوطبهلرينده ابراهيمين آدي اوخونوردو.50 سولطان محمد توغرول بيدن حساب آپاراراق اؤزونو اونا بنزهتمهيه چاليشان ابراهيمين ده اؤز وزيرلري واريدي.51 اؤز گوجونه آگاه اولان ابراهيم اينال، فئودال بير باغيمسيز حوكومدار كيمي ترپشمهيه باشلاميشدي.
ابراهيم، 1050 ايلينده قافقاز اوتهسي و آنادولودان گونئي ايرانا گئري دؤندوكدن سونرا توغرول بيين اوٍزونه دوردو. عوصيانين سببي، ابراهيمين همدان و عراق ـ عجمدهكي بعضي داغ قالالاريني سولطانا وئرمك ايستهمهمهسييدي.52 ابراهيم اينال، وزيري علينين ترتيب وئرديگي تووطيئهلرينين نئجه سولطانلا روابيطينين خارابلاشماسيندا رول اويناديغيني باشا دوشموشدو. توقيف ائديلن وزيره آغير آغير شيكنجهلر وئريلميش؛ بير گؤزو اوْيولموش؛ دوداقلاري كسيلميشدي. «ابراهيم، ـ دييه يازير ابنالاثير، ـ توغرول بيدن اوزاقلاشاراق دوورهسينه توپلايا بيلديگي قدهر عسكر توپلادي. اونلار [ساواش مئيدانيندا] آيريلديلار و [اونلارين] اوردولاري آراسيندا شيدتلي چارپيشمالار اوز وئردي. شيكست ييهن ابراهيم اينال، گئري چكيلدي.»53 توغرول بي، ابراهيمه عاييد بير سيرا داغ قالاسيني ايشغال ائدينجه، بو دفعه ابراهيم اوزون مودّت ديرهنه بيلهجگي ظنّيايله ال چاتيلماز دووارلارلا چئوريلي قالالاردان بيرينه يئرلشدي. ابراهيمه باغلي بيرليكلر بير نئچه دؤنه سولطان طرفيندن موحاصيرهيه سالينان قالادان ائشيگه چيخديلارسا دا، توغرول بيين داها اوستون گوجويله تار و مار ائديلديلر. دخي اومودو هر ياندان كسيلميش ابراهيم، قالايي بوراخاراق، گليب غاليبين مرحمتينه سيغينينجا، توغرول بي قارداشيني باغيشلاديغي كيمي، اله گئچيرديكلرينين بويوك بير قيسميني دا ايعاده ائتدي.54
ابراهيم اينالين عوصياني، سلجوقلو حوكومتينين قارشيسينا ائتگيلي اوغوز توركمن آريستوكراتلارينين سئپاراتيست حركتلرييله اوٍز اوزه گلمه مسالهسيني قويموشدو. بو قالخيشين ياتيرديلماسينين آرديندان توغرول بي، ايشغال اولونان بولگهلري عسكري قوللوق قارشيليغيندا ايقطاع اولاراق پايلامايا باشلادي. سولطانين، ابراهيمين فتح ائتديگي بولگه لري، 1050 ايلينده اؤز ساواشچيلارينا ايقطاع شكلينده وئرمهسي چوخ چوخ جاليبدير.55 توپراقلارين ايقطاع اولاراق عسكري قوللوق قارشيليغيندا داغيديلماسي، يئني بير اوردو چئشيدينين اوْلوشومونا يول آچدي و بئلهليكله بوي ـ قبيله دوزهنينه گوره قورولان اوغوز ـ توركمن بيرليكلرينين يئريني ياواش ياواش داييم فئودال اوردولار آلمايا باشلادي. عسكر ـ حاكيملر، بوندان بئله، دوغرودان بوتون توپراقلارينين تصرّوف صلاحيتيني الينده ساخلايان سولطانا باغلييديلار.56
ابراهيم اينالين ايكينجي باش قالديرماسي
محمد توغرول بي، 1059.دا سينجاردا اوردونون باشچيليغيني امير اردم و بيتگينه حواله ائدهرك، نزيبه گئتدي. آما ابراهيم اينال، سولطانين اوردوسونون چكيلمهسيندن سونرا يينه عوصيان ائدهرك، همدان اوستونه يورودو. ابنالاثيره گوره، ابراهيم چوخ ساييدا تورك توپلامايا مووفّق اولموش و آچيقجا توغرول بيه قارشي عوصيان ائتميشدي.57 ابوالفرج، ابراهيمين اوغوز و توركمنلردن بويوك اوردو توپلاديغيني بيلديرير.58 آنلاشيلان، ابراهيم آني بير باسقينلا همدان شهريني اله گئچيرمك نيتيندهيدي.59
ابراهيم، باش قالديرمادان اونجه، توغرول بيين دوشماني آرسلان بساسيري و فاطيمي خليفهسي مستنصرايله موحاريبهيه باشلاميشدي.60 بعضي عراق فئوداللارينين ابراهيم اينالي اؤزلرينه جاندان ياخين بيلديكلري كسگينليكله آيديندير. هر حالدا او، اسكيدن بري موْصول آريستوكراسيسي و تاجيرلرله ياخشي علاقهلر باغلاميشدي. بير دفعهده يئرلي حاكيملر و تاجيرلر، اوغوز كوموتانلارينين حدِيندن آشان ايستكلري و ايرانلي تاجيرلرين ريقابتي قارشيسيندا اونون يانينا گئدهرك، پناه و يارديم ايستهميشديلر. او زامانلار موصول اميري اولان ابراهيم اينال، اونلارين ايستكلرينه سون درجه اونم وئرميش؛ موصول خالقينا اكينچيلردن آلينان وئرگي ميقدارينين آزالتديغيني دئميش؛ شهر خالقينا ايسه بازار عواريضينين دييشديگينه دايير اؤزل فرمان اوخونموشدو.61 ابراهيمين 1058.ده قوتالميشا قارشي آياغا قالخان سينجار خالقيني دستكلهمهسي ده ايلگينچدير. ابراهيم، سولطان توغرولدان عوصيانچيلارين باغيشلانماسيني ايستهميشسه ده، سولطان اونلارا آغير بير شكيلده اونلارينكيني وئرميشدي.62
ابراهيم اينالين عوصيان خبري، محمد توغرول بيي سوريه سفريني ياري قويوب همدانا دونمهيه مجبور ائتميشدي. سولطانين ان بويوك قورخوسو، ابراهيمين (سولطانين) خزينهسيني اله گئچيرمهسييدي.63 سولطان اوردوسو همدانا يوروركن، عاصيلر اينديكي گونئي ايرانين بير بولومونو ايشغال ائتميشديلر. قيسسا زاماندا توغرول بي همدانا يئتيشميش، آمِا عاصيلره قارشي عسكري ايقداما ال وورماميشدي. چونكو سولطانين، ابراهيم اينالين شولوغ آتلي بيرليكلرييله يئترلي ساييدا عسكري يوخايدي. بو اوزدن باغداددا اولان سلجوقلو اوردوسو و خاتونا (حايات يولداشينا) و خوراساندا داوودون اوغوللارينا خبر گوندهرهرك يارديم ايستهميشدي.64 آرديندان اونملي ميقداردا دستك آلديقدان سونرا ابراهيم اينالين اوزرينه يوروموشدو. ساواش، رئي ياخينلاريندا اوز وئردي و توغرول بيين ظفرييله سونوجلاندي. ساواش مئيدانيندان شهرزور داغلارينا ساري قاچان65 ابراهيمايسه، آتي يورولماق همن ياخالاندي.66 ابراهيم، يئنيلگينين آرديندان سيغينماق ايستهديگي اوغوزلار الييله ده تسليم ائديلميش اولا بيلر.67 توغرول بي، ياخالانان ابراهيمين اؤز يايينين زئهييله بوغولماسيني امر ائتدي.68 ابراهيمله بيرليكده اونون ساواش يولداشلاري و عمياوغلولاري محِمد و احمد ده اعدام ائديلديلر.69
ابراهيم اينالين 1059 ايلي عوصياني، توغرول بيين يونهتيميندهكي اوغوز و توركمنلرين اونملي بير قيسمي طرفيندن دستكلهنميشدير. بو دوروم، يوخسوللوقدان و ايللرجه سورهن ساواشين نتيجهسينده پريشان حالا گلن سلجوقلو ساواشچيلارينين اوٍز به اوز اولدوقلاري موٍشكيلاتلا آچيقلانا بيلر. گئرچكدن ده 1056 ايلينده عراقدان ماورالنهره قدهر سرگيلهنن گئنيش ساحهده بير قيتليق اورتايا چيخميش؛ اونون آراسيز دالينجا دا عربيستاندان بوخارايا قدهر ياييلان وبا نوًخوشلوغو اوز وئرميشدي.70 البته بو قيتليق و خستهليك، ايران و عراقداكي اوغوز و توركمنلريده ياخالاميش؛ سلجوقلو عسكرلري، كوتلهلر حالينده اولموشدولر.
سلجوقلو بويلاري نظرينده ابراهيم تاختين قانوني واريثيايدي. دئديگيميز كيمي، ابراهيم اينال، «اينانج بايقو» عونوانيني داشييان يوسوف بن ميكاييلين اوغلويدو.71 بونا گوره ده او، اگر مووفّق اولورسا اوزونو «سولطان» اعلان ائتمهيه نقشه چكيردي.72 ابراهيم اينالين عوصيانيني، محمد توغرول بي، خوراسان سلجوقلولارينين عسكري دستگي سايهسينده چوخ چتينليكله ياتيردا بيلميشدي.
سلجوقلو ظفرلري، اوغوز و توركمن اصيلزادهلرينين زنگينلشمهسيني ساغلاميش؛ آنجاق، عليالعاده، عسكرلره سادهجه كوچوك بير قازانج گتيرميشدي. اونلارين الينه گئچن غنيمت، عسكري ـ بوي آريستوكراسيسينين الينه سالديغي ثروتين يانيندا هئچ ساييليردي. سلجوقلو فتحلري، ائله اوغوز و توركمنلرين حئيوانلاري اوچون احتياج دويدوقلاري اوتلاقلارين بير آزين قارشيلايا بيليردي. بو ساواشلار، هر زامانكي كيمي عسكرلر اوچون راحات يولدان وارليق صاحيبي اولماقدان داها چوخ، داغيديجي بير وظيفهليك ايدي. اوغوز و توركمن عسكري بيرليكلري، اوزون سفرلر سيراسيندا چوخ چتينليكلر چكير، داها چوخ اولوم ـ ايتيملره معروض قالير و هر جوره سيخينتييا دؤزوردولر. اورنهيين توركمنلر، سادهجه هابور نهري ساحيلينده كوردلرله اوز وئرن ساواشدا نئچهمين ايتگي وئرميشديلر.73 آشاغي درجه لي عسكرلر جنگلر و ايچ ساواشلار سيراسيندا هم جانلاريني وئرير، همده وار ـ يوخلاريندان اولوردولار.74 بو اوزدن اونلار، 1052 ايلينده توغرول بيين شيراز سفري اثناسيندا تئز تئز اوردودان قاچيرديلار.75
اوزون سفرلرين مشقّتي، اوزلليكله ووروشمالارين آراسيز سوردوگو زامانلاردا چكيلن ارزاق و يئم سيخينتيسي، موسلّماً ساواشچيلار آراسيندا دئيينمه و ريضايتسيزليكلره ندن اولوردو. باخين! بودور كي ابراهيم اينال، 1050.لرده مركزي حوكومتدن قوپماق اوچون بو توپلو ريضايتسيزليكدن فايدالانميشدي. باخماياراق كي، گوردوگوموز كيمي عوصيان ياتيرديلميش و ابراهيم اينال باشيني الدن وئرميشدي، آما بو اولاي سلجوقلو دوولتينين داها سونراكي تاريخينده اوردو سيستئمينين دييشمهسينده اونملي نتيجهلر دوغورموشدو. فئوداللاشان يوخاري قات، نظمسيز اوغوز و توركمن گونوللولرينين ساغلام بير عسكري داياناغي اولا بيلمهيهجگيني تئز سئچميشدي. يورودولن گئنيش فتح سياسي و موطيع ائديلن دوولتلر اوزرينده ساغلام حاكيميت قورما احتياجي، يئني بير اوردو سيستئمينين پلانلاماسي ضروريتيني اورتايا قويموش؛ بئله ليكله، قيسسا مودّت سونرا، بوي ـ قبيله دوزهنينه دايالي سلجوقلو گونوللولرينين يئريني ايقطاع اراضيلري و موٍرتّب آيليق آلان فئوداللارين داييمي اوردولاري دولدورموشدو.
11.جي يوز ايل اورتالارينداكي سلجوقلو فتحلري، اوغوز ـ توركمنلر آراسيندا بيربيرييله هئچ توتمايان لايهلرين گوجلهنمهسينه يول آچميشدير. توپلو كوچلر، بالاخره آتا اركيل قبيله قوروملارينين آرادان گئتمهسينه زمينه ياراتميش، اونون يئرينه بولگهسل اكونوميك ايليشگيلر اوتورموشدور. فتح ساواشلاري، حاكيم طبقهنين، عليالعاده توپلوم اويهلري اوستوندهكي سوز گئچرليگيني آرتيرميشدي. سلجوقلولارين فتح ائديلن اولكهلري حاكيم طبقه اويهلري آراسيندا بولمهسي شكلينده اعمال ائتديكلري پاي سيستئمي، بو قونودا آغيرليقلي رول اويناميشدير.71 ديزه چوكدورولن بولگهلر، چوخ واخت ميراث پايي (مولك)، بعضاًده يونهتيم حاقلاري اولاراق پايلاشديريليردي.77 سلجوقلو ايمپيراتورلوغو، اله گتيرديگي توپراقلاري بو بيچيمده بولمهسييله، هر شئيي يونهتيمه باغلايان قزنهلي دوولتييله توتوشدورماقلا يئني بير سيستئم آرايا قويموشدو. بو سيستئمين گؤزه ووران اينكيشافي و بويوك اولچوده ايقطاع توپراقلار تخصيصي، واسسال دوولتلرله اولان ايليشگيلري ده آيدين بير يولا سالدي. آما فئودال قوروملارين اينكيشافي، سونرالار آيريليق دوشونجهلرينين دوغماسينا يول آچاجاق و ايمپيراتورلوغون ييخيلماسيني سورعته مينديرهجكايدي. بويوك ويلايتلرين و بولگهلرين حاكيم خانيدان اويهلرينين ايدارهسينه وئريلمهسي، دوغو اولكهلرينده چئشيدلي سلجوقلو دوولتلرينين اورتايا چيخماسينا يول آچميشدير. باخماياراق كي، بو قيراق بولگهلرين يونهتيجي طايفالاري سلجوقلو ايمپيراتورلوغونون يوكسهلمه دوورونده سولطاني [رسميته] تانييارديلار، آما فئودال سئپاراتيست گوجلرين آرتماسينا گوره سلجوقلو دوولتي ضعيفلهيينجه، اونلار دا آيريلما و عملاً باغيميسيز حوكومدارلار اولما يولونا تپيلديلر.
11. جي يوز ايل اورتالارينداكي سلجوقلو فتحلرييله ايلگيلي تاريخي بيلگيلر، اوغوز و توركمنلردهكي فئوداللاشما سورهجينين داها سونراكي دورومو حاقيندا نظر وئرمهيه يول وئرير. اولكه آلما سفرلري، سلجوقلو آريستوكراتلارينين زنگينلشمهسيني و اكونوميك گوٍجونون چوخالماسيني ساغلادي و سونوجدا يوخاري قات اوغوز و توركمن آريستوكراتلاري، اطرافداكي يئرل فئوداللارلا ياخينلاشمايا و ياواش ياواش گلهنكسل كوچري ياشاميندان اوزاقلاشمايا باشلاديلار. بو قيراقداكيلارين دستگينه دايانان سلجوقلو بيلري، 13-11.جو يوزايللر آراسيندا بير چوخ باغيمسيز و يا ياري باغيمسيز حاكيميتلر اولوشدوردولار.78 بونلارين دوزهلتديگي فئودال پرئنسليكلرده ايقطاع قورولوشو اونملي بير يئر توتوردو.79 بوتون بونلار، اورتا چاغ دوغو فئودال صينفينين تيپيك تمثيلچيلرينه تبديل اولان اوغوز و توركمن ليدئرلرينين سياسي و ايقتيصادي گوجونون آرتماسينا يارديم ائتميشدي. سلجوقلولارا تابئع اولان اوغوز و توركمن بيلري ايسه سادهجه اوز قبيلهداشلاري آراسينداكي اوتلاق تقسيمينه ايشتيراك ائلهيه بيلرديلر. بئلهليكله، دوغرودان اورهتيجي اولان كوتله، سلجوقلو اصيلزادهلرينه داها دا باغيملي اولوردولار و بونلار، زامان بويو عملاً وئرگي اودهمكله موكلّف تبعه دورومونا دوشموشدولر.
ايقطاع قورولوشو
اوغوز و توركمن آريستوكراتلاري، سلجوقلو فتحلري سايهسينده چوخ بويوك زنگينليكلرين و سهاملارين صاحيبي اولدولار. ناصير خوسرو، سلجوقلو بيلرينين «قودرت نوًخدالاري»نين هاميسيني اللرينه گئچيرديكلريندن بحث ائتمكدهدير.80 شاعير باشقا ميصراعلاريندا ايسه، اونلارين «يوخسول آوارهلر»دن بويوك ثروت صاحيبي «خانلار»ا دؤنوشدوكلرينه ايشارت ائدير.81 نظري چكن بير آيري خوصوص، اوغوز بويلارينين 11.جي يوز ايل سونلاريندا خوراسانين فارس ديللي خالقيني «تات» اولاراق آدلانديرمالاريدير.82 بو آدلانديرما، تورك خاقانليغينداكي اسكي بير عنعنهيي مونعكيس ائدير. چونكو «تات» كلمهسييله، «يئرلشميش خراجگوزار توپلوم اويهلري» قصد اولوناردي.83
11.جي يوز ايلده اوز وئرن بويوك اولكه قازانجلي ساواشلار سونوجوندا، حاكيم سلجوقلو آريستوكراسي «ايقطاع» و «موٍلك» آدي آلتيندا بوتون بولگه و ايالتلري اله گئچيردي.84 ايقطاع توپراقلاري، سلجوقلولارين ياخين فامئللرينين و وليعهد سولطانلارين بيرليكلرينده قوللوق ائدن عسگرلره ده داغيديليردي.85
سرحدده مامور اولان تورك ـ اوغوز بيرليكلري ايقطاع اولاراق چوخ ساييدا قالا ايله اونلارين دوورهسيندهكي اكين توپراقلاريني و اوتلاقلاري آلميشديلار.86 اوغوز و توركمن اشرافينا، بير چوخ سينير بولگهسينده ميراث حاقي اولاراق توپراقلار تخصيص ائديلميشدي.87
سلجوقلو حاكيملرينين ساواشچيلارا ايقطاع داغيتيمي، 11.جي يوز ايل اورتالاريندا ياخين و اورتا دوغو اولكهلرينين فتحي سيراسيندا باشلاميشدي. اساساً بو ايش، بير بولگهيي اولدوغو كيمي عسكرلرينه و حتي واسسال اميرلره ايقطاع اولاراق وئرن توغرول بي زامانيندا باشلاديلميشدي.88 هم ده توغرولبي دونمينده ساواشچيلارا باغيشلانان ايقطاعلار هله كوتلهسل بير خاراختئر قازانماميشدي. بو فئودال قورولوشون داها سونرالار يايقينلاشماسيندا آلپ آرسلان (1072-1063) و مليكشاهين (1092-1072) وزيري، موٍمتاز دوولت آدامي نيظامالمولكون ايصلاحاتي اونملي رول اويناميشدير. عمادالدين اصفهاني، نيظامالمولكون 11. جي يوز ايلين ايكينجي ياريسيندا عسكرلرين قودرتلرينه گوره گئنيش توپراقلار آلماسينا يول آچان ايصلاحاتي گئرچكلشديگيني ذيكر ائدير. بونون اوزلليگي، اسكيدن عسكرلري اؤز خزينهسيندن گئچينديرن دوولتين، ايندي آيليق يئرينه توپراق داغيتماسي اولموشدور. «او [نيظامالمولك]، ـ دييه يازير اصفهاني، ـ عسكرلره توپراق داغيداراق، اونلارا ايقطاعلار وئردي و (بو توپراقلاري اونلارين) گلير قايناغي ائلهدي».89 بونونلا بيرليكده عمادالدين اصفهاني، اوٍرونون ييغيشماسينا و خزانهنين بوشالماسينا يول آچان قيتليقلارين و سالقين نوخوشلوقلارين بو ايصلاحاتا يول آچديغيني قئيد ائدير.90 يازار، نيظامالمولكون ايقطاعسيز قالانلارا دا توپراق وئرديگيني بيلديرير.91 دئمك اولار كي، بعضي يابانجي تاريخچيلرين ايديعاسي ترسينه «عسكري ايقطاع» مذكور رئفورمدان اونجه ده واريدي.92
نيظامالمولكون رئفورمو، سلجوقلو دوولتينده كند اورهتيمينده اونملي اينكيشافا يول آچميش؛93 توپراقلارين ساواشچيلارا و جاسوسلارا ايقطاع اولاراق وئريلمهسي، اكين و صناعتدن گلن گليرين آرتماسينا ندن اولموشدور. حوكومت، توپراق وئرديگي كيمسهدن (بير آز دا توپراغيني گئنيشلتمهيه چاليشاراق) آليناجاق حاصيلين ميقداريني آرتيرماقلا مشغولايدي. او حالداكي داها اونجه، ايالتلرين دوولت يونهتيمي آلتيندا بيرلشديريلمهسي اؤز باشيناليغا، سونوجوندا دا اولكهنين فلاكته دوشمهسينه ندن اولموشدو.94
آما عئيني حالدا مذكور فئودال قوروم، مركزي يونهتيم اوچون پوْتانسييئل بير تهليكه ايدي. اوزلليكله بويوك ايقطاع صاحيبلرينين اكونوميك گوجو چوخالديقجا، سئپاراتيست تمايوٍللري ده گوجلهنيردي. نيظامالمولك، احتيمالاً ائله محض بونا گوره عسكره ايقطاع پايلاركن و يا توپراقلاري ايجاره وئرهركن، عظمتلي اولچودهكي سلجوقلو توپراقلارينين آيري آيري بولگهلريني ترجيح ائديردي. سعدالدينحسينييه گوره، نيظامالمولك هر ساواشچي اوچون مين دينار دهيرينده ايقطاع آييرميشدي و بو ميقدارين ياريسي سمرقند، قالانيدا روم (آنادولو) گليرلريندن تأمين ائديليردي.95 عمادالدين بئله دئيير: نيظامالمولك هردن بو جور ائلهردي؛ عسكره راست گلهسينه (شانسي) ايلليك مين دينار آيليق نظرده آلار و بونون [آيليغين] ياريسيني، روم (آنادول) بولگهلريندن بيرينين وئرديگي وئرگييه و اوبور ياريسيني خوراسانين اوج نوقطهسينده (اوزاق دوشموش) بولگهيه حواله ائدردي».96 مليكشاهين ايستهديگي لحظه داييماً قوللوغوندا اولان ساواشچيلارين سلجوقلو ايمپيراتورلوغونون چئشيدلي بولگهلرينده ايقطاعلاري اولدوغونو يازان ظهيرالدين نيشابوري و باشقا اورتاچاغ يازارلارينين نقل ائتديكلري بيلگيلري اولدوقجا جالب ـ توجوهدور.97
13-11.جو يوز ايللرده، بويوك، اورتا و كوچوك اولچولرده بير نئچه نووع ايقطاع واريدي.98 ان يايقين اولاني، قايناقلاردا «اقطاعاتِ ـ حشم»، اولاراق دئييلن «عسكري ايقطاع»ايدي. سلجوقلو يونهتيميندهكي اوغوز و توركمنلرين چوخونلوغو بير نووع ايقطاع توپراقلارينا صاحيب اولموشدولار. ايقطاع آلان سلجوقلو كوموتانلاري، احتيمالاً بونلاري امري آلتينداكي عسكرلره پايلاشديرارديلار.100 اينجهلهنن دونمده، اقطاعاتِ ـ حشمين ماليكيت، ديريليكده و ميراث حاقي اولاراق وئريلن بير نئچه نووعو واريدي. آنجاق ايلك ايكي ايقطاع چئشيدينه گئنلده بويوك اصيلزادهلر، اوزلليكله سلجوقلو سولالهسينين حاكيم اويهلري صاحيب ايديلر. موسلّماً ساواشچيلارا ايسه، ميراث حاقي اولان توپراقلارينين چوخ آز بير ميقداري يئتيشردي.101
ايقطاع توپراقلاري، هر شخصين عسكري درجهسي، چئشيدلي اوستون مسئوليتلري و اصالتلرينه گوره وئريلردي. ايقطاع توپراقلارينين داغيتيمي، گئنلده يونهتيمين موقعيتي و توپراقلارين مادّي قيمتيني گوسترن اوزل بير فرمانلا گئرچكلشردي. قويولان قيمت، ايقطاع اولاراق وئريلن او و يا بو توپراغين وئريمليليگينه گوره بللي اولوناردي.102 12.جي يوز ايله عاييد بلگهلرده ايقطاع توپراقلارينين قيمتلري 3000-2000 حودودينده تعيين اولونموشدور.103 البته بو مبلغه طبيعي قيدالار، اوزلليكله بوغداي شاميل اولوردو. 12. جي يوز ايل سلجوقلو فرمانلاريندا، عسكر و جاسوسلارا «ايقطاع و بير ميقدار ارزاق» باغيشلانيلديغي سيخ سيخ بيلديريلير. بو باغلامدا، سانجارين گورگن حاكيملري حاقيندا اولدوقجا اونملي بيلگيلر ايحتيوا ائدن بير فرماني چوخ ايلگي چكيچيدير. سؤزوموز؛ ايقطاع و جيرهسي (نان پاره) اولان و داييم قوللوغوموزدا اولان هر كس، اسكي ايقطاعلارينا صاحيب اولاراق قالسين و هئچ كيمسه اونون ايقطاعيندا حاق آختارماسين. اونلاردان هر تك تگي ماليك اولدوغويلا مسعود (قوتلو) اولسون؛ اونا باغيشلاديغيميز انعام و ايقطاع اوچون قوللوق و ايطاعتيني آرتيرسين. ترخيص ائديلن هر بير ار و ماوراالنهر سفريندن سونرا آدي ثبت دفترلريندن چيخاريلان هر شخص، شخصي ديوانيميزين حشم دفترلرينده قئيد ائديلسين. هئچ كيمسهيه، فرمان و حاكيم بويوروغو اولمادان نه بير باتمان بوغداي، نه ده بير تك قيزيل دينار وئريلسين. آنجاق بوتون اوردو (حشم) حوضورا گلديكلرينده، هر بيريسي ايقطاعين نعمتلريندن وئريلمهسي گرهكن ميقداري وئرسينلر».104
سلجوقلو فرمانلاريندا يئر آلان بيلگيلر، «نان پاره» عيبارتييله عسكري شخصلره قيدا مادّهسي و پول وئريلديگيني گوسترمكدهدير105. بوراداكي «ايقطاع و بير ميقدار چؤرك»106 عيبارتينه، اورتا چاغ قايناقلاريندا قوللانيلان «ايقطاع و ارزاق» تعبيري دوز گلير.107 ضيمناً، 12. جي يوز ايل بلگهلرينده «مواجيب» دئييلن و سلجوقلو اوردوسوندا داغيديلان بير آيليقدان بحث ائديلير.108 بو جور بير آيليق، عملاً عسكري ايقطاعين مشروط بير شكلي ايدي. يعني احتيمالا گوره ايقطاع اراضيسي عسكري شخصين رانتي109 ساييلاردي.110 سلجوقلو عسكرلري اوزاق ساواش سفرلرينه آپاريلديغيندا آيليق اولاراق «چوواش پايي» و اونلارا وئريلن توپراقلارين حاصيلي حسابينا ارزاق بدُلي آليرديلار.111 بو پول، بعضاً گئتديكلري بولگهنين خزينه و يا بوًدجاسيندان قارشيلانيردي. نتيجهده عاريضلر (عسكري موفتّيشلر) عسكري بيرليكلرين حركتينه يولداشليق ائدهرديلر.112
اميرلر و يا «مْقطاعلار» اوز آداملارييلا تام تجهيزاتلي اولاراق ساواشا قاتيلماق مجبوريتيندهيديلر.113 ايقطاع توپراغي آلان ساواشچيلارين آدلاري، اؤزل «ديوانِ ـ عرض» ثبت دفترينده قئيد ائديلردي.114 ديگر عسكرلر ايسه، «سلطان المعظّم»ين «شخصي» ديوان دفترلرينه يازيلاردي.115
دؤورهسل عسكري تفتيشلر دوزهنلهنردي. نيظامدان چيخانلارين و ياشليلارين آدلاري سيلينر، بونا اويغون ثبت دفترلرينده يئني دوزهنلهمهلره يئرلشديريلردي.116 هر سببله دفتردن آدي دوشن عسكرلر تئز تئز مسأله يارادار، عوصيانا قالخار و قاريشيقليقلارا مئيدان وئرهرديلر.117 اوردو ثبت دفترلرينده وئريلن ايقطاعلار و اونلاردان آليناجاق عاييداتين دا حسابيني گئدهرديلر. بو دفترلره نيظامي آداملارين گئچينهجكلري و ارزاق بُدُللري (پول) ده قئيد اولوناردي.118
موقطاعلار، گئنل اولاراق اونلارا وئريلن يئرلرده ياشايان روعايادان، يعني كندلي و صناعت اربابيندان وئرگي توپلارديلار.119 12. جي يوز ايله عاييد بلگهلرده، موقطاعلارين امري آلتيندا اولانلاردان «عواريض» و باشقا وئرگيلرين آلينماسي بيلديريلير. بو نووع بلگهلرين بيرينده، ايقطاع صاحيبلريندن «بللي ائديلن ميقداردان چوخ وئرگي آلمامالاري و يئني وئرگي قويمامالاري» ايستهنيلميشدير.120 ايقطاع صاحيبلرينه بو جور ايخطارلارين وئريلمهسي، اونلارين كندلييي بئليني سينديراجاق اولچوده وئرگي طلبي يوكلهديكلريني گوسترير. بو آرادا سانجارين گورگن بولگهسي حاكيمينه گوندرديگي فرمان اولدوقجا ايلگينچدير. «او (حاكيم)، قوللوغوندا اولان هر كسه، ـ دئييلير فرماندا، ـايقطاسيندا اسكي ريوالا گوره (اورانين يئرليسي، او يئر موقطاعا وئريلمهدن اونجه نئجه و نه قدهر دوولته اودهديگي كيمي) داورانسين. اگر هر هانسي بير كيمسه، قارداشيميز عزّالدينين قراري و بيزيم فرمانيميز اولمادان (اوز اختياراتيني) گئنيشلتمهيه و سوء ـ استعمال ائتمهيه اوٍز قويسا، او (حاكيم و يا امير) بونو گئري قايتارسين».121
گوردوگوموز كيمي فئودال ايقطاع قورولوشو، 12 – 11 جي يوز ايللرده اولدوقجا يايقينايدي. ايقطاع قورومونون اله گتيرديگي عومومي اينكيشاف، تواروث يولويلا ماليكيت قونوسوندا، باتي اوروپاداكي فئودالي سيستئمينه ياخين بير Beneficia موًدئلينه گئچيش اوزلليگي داشييير.122 بونا بنزر تشكّوللره سلجوقلو اونجهسي دونمده ده راست گليريك.123 آما بونلار، بللي باشلي عومومي اوزلليكلره صاحيب دئييلديلر.124 11. جي يوز ايل اورتالاريندا دا خليفهليگه تابئع اولكهلرده ـ حوقوقي جهتدن گئچرلي اولماسا بئله، ـ ميراث ايقطاع سيستئمي واريدي.125
ايقطاعين داها سونراكي دونملرده جوٍزيي اؤزل ماليكيت شكلينه دؤنوشمهسينه بووئيخيلرده، سلجوقلولاردا و خارزمشاهلاردا شاهيد اولوروق. 11. جي يوز ايلده، اورنهيين سوريهدهكي توركمن زنگي خانيداني يونهتيمي سيراسيندا، سادهجه اشراف طبقهسينين يوخ، كي دخي عسكرلرين ده ايقطاع توپراقلاري وار و ميراث اولاراق صاحيب دييشديريردي.126 سلجوقلو و خارزمشاه سولطانلاري، گئتديكجه يايقينلاشان بو اويقولامايا قارشي جيدِي بير موخاليفت گوسترميرديلر. اميرلر، ياواش ياواش فقط توپراق اوزرينده يوخ، كي روعايا اوزرينده ده حاق صاحيبي اولموشدولار. اوزلليكله گوجلولري (اميرلرين)، خانيدان اويهلري و شهر و ايالتلرين واسسال حاكيملري، گئنيش اولچوده مصونيت حاقلارينا صاحيب ايديلر. سولطان سانجارين فرمانلاري، بويوك اميرلرين اونلارا وئريلن ايقطاعلاردا بوتون صلاحيتلره صاحيب حاكيملر اولدوقلاريني گوسترير. مازندران اميري اسفهبد سراج الدين آدينا يازيلان فرماندا بئله دئييلير: «بويوروغوموزا اويغون اولاراق، اَبَدي تصروف صاحيبي اولسون. بو ويلايتده (مازندراندا) اولان هر بير ناييب و گوماشتاميز عالي دوولت بويوروغويلا سراجالدينه انعام ائديلن ايقطاعي نم ـ نوٍم سوز قبول ائلهسين و بو ايقطاعدا حاق آختارماسين و اونا موداخيلهيه قالخماسين».127 خارزمشاهلارين 12. جي يوز ايل سونويلا 13. جو يوز ايل باشلارينا عاييد فرمانلاري دا، سادهجه مالي آچيدان دئييل، عئيني زاماندا باغيمسيز يونهتيم حاقلاريندان دا يارارلانان بويوك موقطاعلارين گوجونون چوخالديغيني گوسترير.128
12 – 11. جي يوز ايللرده فئودال ايقطاع قورومونون اله گتيرديگي اينكيشاف، اولدوقجا اونملي ميقدارداكي موقطاع صينفينين، اوزل ماليكيت واريثلرينه دونوشمهلرينه يول آچميشدير. بو فئوداللار آراسيندا چوخ اوغوز و توركمن آريستوكراتلاري دا واريدي. ايقطاع اراضينين داغيتيمي، سلجوقلو آتا اركيل ـ فئودال اشراف طبقهسينين استعماري منفعتلريني تامامييله تطمين ائديردي. بويوك ايقطاعلار اله گتيرن اوغوز و توركمن اوست قاتي، ساده كوچري اورهتيمدن دئييل، اوز توپراقلارينين اكينچيليك و صناعتيندن ده گلير ساغلاييرديلار. بو دوروم، هم سلجوقلو آريستوكراسيسينين زنگينلشمهسينه، هم ده ايقتصادي و سياسي گوجونون آرتماسينا سبب اولوردو.
13 – 11. جو يوز ايللرده اورتا آسيا اوغوز و توركمنلري
سلجوقلو فتحلري، اوغوز و توركمنلرين بويوك بير بولومونون اؤن و كوچوكآسيايا كوچ ائتمهسينه يول آچدي.129 ياخين و اورتادوغو قافقاز اوتهسي و آنادولويا اولونان كوچلره باخماياراق يينه ده اوغوز و توركمن بويلارينين بويوك بير قيسمي، اورتا آسيا حودودلاري ايچينده قالميشديلار. 11. جي يوز ايلين ايكينجي ياريسيندا اوغوز بويلارينين بعضي قوروپلاري، اينديكي باتي و گونئي قازاخيستان سرحدلري ايچينده قيپجاقلارلا قاريشيق ياشاييرديلار. ماحمود كاشغارلينين خريطهسي، خزر دنيزينين گونئي دوغوسوندا اوغوز و قيپچاقلارين ياشاديقلاري يئرلري گوسترير.130 خريطهده، اوغوزلارين اوتوردوغو بولگهلر آراسيندا «قاراجيق داغلاري» اولاراق آدلانديريلان قارتاو اتكلري ده گوستريلير.131 ماحمود كاشغارلي، سوتكنت، قاراجيق، سيغناق و قارناغي132 اوغوز شهرلري اولاراق آدلانديرير. «ديوان لغاتالتورك» سه گوره اوغوزلار، هم ده مانقيشلاقدا اوتوروردولار.133 قوزئي خزر يورهسي، سيردريا و آرال چئورهسي اوغوزلاري، چوخ دا بويوك اولماياراق، توپلو قوروپلار حالينده ياشاييرديلار. بونلار بير زامانلار سيردريا يابقو دوولتينه تابئع اولان كوچري و ياري كوچري اوغوزلارين قالينتيلاريديلار. ها بئله اونلار، خوراسان سلجوقلو سولطانلارينا، دشت ـ قيپچاغين پولووئس و ماوراالنهرين قاراخانلي يونهتيجيلرينه باغلييديلار. 11. جي يوز ايلين 60.لي ايللرينده سيردريا اوغوزلارينين اونملي بير قيسمي، احتيمالاً سلجوقلولارا بويون اَيميشدي. 1065 ايلي حودودينده سولطان آلپآرسلان، جند و شابرانا سفر دوزهنلهديگينده اونلار ديرهنمهدن بويون اَيميشديلر. ابن الاثيره گوره، «او (آلپ آرسلان)، نهر اوزرينده يولا دوشدوگونده اونو جند مليگي قارشيلاياراق ايطاعتيني بيلديردي و بويوك هديهلر تقديم ائتدي. آلپآرسلان اونون هئچ بير صلاحيتينه ال قويمادي، حتي اونون ايقتيداريني تحكيم ائدهرك، سايقي و هيمِت گوستردي. داها سونرا اورادان چيخاراق گورگنجه گلدي و اورادان دا مروه دوندو.134»
سولطان آلپآرسلان، جندين فتحيندن اوّل خارزم جيوارينداكي ياري چؤلومسو مانقيشلاغا بير سفر دوزهنلهدي. 1065.ده ايسه سلجوقلو اوردوسو گورگنجدن قيفشات و جازييه قارشي هوجوما گئچدي. مانقيشلاق قالاسيندا آلپ آرسلان طرفيندن چنبرهيه سالينان قيفشات، تسليم اولماق و ايطاعت عرض ائتمك مجبوريتيندهيدي.136 ائلهكي بللي اولور آلپ آرسلان، سونرالار جازييه يوگورموش و اونون اوتوزمين باشليق اوردوسونو شيكست وئرميشدير.137
سلجوقلو اوردوسو، 1065 قيشيندا بو دفعه خارزمدن جند يؤنونده يولا چيخدي. جند حاكيمي باريش آماجييلا آناسيني سولطانين يانينا يوللادي. سفير، ياخشي آنلار، بولغار قوندوز دريلري، تاتار قولاملاري و آيري آيري چئشيدلي هديهلر آلپآرسلانا تقديم ائتدي. سولطان، جند حاكيميني تبعهسي اولاراق قبول ائتديكدن سونرا هم ده حاكيميتي آلتينداكي توپراقلارين يونهتمهسينه ده ائله اونو قويدو.138 سولطان آلپ آرسلان، جندي ايطاعت آلتينا آلديقدان سونرا سابران اوستونه يورويهرك بولگهيي اؤزونه باغلادي. داها سونرا اورگنجه گئري دونن سولطان، آرسلان آرقونو خوراسان حاكيمي منصوب ائتدي.139
1065 ايلي سفريندن سونرا سيردريانين آشاغي و اورتا آخيملاريندا ياشايان بعضي اوغوز و توركمن بويلاري، خوراسان سلجوقلولارينين حاكيميتينه گيرديلر. ماوراالنهرده اوتوران اوغوز و توركمنلر ايسه قاراخانلي و خارزمشاهلارا باغلي قالديلار.140 12. جي يوز ايلده بير توركمن قوروپو بايكنت شهري ياخينلاريندا اوتورور؛141 اوغوزلارين بير بؤلومو ايسه سمرقند قاراخانلي حاكيملري اوردوسوندا قوللوق ائديردي.142 ايكي قوروپا آيريلان بو اوغوزلارين بيرينه اوچ اوخ، اوبورونه ايسه بوًزاوخ دئييليردي.143 ماوراالنهر اوغوز بويلاري، اوتلاق آزليقلاريني دولدورماق اوچون خارزم سينيرلارينا كوچ ائدهرديلر. آتسيز، اوغوز باشبوغو* توتيبگه يازديغي مكتوبدا بو جوٍر دئيير: «تانرينين قوْروماسينا سيغينميش هر هانسي بير قبيله و خوراسانايله ماوراالنهردهكي قوزلارين دوزهلتديگي باشقا بيرلكلر، هر واخت دارا دوشسهلر، بو طرفين يارديم و ايضطيراري دستگيندن آرخايين اولاراق خارزم بولگهسينه گلسينلر.»144
12. جي يوز ايل سيردريا توركمنلرينين كوچ حركتلري
12. جي يوز ايلده سيردريانين اورتا آخيمي بويونجا و قاراتاو داغي اتكلرينده اوتوران اوغوز و توركمن بويلاريني بويوك بير كوچ جوشقوسو اوزونه آلميشدي. «مشايخالترك»ده نصرالدين مارقينانينين نقل ائتديگينه گوره، احمد يُسُوي زامانيندا ايكي توركمن بويو [آقمان و قارامان] توركيستاندا اوتوروردو. مارقيناني، آقمان و قارامانلارين خواجه احمدين اوغلونو اولدوردوكلري اوچون بو «موبارك» شئيخ طرفيندن قارقيش اولوندوقلاريني قئيد ائدير.145 بو اولايدان سونرا توركمنلر توركيستاني بوراخيب قونشو اولكهلره گئتميشميشلر.
قارمان و آقمانلارلا ايلگيلي افسانهلرين فرقلي وئرسيونلاري، هله ده توركمنلر آراسيندا يايقين بير بيچيمده آنلاديلار. توركمن درويشلرينين ريوايتلرينده بئله دئييلير: «بير زامانلار توركيستاندا آقمان و قارامان آديندا ايكي قارداش واريدي. بو قارداشلار، احمد يسوييه وئرگي اودهين آبدال بويونا منسوب ايديلر. آقمان و قارامان خالقيني بو مؤمينين باسقيسيندان قورتارماق ايستهديلر. خواجه احمدين مسجيدينده بير اينك كسيب ائله اوردا بوراخاراق اونا اوغرولوق بؤهتاني آتميشديلار. احمد يسوي، قارداشلارا هيرسلهنهرك اونلارا قارقيش ائلهميش؛ آقمان و قارامان ايته تبديل اولموش و اقربالاريني يئمهيه باشلاميشديلار. آبداللار نجات يولو آختاراراق مانقيشلاق ياريم آداسينا قاچميشديلار.»146
بونا بنزر افسانهلر، گونئي قازاخيستان بولگهلري ساكينلري آراسيندا دا مووجوددور. يئرلي توركمنلرين آنلاتديقلارينا گوره آقمانلار و قارامانلار، احمد يسوي زامانيندا سيردريانين اورتا آخيملاريندا ياشاييرديلار.147 توركيستان شهري ياخينلارينداكي چايتپه و كولتپهيه يئرلشميشديلر. آقمانلارين گونوموزده آتاباي قصبهسي ياخينلارينداكي شاش ـ توبهده ياشايان تورونلارينين سااوراندان گلديكلري گوٍمان ائديلير.148 يئرلي آقساققاللار، خوْجا قارامانلارين احمدله آرالارينداكي عداوت سببييله توركيستاني اؤتوروب گئتديكلريني دئييرلر. دوٍشمانليغين ندنيايسه، بو اوولياء شخصين آقمان و قارامانلارين توپراقلارينا سو وئرمهيي ردّ ائتمهسي ايميش. خواجه احمد، ووردوقلاري تؤهمته گوره اونلاري لعنتلميش و اونلار دا آدام ييهن كؤپكلره دونوشموش ايميشلر. بئلهليكله قارامان و آقمانلار توپراقلاريني بوراخاراق توركيستاندان قاچماغا مجبور قالميشايميشلار.149
بعضي نورآتا توركمنلرينين، اونلارين آقمان و قارامانلارين تورونلاري اولدوغو قونوسوندا ريوايتلر واردير. اسكي دونملرده آقمان و قارامان توركمنلري، توركيستان شهري يورهسينده كوچري شكلينده ياشارميشلار.
ريوايته گوره، بير دفعه احمد يسوينين سوٍروسوندن بير آت ايتميشايميش. آتي، توركمنلر اوْغورلاديغيني ظّن ائتميشميشلر. بونا گوره آقمان و قارامانلار، آتي، بو مؤمين آدامين طؤولهسينه سالاراق اونو اوغرولوق بؤهتاني ياخميشميشلار. خواجه ده، توركمنلرين توركيستاندان قووولماسيني امر ائلهميشايميش. آقمان و قارامان بويلاري، قيزيل قوم صحراسيني گئچهرك نورآتا داغي اتكلرينه يئرلشميشميشلر.150 بو افسانهنين بير آيري آنلاتيميندا آقمان و قارامانلارين تكهتوركمن بويلاريندان اولدوغو اورتايا قويولور.151 اونلار، توركيستاندا اوتوران توركمن بويلاريندان وئرگي آلارميشلار. آقمان و قارامان، احمد يسوييي ده وئرگي وئرمهيه مجبور ائتمهيه قرار وئرميشايميشلر. سونرا بير آت كسيب گؤودهسيني «ولي» خوجانين مسجيدينه قويموشموشلار. احمد يسوي اونلاري اؤز خالقينا يوگورن قودوز ايته دونوشدورموش ايميش. بئلهليكله ايتلر داللارينجا دوشموش توركمنلر توركيستان سرحدلريندن ائشيگه باسميشميشلار.152
اينجهلهنن تاريخي ريوايت و افسانهلرده، قاراتاو داغي اتكلري و سيردريانين اورتا آخيملاريندان نوراتا داغلارينا، مانقيشلاق بولگهسي و خوراسانا بويوك توركمن كوچلريندن بحث ائديلمكدهدير. بو توركمن بويلاري آراسيندا آقمان، قارامان، تكه چوًودور و يوًموتلارين آدلاري گلير. خالق افسانهلري، بو اولايلاري احمد يسوي دؤورانينا باغلاييرلار. بو موسلمان شئيخين ياشامينين ايلك دونملري قابيلِ ـ بحثدير.153 بورادا محض بير حقيقت، اونون 12. جي يوز ايلين ايكينجي ياريسيندا اؤلموش اولدوغودور. احتيمالا گوره توركمن بويلارينين توركيستاندان كوچ ائتمهلري ده بللي اولونان يوزايلين اورتاسيندا گئرچكلشميشدير.
مطرح اولونان ريوايتلرده، سيردريا بولگهسيندن قاچان توركمنلري تعقيب ائدن ايتلردن سؤز اولونور. اورتا چاغ تورك ـ موغول اولوسلاريندا كؤپك توتئمي چوخ يايقين ايدي. ايته، 12. جي يوزايلده بويوك قارا ـ قيتاي دوولتيني قوران كيدانلار دا سايقي گوسترهرديلر.154 1137 ايلينده قاراقيتاي حوكومداري خوجندده قاراخانلي حوكومداري ماحمودخانين اوردوسونا بير غلبه تحميل ائتميشدي.155 آرادان بئش ايل گئچديكدن سونرا اونلار كاتوان ساواشيندا سولطان سانجارين اوردوسونودا بويوك بير يئنيلگييه اوغراتديلار.156 احتيمالا گوره، قاراقيتاي حملهلري، توركمنلرين توركيستاني ترك ائتمهلرينه ندن اولموشدور. 14. جو يوز ايل يازارلاريندان زركوب شيرازينين يازديقلاري دا بو نظري دستكلهيير. شيرازي، 1155 ايلي اولايلاريني آنلاداركن، قيپچاق بولگهلريندن «توركمن دالغالارينين خوراسان و فارسا توكولدوكلريني يازير.157
خوراسان، گورگن و دئهيستان توركمنلري
12- 11 جي يوز ايللرده سلجوقلو حاكيميتيندهكي توركمنلرين اونملي بير كوتلهسي خوراسان، گورگن و دئهيستان سينيريندا ياشاييردي. توركمن بويلاري خاوران، مرو و باشقا بولگهلرده ده اوتورماقدايديلار.158 سولطان سانجارين (1153 –1118) فرمانلاريندا توركمنلرين گوركن، شهريستان، دئهيستان و بورالارا ياخين يان ـ يوره بولگهلرده مسكون اولدوقلاري بيلديريلير.159 بو بولگهلرده دئهيستان بولگه سينده و مانقيشلاق بوزقيرلاريندا اوتوران «بوًتپرست»لردن ده بحث ائديلير. فرمانلاردا گورگن160 ناييب و حاكيملرينه اونلارلا سورهكلي و قرارلي بير بيچيمده ساواش آپارديقلاري امر ائديلير.161 بلگهلرده، خوراسان، عراق و مازندران اوردولارينين كوماندانلارييلا بيرليكده بو ناييبين يانيندا توپلانمالاري امر ائديلير. بير بويوروقدا ايسه، اونلارين قئييدسيز ـ شرطسيز (نم ـ نوم ائتمهدن) گورگن حاكيمينين امرينه بويون اَيمهلرينه فرمان وئريلير. نه يازيق كي، فرمانا تاريخ وورولماديغي كيمي، دئهيستاندا ياشايان و خوراسانين باتي سرحدلريني سورهكلي تهديد ائدن بو كافيرلرين كيمليكلري آچيقلانماميشدير. چوخ احتيمالا گوره بونلار، سياسي جهتدن قيپچاقلارا باغلي اولان بوزقير قبيلهلرييديلر. مذكور امرنامهلردن بللي اولدوغو قدهر، سلجوقلولار اونلارا قارشي بويوك بير اوردو يوللاديلار و گوندهريلن بو اوردونون آنا گوجونو، بالخان و مانقيشلاق يؤنوندن خوراسانا اولونا بيلهجك حملهيه قارشي امنيّت شريدي و بير قالخان دوروموندا اولان گورگن و دئهيستانا يئرلشديريلميش توركمنلر اولوشدوروردو. نظري جلب ائدن بير آيري خوصوص ايسه، سولطان سانجارا عاييد اولان سونراكي فرمانلاردا ساليرلارين و مانقيشلاق اميرلرينين گورگن و دئهيستان شيهنهسينه تابئع اولمالارينين تقاضاسيدير.162 سلجوقلولار، البته چوخ اللشمهلردن سونرا مانقيشلاق بولگهسينده اوتوران «بوتپرست»لري اوزلرينه تابئع ائتميشديلر.
تدقيق ائديلن بلگهلرده، خوراسان و سرحد بولگهلرده كوچري و ياي كوچري تورك قووملاري حاقيندا دا ايلگينچ بيلگيلر نقل اولونور. امير تاجالدينين163 مازندران، گورگن، دئهيستان، استرآباد، بسطام و جولفادگان بولگهلرينه ناييب منصوب ائتمهسييله ايلگيلي اولاراق وئريلن فرماندا، تورك ساواشچيلاردان و روعايادان سوز ائديلير.164 فرماندا بوجور دئييلير: «بو بولگهلرده ياشايان بوتون اصيل و ساده عسكرلر و تبعهلر (سيپاهلار و روعايا) ـ توركلر و تاجيكلر ـ بو فرمانِ ـ عالينين بويوروغونا اوُيسونلار.»165 ظاهيراً داها اوّلكي دؤورهيه عاييد بير باشقا بلگهده، امير اينانبيلگهسووابيين مازندران بولگهسينه ناييب قويولدوغويلا ايلگيلي اولاراق، اونا و ناييبينه «گورگن و اطرافينداكي تورك و تاجيكلرين ـ شهر و چول ساكينلرينين ـ» ايدارهسينين ده وئريلمهسي بيلديريلير.166 فرمان، مازندرانين مؤحترم و سايقيلي اعيان و دين آداملاريندان هاميسينا امير و رييسلرينه ايطاعت مجبوريتي يوكلهيير؛ ضيمناً گورگن و اطراف كندلرده ياشايان توم روعايانين اونجهكي ايشلرينه داوام ائديب. اينانچ بيلگهنين امرلرينه بويون ايمهلريني امر ائديردي.167
امير تاجالدّين آدينا دوزهنلهنن فرماندا، گورگن و قونشو بلدهلردهكي يئرلشميش و كوچري اهالي حاقيندا اونملي تفصيللر وئريلير. «چول و شهر خالقلاريندان، يئرلشميش و كوچري اولان روعايا صينيفلاري168، ـ دئييلير فرماندا، ـ خراج، عؤشر* و اوتلاق وئرگيسييله ديگر وئرگيلريني واختيندا ديوانا اودهسينلر». فرمان، تاجالدينه باغلي مامورلارين مازندران، گورگن، دئهيستان، آستاراباد (استرآباد)، بسطام و جولفادگان خالقيندان آلينان وئرگيلرده اؤزباشيناليق چيخارمامايا امر ائدير. فرماندا هم ده، آدي گئچن بولگهلرين ناييبينين «تبعهنين يوردلاريني، توپراقلاريني، دؤرت آياقليلارين (چاهار پاي) و كوچوك باش حئيوانلاريني» قوروماسي و قانوني خراجين اؤز كونترولوندا اولماسي اوچون ايستهديگي بيريني صاحيبِ ـ خراج تعيين ائتمهسي امر ائديلير.169
بو بيلگيلر، گورگن، دئهيستان، بسطام و استرآبادين كوچري و ياري كوچري تورك توپلولوقلارينين دورومونا ايشيق توتور. 12. جي يوز ايله عاييد بو سلجوقلو بلگهلرينده، چوخ احتيمالا گوره، بورادا گلن «توركلر» كلمهسييله توركمنلر منظور اولونور. نئجهكي، اينجهلهنن بعضي فرمانلار، مطرح اولونان بولگهلرده دوغرودان توركمنلرين ياشاديغينا ايشارت ائتمكدهدير. بو توركمنلر، كوچري و ياري كوچري ياشاديقلاري اوچون، «چول اينسانلاري» و «بوزقير ساكينلري» كيمي تعبيرلرله آدلاري گئچيردي. گئنل اولاراق حئيوانچيليقلا مشغول اولان توركمن بويلاري، سلجوقلو ناييبلرينه قوللانديقلاري مرتعلر اوچون اوزل «اوتلاق وئرگيسي» اودهييرديلر.
12-11. جي يوز ايللرده خوراسان و گورگنده كوچري توركمنلرله بيرليكده، احتيمالاً يئرلشميش توركمن قوروپلاري دا واريدي. اينانچ بيلگه سووا بي آدينا دوزهنلهنن فرماندا يئرلشميش وضعيتينده اولان تورك و تاجيك كوكهنلي «چول خالقي»يندان سوز ائديلير. بئله سانيرام كي، چئشيدلي شكيللرده تعبير ائديلمهسي مومكون اولدوغوندان، بو متنده قطعي داياناقلار چيخارماق اوچون يئرلي دئييلدير. آنجاق، 12. جي يوز ايل قايناقلاريندا، يئرلشيم نظمينده ياشايان توركلر حاقيندا دوغرودان بيلگيلر مووجوددور. ابن فندوقون اثرينده، 12. جي يوز ايلده خوراسانين شهر و كندلرينده توركلرين ياشاديغي بيلديريلير. توركلر عموماً نيشابور و بئيهق بولگهسينده مسكون ايديلر. اونلار آراسيندا كندخودالاري «زعيم»لر ده واريدي.170 بو دورومدا، 12. جي يوز ايلده خوراسانين سينير بولگهلرينده بعضي تورك بويلارينين يئرلشميش ياشامي منيمسهديكلريني قبول ائتمك مومكوندور. آنجاق بونلار، كوچري و ياري كوچري توركمنلره نيسبت كوچوك اكينچي قوروپلاريندان عيبارتايدي.
توركمنلرين خوراسان و سينير بولگهلردهكي يئرلشمه سورهجي، اونلارين داها سونراكي سوسيال قونومو و فئودال ايقطاع سيستئمي ايله ياخيندان ايليشگيلي دير. دئديگيميز كيمي، توركمن ساواشچيلاري ايقطاع اولاراق توپراق ساحهلري اله سالميشديلار و يا عسكري ثبت دفترلرده اوز آدلارينا يازيلان كند و شهرلردن رانت صاحيبي ايديلر. اوزلليكله بويوك ايقطاع توپراقلاري، سلجوقلو بويلارينين اشراف قاتي آراسيندا پايلاشيلميشدي. موقطاعلار، موداويم اوزون ساواش سفرلرينه قاتيلماديقلاري اوچون، احتيمالاً گئتديكجه اونلارا وئريلن توپراقلارا يئرلشمهيه و كؤكلشمهيه باشلاميشلاردير. آنجاق، اونلارا باغيشلانان توپراقلاري ميراث اولاراق اؤزوندن سونراكينا وئره بيلن اميرلري اونجهليكله بو قوروپا يئر وئرمك گرهكير.
شيخنه
12. جي يوز ايلده خوراسان، گورگن و دئهيستان توركمن بويلاري اوز رييسلري طرفيندن بير ايداره اولونار، اونلارين باشيندا ايسه سلجوقلو حاكيمي طرفيندن «شيخنه» تعيين ائديلردي. اؤزگه تاريخچيليكده (غيرِ ـ روس) شيخنهنين ساخلوو باشچيسي و يا عسكري والي اولدوغو شكلينده يايقين بير نظر واردير. ك. كاهئن، ايلك دؤنم مقالهلرينين بيرينده171، شيخنهنين عسكري والي اولدوغونو يازير.172 ك. كاهئن و و. مينورسكينين بيرليكده دوزهنلهديكلري بير چاليشمادا، 12. جي يوز ايلده عسكري شيخنهلرين اولدوغو بيلديريلير.173 J. Sauvaget، «شيخنه»يي «ان يوخاري روتبهلي ساخلوو كوموتاني و شهر واليسي» آنلاميندا دوشونموشدور.174 آنجاق، شيخنهنين بو جور بير آنلامي اولدوغو اولدوقجا شوبههليدير.175
شيخنه، 12. جي يوز ايل سلجوقلولار دوورونده، دوزهن و آساييش مسئولويدو.176 شيخنهلر، 11. جي يوز ايلده قزنهليلرده ده بنزر بير مسئوليت داشيميشديلار. ابوالفضل بيهقي، سولطان مسعود غزنوينين اميرحسن سليماني رئيه شيخنه اولاراق منصوب ائتديگيني خبر وئرير. ضيمناً بيهقي، شيخنهنين مسعوددان 500 ميثقال آغيرليغيندا بير قيزيل قئييش آلديغيندان دا سوز ائدير.177 تاريخ ـ مسعوديده آچيقلانديغينا گوره، شيخنهنين امري آلتيندا بير عسكري بيرليك واريدي. قزنه حاكيملري «تهليكه سيزليگي ساغلاماق» اوچون هر طرفه اوزل شيخنهلر قويموشدولار.178 آنلاشيلان، سولطان مسعود دوورونده، شيخنهلرين بير نووع «كوًميسئرليك (كلانترليك)» ايشلملري واريدي. ابنفندق دا قونويا ايشارت ائدهرك، ياشلي بير قادينين سولطان مسعودا اونون شيخنهسينه شيكايت ائتديگيني، شيخنهنين قونشوسويلا دئيينيب سؤزلشديگي اوچون اوچ دينار جزايا محكوم اولوندوغونو يازير.179
شيخنهليك قورومو، سلجوقلو دوولتينده ده يايقين بير بيچيمده فعاليت گوسترميشدير. 12-11. جي يوز ايللرده خانيدانا باغلي اولكهنين چوخ يئرلرينده شيخنه واريدي.180 سلجوقلولار، شهرلره، بولگهلره و توم ايالتلره شيخنهلر قويموشدولار.181 سلجوقلو شيخنهلري، نصب اولوندوغو بولگهلرده نظم و گووهنليكدن سوروملويدولار. بو دورومو، بلگهلردن ساوايي، اورتا چاغ قايناقلاري دا دستكلهييرلر. نيظامينين اثرلرينين بيرينده، شيخنهدن سانجارا شيكايت آپاران بير ياشلي قاديندان سوز ائديلير. آنلاديلديغينا گوره كئفلي شيخنه قاچاق قاتيلي آختارماق اوچون اونون (قادينين) داخماسينا گيرميش و هر طرفي دوزگون آختارديغينا باخماياراق، قاتيلي تاپا بيلمهيينجه قاديني شقاوتله دؤوموشدو.182
12. جي يوز ايلده، ايقطاع اراضيلرينده ده شيخنه تعيين ائديلديگيني قئيد ائتمك گرهكير.183 احتيمالا گوره بو ايش، سلجوقلو دوولتينين قورولوشوندان اونجه ده واريدي. بو آنلامدا، نيظاميعروضيسمرقندينين احمد بن عبدالله خوجئستاني حاقيندا آنلاتديقلاري چوخ ايلگينچدير. «بير دفعه، ـ دييه آنلادير سمرقندي، ـ خوجئستانيدن اوّلجه بير ائششك چوباني ايكن (خوار بنده) سونرا بير نئجه بير امير اولدوغو سوروشولموش ايميش. خوجئستاني، بير زامانلار باغداددا بيلهسينه چوخ تأثير ائدن بير شعر اوخوندوغونو؛ اوندان سونرا وطنيني ترك ائدهرك يعقوببن دئيس و امر بن ليثين قارداشي علي بن ليثه يولداش اولدوغونو؛184 او اثنادا صفّاريلر سيلسيلهسي آز اونجه تأسيس اولدوغوندان، بير مودّت سونرا علي بن ليثين اونا «خوراساندا بير ايقطاعين شيخنهسي اولماسيني» امر ائتديگيني آنلاتميش ايميش. بوندان سونرا خوجئستاني، يانينداكي 20 نفردن ساوايي 100 آتلي دا توپلاميش ايميش. عليبن ليثين ايقطاع اراضيلري كروههري و نيشابورون خافي (خواف) ايميش.185 خوجئستاني، كروههرييه گليب شيخنه تعيين ائديلديگي فرماني گوسترميشايميش. آما هريدهكيلر اونا ايطاعت ائتمهميش و اون آتلي بيرليگي اولان بير شيخنهيه احتياج اولدوغونو بيلديرميشميشلر.» نيظامي عروضي سمرقندي، خوجئستانينين قيسسا سوره سونرا صفّاريلره قارشي چيخديغيني، خوافي تاراج ائديب نيشابورو ايشغال ائتديگيني و خوراسان اميري اولدوغونو بيلديرير.186
سلجوقلولار دؤورونده شيخنهليك اونملي بير روتبهيدي و عملاً موجود بير مال كيمي آتادان اوغولا ميراث اولاراق قالاردي. سانجارين فرمانلاريندا عئيني مقامي گوسترن «شوغلِ ـ ميراث» دئييمينه ده راست گليريك.187 عمادالدّوله و الدّينين188 بلخ ناييبي و شيخنهسي اولاراق تعيين ائديلمهسييله ايلگيلي فرمانايسه، بو خوصوصدا ان ايلگينچ اولانيدير. فرمان، ان اوّل اونون بويوك باباسينا و آتاسينا وئريلميش اولان بو ايشي اونا وئريلديگيني تأييد ائدير. عمادالدولهنين نصب سيراسيندا سولطاندان اوزل نيشانلار و دهيرلي هديهلر آلماسيايسه داها دا جاليبدير.189 سولطانين يوللاديغي هديهلر آراسيندا پالتار، آت، قيمتلي داشلارلا سوسلهنميش بير اوزوك، قالخان، قيلينچ قئييشي و طبيل (طبل)، بايراق، چادير و «واسسال حاكيملره، پهليوانلارا و سيپهسالارلارا خاصّ بللي نيشانلارين هاميسي» واريدي.190 فرماندا اونجه عمادالدولهنين بوتون صلاحيتلري گلير، آردينجا دا شيخنه اولاراق يئرينه يئتيرمهلري گرهكن وظيفهلر آچيقلانير. فرماندا هم ده عمادالدولهنين شيخنهليك ايشلريني يونهلديب دولانديراجاق يارديمچيلار (ناييبلر) منصوب ائتمهسي ده اؤنهري وئريلير. بو ناييبلر، گوناهكارلاري و ياسالاري ايخلال ائدهنلري جزالانديرما و جزايي ايجرا ائتمك، تاراج و عوصيان حركتلرينه ال وورانلاري موحاكيمه، مؤمين و بيليم، عيرفان صاحيبي اولان كيمسهلري قوروماقلا مسئول ايديلر. بونلار هم ده، بلخ و كندلرينده ياشايان اهاليني آنايولداكي اشقيالارا (يول كسنلره) قارشي قوروماغادا موتعهيد ايديلر. ناييبلر، گوناهكارلاري جزالانديراركن ايمام ـ جماعتلر، موفتيلر و اهلِ شريعتله دانيشماق، قونويلا ايلگيلي فتوا آلماق و شريعت تمللرينه گوره ايجراي ـ حوكم ائيلهمكله موكلّف ايديلر. فرماندا شيخنه ناييبلرينين يول و نهير گئچيتلرينين امنيتيني ساغلامالاري، «موسلمان و غيرموسلمان موسافيرلرين» تهليكهسيزليكده گئچيشلريني تأمين ائتمهلري اوزلليكله بيلديريليردي. امنيت ايشلرينه گوره بولگه يونهتيمينين امرينه وئريلن عسكري بيرليكلر مسئولايديلر.191 فرماندا، بوندان باشقا شيخنه ديوانيندا قوللوق ائدن ناييبلرين «موٍضيرّ و فاسيد آداملاري» شهردن اوزاقلاشديرماق كيمي حاقلارينين اولدوغو دا آچيقلانير. ناييبلر، يوللاردا غارتگرلر و يولكسنلري ايالت واليسينين موٍنشيسينه (ديوان ـ ايالته) راپور وئرمك مجبوريتيندهيديلر.192
12. جي يوز ايل سلجوقلو بلگهلريندهكي باشقا بيلگيلرده193، شيخنه قورومونون مووجوديتي قونوسوندا يئترلي اولچوده آيدينليقلار ساغلاماقدادير. بونلاردان بيلينديگي قدهر، شيخنهنين آنا وظيفهسي، تهليكهسيزليگي ساغلاماق و دوولتين گووهنليگيني تأمين ائتمكايدي. شيخنهنين اوز ايداري ديواني و بير قوروپ مامور پئرسونئلي واريدي. شيخنه و اونا باغلي ناييبلري، ياسالارا باش وئرمهينلري جزالانديرار، گوناهكارلارين حئسابلاريني اللرينه وئرهرديلر. اوزلليكله، باش قالديرانلاري تعقيب ائدر؛ ياخالانانلاري سورگونه گوندهرر و جزايا يئتيشديرهرديلر. آتادان اوغولا ميراث قالان شيخنهليك مقامي، دوولتين اوست دوزئي مقاملاريندان بيرييدي. عيبرت و امنيت واحيدلريني دوزهلدن عسكرلر شيخنهيه باغلييديلار. ايقطاع توپراقلارينا قوًيولان شيخنهلر، بورالاردا اوتوران كندلي و صناعتچيلر آراسيندا ياسا و نظمي قوروماقلا مسئولايديلر.194 شيخنه فئودال قورومو، هر شئيدن اونجه، خالقي موطيع ساخلاماق اوچون بير باسقي آراجييدي.
سلجوقلولار، سادهجه يئرلشميش توپلوملارا يوخ، كي كوچري حالدا ياشايانلارا دا شيخنهلر تعيين ائديرديلر.195 تعيينلر، سولطانين اوزل فرمانلارييلا اولاردي. منتجبالدين بديعي طرفيندن توپلانان بلگهلر آراسيندا بو نووعدان ايكي فرمان واردير. بونلاردان بيرينده گورگن و يان ـ يورهسيندهكي توركمنلره تعيين ائديلن شيخنهلردن سوز ائديلير. فرمانا گوره، «عظيم و موظفّر ايسفههسالار» اينانچ بيلگه اولوغ جاندار بيين گورگن196 و اطرافينداكي امير و توركمن سالارلاري اوزرينده ايداره و يونهتيم [شيخنهگي و تيماردشت] حاقّي تانييير؛ آما شيخنهنين يئني وئرگي و خراج قويما صلاحيتينين اولماديغيني گوسترير. فرمانا گوره شيخنه، توركمن رييسلري آراسيندا اوتلاق و سو قايناقلاريني بولمهيه موظّفايدي. امرنامهده، توركمن رييسلرين اوزلرينه مربوط اولان چاديرلاري يونهتمه حاقينا ساتاشميردي. شيخنهنين ايشي، رييسلرين اونلارا گوستريلن اوتلاق و سو قايناقلارينا گوره بيربيرلريني قورخوتمالاريني و زور دئمهلريني اؤنلهمكايدي. گورگن توركمن بيلري، سالارلاري و موٍقدّملري، هر نه جور ايستكلريني اوز شيخنهلرينين ديوانينا (مونشيسينه) عرض ائدهرديلر.197 فرمان، اونلارين اولوغ جاندار بيَه موطلق بويون ايمهلريني؛ اونون ديوان مامورلارينا و يا يارديمچيلارينا (موشاويرلرينه) مربوط ياسانين دئديگي گرهگي «روسوم ـ شيخنهگي» اودهمهلريني ايستهيير. فرماندا بئله دئييلير: «اونلار (توركمنلر) بللي اولونان اولچوده اوتلاق وئرگيلريني [شيخنه] يارديمچيلارينا اودهسينلر هر زامان ايطاعت ائلهسينلركي، بيزيم مرحمت و لوٍطفوموزله شرفلهنسينلر».198
باشقا سلجوقلو بلگهلري ده شيخنه قورومونون دورومو قونوسوندا اونملي بيلگيلر ايحتيوا ائديرلر. سانجارين فرمانلارينين بيرينده، اميرجمالالدينين خوراسان و گورگن توركمنلرينه شيخنه اولاراق قويولدوغوندان بحث ائديلير.199 فرماندا بئله دئييلير: «بيز، بو فرمانيميزلا گورگندهكي ايقطاعلارين اونون (جمالالدينين) آدينا ثبت اولدوغونو تأييد ائدير و دئهيستان شيخنهليگينين و بو بولگهنين ناييبليگينين (نيابتِ ـ ايلات) و شهريستان و آيري يئرلرين و عئيني شكيلده بو بولگهلردهكي توركمن اوردوسونون اونون امري آلتيندا اولماسيني؛ بو فرمانِ ـ عالينين اونا تسليم ائتديگي بولگهلردهكي اصيلزاده و روعايانين، يئرلشميش و كوچمنلرين اونا ايطاعت ائتمه سيني امر ائديريك. او، اونلارا ياخشي داورانسين و بوتون تبعهنين قوًرونماسي اوچون جهد گوسترسين و دوولتين اونملي ايشلرييله مشغول اولسون. فرمان اولونوركي، مانقيشلاق، شهريستان و اوبور بولگه لرين اميرلري، اصيلزادهلري، اوردو باشچيلاري (سالارلاري) و دئهيستانين بوتون اهاليسي بيزيم امرلريميزه لازيم اولان توجوهو ائلهسين و جمالالدينه ايطاعت عرض ائدهنلرين آراسينا قاتيلسينلار. اونلار، اونا فايدالي تووصيهلرله باش وورسونلار و اونون ريضايتيني جلب ائتمهدن بير ايشه ال وورماسينلار؛ اونون يارديمچيلارينا بويون اَيسينلر و اونلارين سوزلرينه قولاق آسسينلار».200
بو بلگهلر، شيخنه قورومونون مووجوديتينين و 12. جي يوز ايلده خوراسان و گورگن توركمنلرينين دورومونون تووصيفي آچيسيندان اولدوقجا ايلگينچدير. فرمانلار، توركمنلرين اوز باشچيلارينا و بوي ـ قبيله رييسلرينه باغلي اولدوقلاريني گوسترير. توركمن بيلري، اوز روعايالاريني و فامئللريني ايداره ائديرديلر. بو رييسلرين (سالار و موقدِم) هر بيرينين الي آلتيندا بللي ساييدا ائو و عاييله واريدي. توركمن بوي و قبيلهلري، اونلارا وئريلن سو قايناقلاري و اوتلاقلاردان فايدالانيرديلار. داها گوجلو اميرلر، احتيمالا گوره داها وئريملي توپراقلاري، قوْيولاري و قايناقلاري اوزلرينه آييرميشديلار.
سلجوقلو حاكيملري، توركمن بويلارينين ايداره ائتمه سي اوچون نيسبتاً بويوك صلاحيّتلره صاحيب شيخنهلر منصوب ائتميشديلر. بونلار هر شئيدن اونجه امنيتي ساغلاماق و بويلارين اوتلاقلارينين حودودونو بللي ائتمهيه موظّفايديلر.201 توركمن بويلاري، بو توپراقلاردان فايدالانماق اوچون «حقوقِ ـ مراعي» آدي وئريلن بير نووع وئرگي اودهيرديلر. بوندان علاوه اونلار، شيخنه و ناييبلرين تعيين ائتديگي اولچوده بعضي آيري وئرگيلر ده اودهيرديلر. شيخنهلر، توركمن رييسلريني اوزلرينه تابئع ائتمك اوچون اوتلاقلاري و سوقايناقلاريني بير سيلاح اولاراق قوللانارديلار. توركمن رييسلري ده اونلارا وئريلن بو مرتع و سو قايناقلاريني امرلري آلتيندا اولان عاييله لر آراسيندا بؤلرديلر. آما بو تقسيم سيراسيندا رييسلرين فامئللري داها آوانتاژلي ايديلر. ضيمناً توركمن ايلخيچيلاري، هم اوز بوي رييسلري، هم ده سلجوقلو شيخنهلرينه باغيملي ايديلر. قيسساجاسي شيخنه فئودال قورومو، سلجوقلو اشرافينين خوراسان، گورگن و دئهيستان توركمنلريني سوًمورما و حاكيميت سيلاحي ايدي.
12. جي يوز ايل سلجوقلو فرمانلاري، مركزي حوكومتين توركمن بويلاريني وئرگي اودهمكله وظيفهلي بيلير، ضيمناً اونلاري بير تبعه اولاراق گوردوكلريني اورتايا قويور. اؤبور روعايادان نئجه، توركمنلردن ده وئرگي آلينماسي چوخ چتينايدي. سانجارين فرمانلاريندا گورگن و دئهيستان اهاليسينين وئرگي مامورلارينين يئرسيز زورلامالاري قارشيسينداكي اعتيراضلاريندان بحث ائديلمهسي تصادوفي دئييلدير. سولطان مامورلارينين مئيللري نئجه چكديگي كيمي داورانمالاري و باسقيلاري، گئتديكجه توركمنلرين ده خالق عوصيانلارينا قاتيلماسينا يول آچيردي. خوراسان، گورگن و دئهيستانا ناييب تعيين ائلهماقلا ايلگيلي بير چوخ بلگهده، بولگه خالقي اوزريندهكي زورلاما و باسقييا گوره اوز وئرن قاريشيقليقلارا توجوه اولونموشدور.202 سلجوقلو حاكيملري بو بولگهلرين يونهتيميني چوخ واختلار دوولت ديوانينا حواله ائديرديلر. فرمانلاردان بيرينده، گورگن و اطرافينداكي خالقين اوزون مودّت عوصيان حالينده اولدوقلاري بيلديريلير؛ بونا گوره ده بولگهنين سولطان ديوانينين يونهتيمينه بوراخيلماسيندان، امير عزّالدينين ده ناييب اولاراق قويولماسيندان سوز ائديلير. نتيجهسينده ده دئديگيميز تدبيرين، باسقي آلتيندا توتولان روعايانين ياتيشديريلماسي و عدالتسيزليكلره قارشي قورونماسي آماجييلا ايشلنديگيني دييه بيلريك. چونكو فرمان متنينين داوامي، گورگنده قاريشيقليقلار اوز وئرديگي، مخصوصاً عاميللرين (وئرگي مامورلارينين) اويغونسوز داورانيشلارينا گوره بويوك ريضايتسيزليكلرين دوغدوغو قونوسوندا دخي شوبههيه يئر قويمايير. فرماندا، عزالدينين اوزلليكله وئرگي توپلاما (روسومِ ـ ويلايت)، گيزلي گؤز قويما و اوردو باشچيليغي شراييطيني ياخشيجا بيلديگيندن بحث اولونور. فرمانا گوره، بوتون روعايا و تورك و تاجيكلردن اولوشان اوردو اونون يونهتيمي آلتينا وئريلميشدي.203
سلجوقلو حوكومدارلاري، گورگنده گوٍوهنجهنين ساغلانماسي اوچون، يوخاري روتبهلي مامورلاري گوندهرهرديلر. بو قونويا باغلي فرمانلارين بيرينده، بولگهده نظمين آرادان گئتمهسي، روعايانين ظولم گوردوگو و زميلرين خارابلانماسيندان سوز ائديلمهسي چوخ جاليبدير. فرماندا هم ده بولگهده امنيتين يئنيدن ساغلانماسي اوچون سولطانين ياخينلاريندان منتجبالدين عليبن احمدين تعيين ائديلديگي قئيد ائديلميشدير. او، دانيشما و منفعت وعده وئرمه تيكهسييله اميرلري، ايقتيدارلاري، كوموتانلاري و عسكرلري ياتيشديريب و اونلارا هرهسينين اوز درجهسينه گوره «انعاملار» وئريب؛ ايقطاع و آيليقلاري يوكسهلدهرك بولگه ايداري ديوانينين (ديوانِ ـ رياست)، شيخنه و وئرگي مامورلارينين ايشلريني نظمه سالاجاق ايدي. فرمان، منتجبالدينه بولگه ديوانيندا يئر توتموش آمِا هئچ درده دَيمز مامورلارين ائشيگه (ايشدن) اؤتورولمهسي، بونلارين يئرينه ناموسلو آداملارين قويولماسي صلاحيتيني ده وئريردي. ائلهكي بللي اولور، فرمان، اونا خالقين ازيلمهسينه سون وئرمهسيني و اونلارين موشكوللرينه يئتيشمهسينه امر ائديردي: «بيز، منتجبالدينه بيزدن ائشيتديگيني خالقا ياخشيجا آنلاتماسيني و اونلارلا روابيطينده بيزيم بوتون لوطف و مرحمتيميزي گوسترمهسيني، ايقطاع صاحيبلرينه، والي و موتصرّيفلره204 ايسه روعايانين هاميسييلا ياخشي ايليشگيلر قورمالاريني بيلديرمهسيني بويوردوق. اونلار وئرگي توپلاركن حدّيندن چوخ آلماسينلار و يئني وئرگيلر قويماسينلار».205
اينجهلهنن بلگهلر، 12. جي يوز ايلده گورگن و دئهيستاندا سانجارين مامورلارينين و فئوداللارين چاليشان بير قيسيم اهاليني زورلاما سونوجوندا امنيتسيزليگين اورتايا چيخديغيني گوسترير. آلديقلاري ايقطاعلارين كوچوكلوگو و گئچينهجكلرين (نان پاره) كافي اولماديغي سببيايله گئچينه بيلمهين عسكرلر ده بو ناراضي قيسيمدان ايديلر. يينه ناراضيلرين آراسيندا احتيمالا گوره گورگنده سلجوقلو شيخنهلرينين ايدارهسي آلتينا وئريلن كوچري توركمن بويلاري دا يئر آليرديلار. اوزلليكله كندليلر و صناعت اربابي، ناجور بير دورومدايديلار. دوولت مامورلاري و ايقطاع صاحيبلري، چوخ واختلار اؤزلريندن اونلارا ايضافه وئرگي اودهمه وظيفهليگي چيخاريرديلار. دئمك كي بوتون بو دوروملار، مركزي يونهتيمين موداخيلهسيني گرهكديرن بويوك خالق باش قالديرمالارينا يول آچميشدي.
سلجوقلو اوردوسونداكي اوغوز و توركمنلر
12-11 . جي يوز ايلده اوغوز و توركمنلرين بويوك بير بولومو، سلجوقلو اوردوسوندا اولوردولار. اوغوز و توركمن گونوللو بيرليكلري، چئشيدلي بوي و قبيلهلره منسوب ايديلر. 12. جي يوز ايل بلگهلري، اوردوداكي اوغوز بويلاري حاقيندا بيلگي وئريرلر.206 اوغوز و توركمنلردن دوزهلن عسكري بيرليكلر، ساغ و سول قانادلارا آيريلميشديلار. سانجار دوورونده، ساغ قاناد كوموتانلاري قايي و باياتلاردان، سول قاناد كوموتانلاري ايسه پئچهنك و چاوولدورلاردان سئچيلرديلر.207 قايي و باياتلارين بوي گؤسترگهلرينين 1063 ايلينده محمد توغرول بي آدينا باسيلان سيككهلر و قيزيل ياخاليقلار اوستونه ايشلنميش اولماسي چوخ جاليبدير.208
سلجوقلو اوردوسوندا ايكي قاناددان209 ساوايي بير ده مركز اوردو (مانقلاي) واريدي.210 بوندان دا علاوه اؤنچو (يازاق)، نظميه (قارااول) و آردچي دستهلري واريدي.211 11. جي يوز ايلين اورتالاريندا سلجوقلو بيرليكلريندهكي آتلي ساييسي ايكيمين ايدي.212 اوردودا قوْرو و برك نيظام و ديسيپلين حاكيمايدي. عسكرلر سولطاني گورونجه آتلاريندان انيب، اونون اونونده توپراغي اوپمك مجبوريتيندهيديلر. او گئچديكدن سونرا ايسه «حاضير اوًل» وضعيتينده دوروب، وئريلهجك امرلري گوزلرديلر. عسكر، آنجاق كوموتاندان گلهجك اوزل بير ايشارتله راحاتلايا بيلردي. عسكري رسمي مراسيملرده عسكرين سولطانا ياخينلاشماسي و اونونلا دانيشماسي ياساق ايدي.213
ايلك سلجوقلو حاكيملرينين آنا عسكري گوجونو اوغوز و توركمن گونوللولري تشكيل وئريردي. آنجاق، داها سونرالاري، آلپآرسلان و مليكشاه دوورلرينده، داييمي اوردو ايجاد اولوندو. بئلهليكله فتح ائديلن اولكهلرين موًزدور (پول آلان) عسكرلر و كوله ـ قولاملاريندان دوزهلميش اولان خاصّه بيرليكلري، سلجوقلو اوردوسونون تمل گوجونو اولوشدوردولار.214 آتلي دستهلرله بيرليكده، كندلي و شهر خالقيندان پيادهلر ده اوردويا قاتيلديلار.215
12. جي يوز ايلده سلجوقلو اوردوسو حشم، موٍتجنّيد، خدم، سيپاهي و ايسفهسالاريه اولاراق آدلانديريلان عسكري بولوملره آيريليردي.216 سونونجوسو، ايسفهسالار عونواني داشييان بويوك كوموتانلارا باغلي بيرليكلري موشخّص ائديردي.217 حشم، سولطانا و يا كوموتانينا و بولگه ناييبلرينين بيرليكلرينه دئييلردي.218 سانجار دونمينده حشملر خوراسان، عراق و مازندران حشملري اولاراق اوچ قوروپا آيريليرديلار.219 خدملرين ايسه، البته اونملي بير كسيمي واسسال بيرليكلردن تشكيل تاپيردي. سانجارا عاييد فرمانلاردا، واسساللارين كاميل موجهز اولاراق عسكري قوللوغا گيرمهلري امر ائديلير.220
موتجنّيده گلينجه، او دا تورك، تاجيك و باشقا اولوسلاردان تشكيل تاپان عسكري بيرليكلريدي.221 12. جي يوز ايل بلگهلرينده، موقطاع و يا اميرلره تابئع عسكري بيرليكلردن ده سوز ائديلير.222 بير بلگهده، حشم و خدمله بيرليكده، كؤله و موزدور عسكرلردن بحث اولونور.223 احتيمالا گوره بونون منظورو، سولطانين خاصه اوردوسوندا و كوموتانلارا باغلي بيرليكلرلرده قوللوق ائدن قولاملاردير. كولهلردن قورولان سولطانين اوزل بيرليكلرينه، ساراي چاووشلاري دئييلردي.224 بونلار، سولطانين اوزل امرلريني يئرينه يئتيرهر، تورهن و موسافيرت سيراسيندا اونون قوًروماسيني ساغلارديلار.
سلجوقلو داييمي اوردوسونون آنا چكيردهگيني، سولطانين شخصي اوردوسو (خاصّه) ساييلان سئچمه آتليلار تشكيل وئريردي.225 آلپ آرسلان دوورونده، سلجوقلو آتليلارينين ساييسي اونبئشمينه چاتيردي.226 هر بير سوارينين ساواش آتيندان ساوايي يدك آتي دا واريدي.227 سلجوقلو اوردوسونون خاصّه بيرليكلرينه گوتورولن عسكرلر، فوقالعاده قورخمازليقلارييلا شوهرت قازانميشديلار. اكثريتي اصيل تورك و گئچميشده ساواشچيليغي ايش اولاراق اوزلرينه سئچن بو اينسانلارين اليندن گلن تك شئي ساواشماقايدي.228
مليكشاهين داييماً امره حاضير229 50 مين نفرليك بير اوردوسو واريدي.230 بويوك سلجوقلو ايمپيراتورلوغونون چئشيدلي بولگهلرينه داغيلان اوردونون توپلام عسكر ساييسي او واختلار 400000ه چاتيردي.231
سانجارين فرمانلارينا گوره، 12. جي يوز ايلده توركمن بيرليكلري حشم و موتجنّيد اولاراق دوزهنلهنميشديلر.232 توركمنلرين بويوك بير بولومونون شاهزاده بيرليكلرينده و يئرل خانيدانلارين قوللوغوندا اولدوقلاري تام بلليدير. اوغوز و توركمن بيرليكلرينين اوبور بولومو ايسه سرحدده (اوُجلاردا) خيدمت ائدن اؤز بي و اميرلرينين ايدارهسينده اولوردولار.233 12. جي يوز ايل سلجوقلو بلگهلرينه گوره توركمن اوردوسو، گورگن، دئهيستان، شهريستان و باشقا سينير بولگهلرينده يئر آليردي.
آنجاق، بونو دا دئمك گرهكيركي، توركمنلر، سلجوقلو دونمينده قولاملاردان تشكيل تاپان عسكري بيرليكلرده قطعيـّتله يئر آلماميشميشلار. بونونلا بيرليكده، سولطان اوردوسونون ان اونملي گوجو قولاملاردان دوزهليردي. كوله اولاراق آلينان قولاملارا قوللوقلاري موقابيلينده آيليق (گئچينهجك) وئريلردي.234 قولاملارين كوموتانلاري يوخاري روتبهلي عسكرلردن سئچيلر و بوتون بولگهنين ايدارهسي اونلارا حواله ائديلردي.235 بو نووع كوموتانلار آراسيندا ان سئچگيني، آلپآرسلانين اوز قولامي اولان سانقو ايدي.236 سلجوقلو اوردوسونون اوجرتلي بيرليكلره تبديل اولماسي، قولام و آيري يونهتيجيلرين يوكسهليشي، گتيرديكلري يئني ترتيبات سببيايله اوغوز و توركمن كوماندانلاريني راحاتسيز ائديردي. بونا گورهده مليكشاه دوورونده توركمنلرين ساراي قولاملاري بيرليكلرينه گوتورولمهسي پروژهسي اورتايا قويولدو.237 بو پروژه، سلجوقلو سولطانلارييلا حوكومته چوخ زحمت چكميش قبيلهداشلاري آراسينداكي قاچينيلماز لفظي موشاجيرهيي برطرف ائتمك آماجييلا حاضيرلانميشدي. آمِا، مذكور طرح، تاريخين طبيعي سئيرينه اويغون اولاراق اورتايا چيخان اختيلافي حل ائتمهيه يئترلي بير آلتئرناتيو كيمي گورونموردو. يونهتيمدهكي سولاله ايله اوغوز و توركمن رييسلري آراسينداكي ايليشگيلر گئتديكجه دالي گئتمهيه باشلاميشدي. دئمك كي، توركمن ريوايتلرينده سلجوقلولارين اوز خالقينا گوره اوزگهلشن آقالار اولدوغو شكليندهكي خاطيرهلرين ساخلانماسينين سببيده بودور
خوراسان و كيرمان اوغوزلاري
سانجارين حاكيميتيندهكي بلخ، هوتتئل و ساقانيياندا اوتوران اوغوز بويلاري، 1153 ايلينده آياغا قالخديلار. خان خاني اختيلافلارلا ايچدن چئينهنيلن دوغو سلجوقلو دوولتي، عوصيانچيلارين ضربهسييله ييخيلدي. سولطانين قودرتيني غصب ائدن اوغوز رييسلري، خوراسانلا سلجوقلو دوولتينين باشقا بولگهلريني اله گئچيرديلر. «قوز عوصياني» سيراسيندا قورقود، توتيبك و آيري اميرلرله بيرليكده، «سانجارين يانيندا اولان و [اسير] سولطانا قوللوق ائدن» بويوك اوغوز اؤندرلريندن بيري ده دينار ايدي.238 آيري بير عيبارتله، خوراساني عملاً اله گئچيريب پايلاشان اوغوز بيلريندن بيرييدي. گويا دئديگيميز بؤلوشوم سيراسيندا دينارين پايينا سانجارين باشكنتي سرخس و مرو دوشموشدو. داها اونجه بختيار آدلي بير اوغوز بيي مروي ايقطاع اولاراق آلماق اوچون چوخ جهد گوسترميشدي.239 خوراسانين پايلاشيميندا مروين بختيارا يوخ، كي دينارا وئريلمهسيني بير تصادوف اولاراق دوشونمهمك گرهكير. افضلالدين كرمانييه گوره، دينارين240 آتالاري بير واختلار ماورالنهر و خوراساندا حوكوم سورهن حاكيملردن ايديلر. اوّللر اوشاقليق چاغيندا امري آلتيندا 20000 نفر واريدي و بير اوردو و حوكومدارليغي ايداره ائتميشدي.241 خولاصهسي، دينار، تواروث يولويلا جاكيميتي الينده ساخلايان اشراف اوغوزلار طرفينه منسوبايدي. سئچيمله اوسته چيخان بير قبيله رييسي دئييل، الينين آلتيندا بير نئچه مين اينسان اولان فئودال بير حاكيمايدي.
خوراسانين پايلاشيمي اثناسيندا، مرو و سرخس آلان دينار، احتيمالاً اوّل «مليك»، سونرا «شاه» عونواني الميشدير.242 ظاهيراً سانجارين واسسالي كيمي گورونسهده، گئرچكده توم حاقلار صاحيب فئودال بير مليكايدي. مرو و سرخسده اوخونان خوطبهلرده، اؤزو ديري اولماماسينا باخماياراق سانجارين آدي ذيكر ائديليردي.
بو داورانيشين درين بير سياسي آنلامي واريدي. چونكو دينار، بو شكيلده، اؤزونو سولطانين خلفي اولاراق گوسترمهيي و اوغوز رييسلرينين حاكيميتيني حوقوق چرچيوهسي ايچينه سالمايي هدف توتموشدو.
اورتا چاغ قايناقلاريندا، مرو و سرخسدهكي اوغوز يونهتيمينين ايچ دوزهني حاقيندا هئچ بير بيلگي يوخدور. دابليو، بارتولدا گوره، اوغوزلارين يونهتيمي دوورو، مروين آشيكار چؤكوش دونملريندن بيريني تشكيل ائدير.243 يازيلي بيلگيلرله بيرليكده، آركئولوژيك تاپينتيلاردا مرو واحهسيندهكي كندلرين دوغرودان بير اكونوميك دورقونلوق دوورونه معروض قالديغيني گوسترير.244 1163.ده مورقاب نهرينين طوغياني سببيايله سولطان بند سدِينين ييخيلماسي دا بويوك بير اولچوده بير بوحرانين حاياتا گئچمهسينده رول اويناميشدير. سدين ييخيلماسينين اونملي ندنلريندن بيريده البتهكي ايلليك باخيم و تعمير ايشلرينين آخساديلماسي دير. بورادا باشقا بير گوز اونونه قويولماسي لازيم گلن خصوصدا، بو دونمده اوغوز رييسلري ايله قونشو فئودال حاكيملر آراسيندا شيدّتلي ووروشمالارين اوز وئرميش اولماسيدير. بو باخيمدان، 1153 ايلينده سولطان سانجارين اوغوزلار طرفيندن شيكست يئديگيندن خارزمشاهليلار دوولتينين قورولوشونا قدهر گئچن اوتوز ايلليك مودّت، مرو اوچون بئل بوكن فلاكت ايللري اولموشدور.245 مروده بير نئچه ايل بويونجا قحطليك و قورولوق اولموش، بو اوزدن «خالقين بويوك بير بولومو كوچ ائتمك مجبوريتينه دوشموش و خارزمشاه بولگهيه عاميللر گوندهريب سدِي دوزهلدينجهگه قدهر خالق پريشان و قاتيشيق بير دورومدا ياشاميشدير.246»
اورتاچاغ قايناقلاري، مذكور دونمده سرخس كندلرينينده بير اوز آشاغي دوشوش سورهجي گوردوگويونو گوسترير. 12. جي يوز ايلين ايكينجي ياريسيندا ييخيلان و بوًشالان كندلردن بحث اولونور.247 يينه بو دونمده مرو و سرخسين «چوله دونوشدوگو» خبر وئريلير.248 بو تخريباتين اصل سببي، اوغوز رييسلرييله خوراسان و سينير بولگه حاكيملري آراسينداكي سورهكلي ساواشلاريدي. دينار، 12. جي يوز ايل سونوندا خارزمشاهلارلا اوز وئردگي سرت ساواشلار سببيايله مرو و سرخسي الدن چيخارماق مجبوريتينده قالميشدي. 1180 ايلي حدودينده اوغوزلارا حمله ائدهرك، بويوك بير قيسميني قيلينجدان گئچيرن سولطان شاهين اوردولاري سرخس اؤنلرينده ظاهير اولدو.249 بو دوروم قارشيسيندا جانيني قورتارماق اوچون گوتوروب قاچمايا چاليشان دينار، اوزونو سرخس خندقينه سالميش ايميشسادا اورادان قورتاريليب شهر قالاسينين دووارلاري آراسينا ديرماشدي.
سولطان شاه، اوغوزلارا غفلتاً يوگورمكله باشاريلي اولا بيلمهديگيني گورونجه، مروه دونوب بير سوره چنبرهده ساخلاديقدان سونرا شهري اله گئچيردي. آرديندان سرخس اوغوزلارينا دال با دال تاراج باسقينلاري دوزنلهدي. سولطان شاهلا ساواشديغينا گوره ضعيفلهين دينار، نيشابور حاكيمي مليك توقانشاها باش ووراراق يارديم ايستهدي. توقانشاه، اونون بسطامين يئرينه سرخسي تسليم ائتمهيه حاضير اولدوغو شكليندهكي اؤنريسي اوزرينه250، كوماندانلاريندان عؤمَر فيروزكيهييي گوندردي. بئلهجه سرخسي بوراخان دينار، اورايا قاراقوش آديندا بيريني امير اولاراق تعيين ائدن توقانشاهين يانينا گئتدي. بونون آردينجا سولطانشاه اوچمين نفرليك بير اوردويلا توقانشاهين اوستونه يورويونجه، او و دينار بويوك بير اوردويلا نيشابوردان يولا دوشدولرسه ده، 1181 ماييسيندا (يازين سون آيي) آسية ـ حفص يورهسينده اوز وئرن ساواش سونوندا آغير بير مغلوبيته معروض قالديلار.251 مليك دينار، بو اولايلاردان قيسسا بير سوره سونرا احتيمالاً خوراسان اوغوزلاريندان بير بولومونو اؤزويله آپاراراق كيرمانا گئتميشدير.
سولطانشاهلا اوز وئرن ساواشلار سونوجوندا سرخسي بوراخماغا مجبور قالان اوغوز، 1184 ايلي حودودينده 5000 سواريليك بير اوردويلا، خزينهلري، قادين و اوشاقلاريني دا يانلارينا آلاراق قوبانا گئتديلر. سولطانشاه اليايله اينصافسيزجا تاراج اولوندوقلاري اوچون هاردانسا گييهجك پالتارلاري بئله قالماميشدي.252 باشلاريندا سمسام، بولاق، قئيصربك واريدي.253 اوغوزلار، قيسسا مودّتده كيرمانين بويوك بير كسيميني اله گئچيرديلرسه ده، بردسيري آلا بيلمهديلر. بردسير، قاوورد قارا آرسلان بگين تورونلاري اولان كيرمان سلجوقلولارينين باشكنتيايدي.254
اوغوزلار، كيرماني آلديقدان سونرا شهر و كندلري تاراج ائديب، كل اووايا چئويرديلر. اوغوز بيلري، اساساً شيدتلي بير قيتليغين سوپوردوگو اولكهيي تاراج ائتميش و باشدان آياغا داغيتميشديلار.255 آنجاق، داها سونرا اوغوز رييسلري كيرمان عسكري فئودال اشرافييلا ياخينلاشمايا چاره قيلديلار. بئلهليكله سيستان حاكيمي تاجالدين ابوالفضل سجازينين فامئلي عؤمر نئهييي «مليك» اعلان ائتديلرسه ده آرديندان نه عيلّته گوره آرالاريندا آنلاشمازليق چيخدي. بوندان سونرا اوغوز رييسلري، كيرمان سلجوقلولاري آتابيي (محمدي) دعوت ائديب، اونونلا بيرليكده كيرمانين باشكنتينده اوتورمايا باشلاديلار.256 آتابي ايله اوغوز رييسلري سمسام و بولاق آراسيندا ترتيب وئريلن آنلاشمانين شرطلري گرهگي، آز مودّت سونرادا كيرمان حاكيمي تورانشاه دا اونلارا قاتيلاجاق ايدي. آنجاق، تورانشاه گوزلهنيلمهين بير سوء ـ قصده قوربان اولونجا بو پلان گئرچكلشمهدي. بو سيرالاردا، يعني 1187 – 1186 ايللرينده، كيرماندا دا مليك دينار اورتايا چيخميشدي.257 اوغوز اميرلرينين قولچاغي اولماق ايستهمهين آتابي محمِد، آز مودّت سونرا اونلارين يانيندان قاچينجا اونلار دا دينارا مولحق اولدولار.
1187 ايلينده مليكدينار، بردسيري اله گئچيردي و بئلهليكله سون سلجوقلو كيرمان شاهي (محمـّد) عراقا قاچماغا مجبور قالدي. محمدشاه، اوغوزلارا قارشي ساواشماق هدفييله عراق، فارس، سيستان، خارزم، قور و قزنه حاكيملريندن يارديم آلماق اوچون بوش يئره او قدهر اللشدي تا اولدو. بئلهجه سلجوقلو خانيدانينين كيرمان حاكيميتي اونونلا باشا چاتدي. اونون اؤلومويله بيرليكده كيرمان سلجوقلولار سيلسيلهسينين دفتري باغلاندي. دينار ايسه، بردسيري آلديقدان سونرا شاه عونواني آلاراق، اوزونو كيرمان حاكيمي اعلان ائتدي.258
كيرمان دينارلي دوولتينين تشكّولو، دئديگيميز دونمده اوغوز توپلوموندا جريان اولان سونراكي فئوداليزم سورهجييله باغلانتيلي تيپيك بير ميثالايدي. اوغوز بيلري، امير و سردارلاري آراسيندا يئرلي فئودال اصيلزادهلرله قاتيشديقلارينا گوره اونلارين ساييسي آز دا دئييلدي. بو آريستوكراسي قانادينين باشيندا كيرمان اوغوز دوولتينين قوْروجوسو مليك دينار يئر آليردي. دينار، سلجوقلولار دوورونده كيرماندا راييج اولان ايداره و وئرگي سيستئميني عيناً حيفظ ائلهدي. اونون دوورونده تعيين ائديلن وزير، آتابي و شيخنهلر يينه اونجهكي دوولت ديواني وظيفهسيني ايجرا ائديرديلر.259 ضيمناً دينار، كيرمان فئوداللاري آراسينداكي گرگين جويده بللي بير مودّت اوچون يوموشالتمايي باشارميشدي. اونون كيرمان تاختينا اوتوردوقدان سونرا، تبعهسيني حدِيني آشان باسقيلاردان، اوغوز اميرلري و محلّي فئوداللارين تاراجيندان قورتارديغي، تاريخچي افضلالدين كرماني طرفيندن قئيد ائديلير.260 بو داخيلي موجاديلهنين هدفي، ساواشلار و تاخت قووقالاري اوزوندن دارا دوشن اولكه ايقتيصادينين بينؤورهسيني بركيتمك ايدي. يئني خانيدان، يوخسوللوق و آجليق چكن گئنيش خالق طبقهسينين اورگيني اله گتيرمهيه چاليشيردي. دينار و اونون يانيندا يئر آلان اوغوز بيلري ايسه، بير نوقطهده سلجوقلولارين خوراسانين فتحي سيراسينداكي تجروبهسيني تيكرار ائتميشديلر.
دينارين كيرمانداكي حوكومتي اثناسيندا، اسكي فئودال ماليكيت قورومو قوًرونموش و بالاخره اولكهنين بعضي بولگهلري عسكرلره ايقطاع اولاراق وئريلميشدير. اورنهيين زرند بولگهسي، اوغوز اوردوسونون ايقطاعي اولموشدو.261 زرند ايقطاع حاقيني اله گئچيرن اوغوزلار، حاكيميتلري آلتينداكي كندليلردن «خومس» و «عؤشرِ ـ ديواني»، يعني توليدين ليك و لوق قيسميني آلارديلار. بو وئرگيلر كندلي «بازييار» لاردان262 آلينديغي كيمي، زرند بولگه سينده اولان فئودال زمي صاحيبلريندن ده آليناردي. حتي اوغوزلار، دينارين وزيري حاجي جمالدان دا وئرگي آلميشديلار. چونكو وزيرين زميسي (دياع)، توپراقلاري (املاك) و غير منقوللاري كيرمانين اوغوز اوردوسونا وئريلن ايقطاع اراضيسينده يئر آليردي. ائله بلكه بو مسأله وزيرين حئيثيتينه توخونموش ايميشكي، قيسسا مودّت سونرا دينارين وئرديگي بير فرمانلا، اوغوز عسكرلرينين زرند بولگهسي فئوداللاريندان وئرگي آلمالاري قاداغان اولوندو. آما، اوغوز اوردوسونون فرمانا قولاق آسماماسي، ديناري دالي چكيلمهيه مجبور قويوب، وزير جمال ياخالانير. بوتون بو حاديثهلرين اوغوز اوردوسو كوماندانلارييلا كيرمانلي توپراق صاحيبي آريستوكراتلار آراسيندا بير دوشمانچيليغا سبب اولماماسي ايمكانسيزايدي. بو شراييط اونونده دينار، اوغوز رييسلرييله يئرلي فئوداللار آراسيني سازلاماغا چاليشيردي، آما گؤنلو، آچيقجا سونونجولارا (محلّي فئوداللارا) طرف ايدي. دئمككي، اوغوز عسكري آريستوكراتلارينين دينارا قارشي بير تئرور دوزهنلهيهرك، اولدورمك ايستهمهلرينين سببي بو دور. آما دينار، اوغوز عسكرينين توكولن نقشهني يئرينه يئتيرمهيه جهد ائلهديگي بير شراييطده، اونا بعضي وعدهلر وئريب آلداداراق اليندن قورتولا بيلدي و خزينهسيني ده اوزويله گوتورهرك بردسيره قاچدي. آنجاق، قيسسا سوره سونرا اؤزوندن فرّوخشاه و عجمشاه آديندا ايكي اوشاق قوياراق دونيايي ترك ائدهجكايدي.263 دينارين اولوموندن سونرا باشلايان آراسيز ايچ قووقا و ساواشلار سيراسيندا ايسه، كيرمان اوغوز دوولتي آرادان گئتدي.264
كيرمان دينارليلار تاريخي، 13 – 12. جو يوز ايللر اوغوز و توركمن توپلوموندا گئرچكلشن توپلومسال ـ اكونوميك سورهجين جهتيني (اينكيشافا دوغرو) تعيين ائتمك باخيميندان چوخ اونمليدير. هر شئيدن اوّل، كوچوك اوغوز دوولتلرينين يئرل فئودال گوجلرين يارديمي سايهسينده اورتايا چيخديغي آشيكاردير. آنجاق، بوتون اوغوز رييسلري بو موضوعدا عئيني سياسال جهتده يوروموردولر. اونلار آراسيندا جيدّي آيريليقلار واريدي و بعضاً بونلار آچيق توققوشمالارا يول وئريردي. كوچري اوغوز آريستوكراسيسينين بير بولومو، تاراج و يولسوزلوقلارلا چوخ آز بير زاماندا زنگينلشمك سئوداسيندايدي. آيري بير قوروپو ايسه، محلي فئودال اشرافلا كيپ ايليشگيلر قورماق و ايتّيحادا ساري ماييل ايدي و سوْمورو يؤنتَمينه چوخ احتياطلي ياخينلاشيردي. دئمك كي بو ايكي قوروپ آراسينداكي موجاديله، كيرمان دينارلي دوولتينين ييخيلماسينا يول آچميشدير.
يازير حاكيميتي
12. جي يوز ايلده اينديكي قوزئي باتي توركمنيستانين سياسي ايداره امتيازي اوغوز يازير بويو خانلارينين الينه گئچدي. يازير تاريخي حاقيندا ان ساغلام بيلگيلر محمدبن نجيببكرانين اثرينده يئر آلير.265 بكرانا گوره، «يازيرلار، بالخان داغي اطرافيندا و اتكلرينده ياشايان بير تورك بويودور. بيري مانقيشلاق، اوبورسو خوراساندان گلن ايكي بوي دا اونلارا قاتيلميش؛ بئلهجه ساييلاري آرتميش و گوجلهنميشديرلر. يازيرلار، اوز يوردلاريني ترك ائدهرك، شهريستان و فراوايا گئتديلر. داها سونرا تاق (طاق) دئييلن بير قالايا يئرلشديلر. بو زامان ايسه اوچ بويا آيريلديلار: اصل يازيرلار، مانقيشلاقيلر و بارسلار».266
«جهاننامه»ده يئر آلان بو آچيقلاما، بير واختلار روس شرقياتچيلاري طرفيندن ده تفسير اولونموشدور. بكرانين بيلگيلريني ابوالغازينين بيلگيلرييله توتوشدوران آ. تومانسكيي، بو آچيقلامالارا ايلك توجوه ائدهنلردن بيريدير. «شجرةـ تراكيمه»يه گوره، يازير بويو «خوراسانا گئتميش و اوزون مودّت دورون يورهسينده ياشاميشدير. بو اوزدن دورونو يازير يوردو اولاراق آدلانديريرلار. يازيرلارين بير بولومو دورون ياخينلارينداكي داغ اتكلرينه يئرلشهرك اكينچيليگه مشغول اولموشدولار. اينديلر اونلاردان (يازيرلاردان) قاراداشلي دييه ياد اولونور.»267
الده اولان بيلگيلر باشقا تاريخي اولايلارلا بيرليكده تدقيق ائديلنده، يازير بويو حاقيندا يولوموز آيدينلاشيب، نظر وئرمهيه ده آچيقدير. يازيرلارين ايكي آنا عونصوردان دوزهلديكلري بللي اولوب: يئرلي عونصورلار و كوچهرك گلنلر، يازير توپلومو تاريخينين اوّل مرحلهسي، بالخان داغي بولگهسييله ياخيندان مورتبيطدير. بالاخره مانقيشلاق و خوراساندان بالخان اطرافينا موهاجيرت ائدن كوچري بويلار دا بو قوروپا قاتيلديلار. بوندان بئلهكي محمد بكران بو كوچلر قونوسوندا سوسموشدور، آما چوخ احتيمالا گوره 11. جي يوز ايلده اوز وئرميش اولاجاقدير.
يازير بويو تاريخيندهكي ان بويوك دييشيكليكلر، سلجوقلولارين خوراسان فوتوحاتي سيراسيندا اولموشدور. 11. جي يوز ايلين ايلك اوتوز ايلينده بالخان يورهسيندهكي سلجوقلو بويلاري اونملي رول اوينامايا باشلاميشديلار. 1027 عوصيانيندان سونرا خوراساندان كوچ ائدن قيزيل و ياغمورلار،268 بالخان داغلارينا سيغينميشديلار. ائله او اثنادا، احتيمالاً اوّلجه بالخان طرفينده ياشايان اسكي اوغوزلارين تورونلاري بالخانكوهيلردن بحث ائديلير. سيردريا يابقو دوولتينين ييخيلماسيندان سونرا بورالارا اوغوز و توركمنلرين يئني قوروپلاري گلميشديلر. بونلار آراسيندا اوخلو، گؤكلو، آغارلي و سولطانليلارين آدلاري گلير.269
سلجوقلو كوچلري سيراسيندا، مذكور قوروپون بالخان اتكلريندهكي شكيللهنمهسينين ايلك مرحلهسي تاماملانميشدي. بو بيرليگين بينؤورهسينده يئري اولان كوچري بويلارا «يازير»270 آدي قويولدو. يازير بولگهسينين قايناقلاردا ايلك دفعه خوراساندا سلجوقلو ـ قزنهلي ساواشلاري سيراسيندا آدي گئچمهسي اونملي بير خوصوصدور.271 11. جي يوز ايلده تقريباً يازيرلارين طالئعيني يونهلدن بير حاديثه نظريميزي چكير. يوخاريدا دا دئديگيميز كيمي، 1065 ايلينده سولطان آلپآرسلان، قيفشات و جازييه قارشي يوگوردو. بيز بورادا، اوزل آدلارين دئييل، داها چوخ قوميـّته ايليشگين آدلارينين اورتايا چيخيشيايله ايلگيلهنيريك. ثبتالجوزينين اثرينده، 1065 ايلي لشكر كئشليگي آنلاديلاركن «قيفشاق و توركمن»لردن بحث اولونماسي، بئله بير دورومون دوزلوگونه ايشارت ائدير.272 اوّلجه، دوز شكلييله «يازي» اولاراق اوخونماسي گرهكن «جازي» كلمهسيني بير دئشهك. سسسيز «ج» حرفينين «ي» حرفينه دونوشمهسي، بللي اولدوغو كيمي، اورتاچاغ تورك ديل و لهجهلرينده خاصّ بير دورومدور.273 بونون دا بيلديرمهسي لازيمديركي، 11. جي يوز ايل اوغوز بوي ـ قبيله آدلاري آراسيندا سسسيز «ج»ايله باشلايان بير سيرا كلمهلر واريديلار. ايتّيفاقاً «ي» سسسيزيايله باشلايان آدلارا دا راست گلمك اولار.274 بورادان «جازي» (ائتنيك «آر / ار» جوٍتونون حذفي ايله) كلمهسينين بوي آدي اولان «يازير»ا تطبيق ائتديگي نتيجهسي چيخاريلا بيلر. سونوجوندا 11. جي يوز ايلين ايكينجي ياريسي باشلاريندا بالخان اطرافينداكي يازيرلارين بير بولومونون و مانقيشلاق قيپچاقلارينين خوراسان سلجوقلولارينا تابئع اولدوقلاري دوشونمهميز اوچون مدركيميز واردير. بو دورومدا، آلپ آرسلانين بالخان طرفينه يولا دوشدوگو، ميكاييلين اوولادلارييلا يازير بيرليگينين بير بولومونو اولوشدوران قيزيل و ياغمورلار آراسينداكي خصمانه ايليشگيلرين يول آچديغي منطيقلي بير داورانيش اولاراق دهيرلنديريله بيلر.
سلجوقلولار، 11. جي يوز ايلده يازير و قيپچاقلارين بير بولومونو اوزلرينه موطيع ائتسهلر ده، مانقيشلاق و بالخان اوستوندهكي اللري برك دئييلدي. يئرلي بوزقير قبيلهلرينين دئهيستان، گورگن و خارزمي ايستيلا ائتديكلري گوز اونونه قويولسا، بولگهده نيگارانچيليق يارديجي بير دورومون اولدوغو آنلاشيلير. 1096. دا مانقيشلاق و دوغو خزر ساحيللرينده ياشايان تورك ديللي قبيلهلر خارزمه يوگورموشدولر. ابنالاثيره گوره، بو توركلرين رياستينده گوجلو بير «خان» واريدي. بونا گوره ترتيب وئريلن بو باسقين گئچيجي بير تاراجلاما حركتي دئييل،ترسينه اورقانيزهلنميش بير ايستيلا ايدي. حملهيه خوراسان سلجوقلولاريندان قاچان قوًچقار اوغلو آخينچي اوغلو توغرول تگين ده قاتيلميشدي. خارزم ناييبي محمدبن انوشتگين، نيشابوردان يارديم آماجييلا يولا دوشن سانجارا بئل باغلاماغا مجبورايدي. سلجوقلو اوردوسو خارزمه ياخينلاشينجا «توركلر»، مانقيشلاغا قاچميشميشلار؛ توغرول ايسه خوندخانا275 سيغينميشدي.»
ابنالاثيرين آنلاتديقلاري، 11. جي يوز ايلده مانقيشلاقدا باشلاريندا اوز خانلاري اولان تورك بويلارينين ياشاديغيني گوسترير. بونلار، خارزمين ده ايشغالينين داديني آلديقلارينا گوره، داها چوخ گوجلو اولمالييديلار.276 البتهكي بورادا گلن «توركلر» كلمهسييله«11. جي يوزايلين سونوندا مانقيشلاقدا ياشايان قيپچاق قبيلهلر بيرليگي» قصد ائديلميشدير. كاشغارلي ماحمودون خزر يان ـ يورهسينده قيپچاقلارين ياشاديقلاري بولگهلري گوسترن خريطهسي ده بو نظري دوغرولايير. حتي سولطان آلپ آرسلانين اورگنجدن مانقيشلاغا دوزهنلهديگي يوگوروشله ايلگيلي اولاراق يوخاريدا وئريلن تاريخي بيلگي ده بو قونودا بير دليل ساييلار.
سون دونملرده ترتيب وئريلن آركئولوژيك آراشديرمالار، يازيلي قايناقلارين بالخان اطرافينداكي يازير قبيله بيرليگيايله ايلگيلي بيلگيلري تاماملايير. بولگهده دوزهنلهنن قازيلاردا بويوك بالخانين قوزئي اتكلرينده يازيرلارا عاييد «دوُينَش قالا» آدلي بير قالا اوزه چيخاريلدي. قالانين گونئيدن قوزئيه دوغرو دؤردول شكلينده و پلانسيز بيچيمده اوزانديغي موشاهيده اولونور. دوينش قالانين اوچ مئتير اوجاليغينداكي دووارلاري، يوْنتولماميش داشلاردان تيكيلميشايميش. بورادا تك موًدئلده اولان آركئولوژي مجموعهسي، قورو و ياش ساخسي پارچالاري تاپيلدي. بونلار، مخصوص توت ياشيل و قهوهاي رنگي گورونتولو اولوب، 12-11 جي يوز ايللرده دوزهلينديكلري آنلاشيلير. يازير بويلارينين ساوونما خطلريندن بيريني تشكيل ائدن دوينش قالا، موغول ايستيلاسينا قدهر هله آياق اوستوندهيدي.277
يازير تاريخينين ايكينجي دوورهسي، خوراسانا يئرلشمهلرييله باشلايير. بورادا يازيرلارين اصل مركزي، شهرِ ـ ايسلام خارابالارينا توُش گلن طاق قالاسييدي.278 اورتاچاغ قايناقلاريندا، يازيرلارين شهريستان، طاق و فراوا بولگهلرينه يئرلشمهلرييله ايلگيلي بيلگيلر يوخدور. توركمن تاريخي ريوايتلري، بو اولايلارين 11. جي يوز ايلده اوغوز دوولتينين ييخيلماسيندان آراسيز سونرا گئرچكلشديگيني گوسترير.279 بعضي يازير قوروپلاري، باشقا اوغوز بويلارييلا بيرليكده سلجوقلو فوتوحاتي سيراسيندا خوراسانا گلميش اولا بيلرلر. آنجاق، يازيرلارين آنا كوتلهسي، بورايا بالخان اطرافيندان 12. جي يوز ايلين ايكينجي ياريسيندا گلميشديرلر.280
يازيرلارين شهريستان، طاق و فراوايا موهاجيرتينه بير سيرا اولايلار ندن اولموشدور. 12. جي يوز ايلده بالخان يورهسي و مانقيشلاق يينه سلجوقلولارين الينه دوشموش؛ آنجاق، يئرلي بوزقير قبيلهلري اوزون سوره «بويوك سلجوقلولار»ا قارشي ديرهنميشديلر. سانجارا عاييد بير فرماندا، گورگن ناييبينه دئهيستان و مانقيشلاق سرحدلرينده مسكن ائدن «بوتپرست»لرله كسگين بير ساواش دوزهنلهنمهسي امر ائديلير.281 داها گئچ دؤنم بلگهلرينده ايسه بو بويلارين دخي گورگن و دئهيستان شيخنهسينه ايطاعت ائتديكلري بيلديريلير.282 هر حالدا بوزقيرليلار ايطاعت آلتينا آلينميش و وئرگي اودهمهيه موكلّف ائديلميشديلر. سولطانين مامورلارينين يولسوزلوقلاري ـ كي بو دورومو 12. جي يوز ايل بلگهلري ده ايثبات ائدير ـ شوبههسيز بالخان يورهسي يازيرلارينين دا صبريني داشيرتميشدي. 1153 ايلينده اوغوزلارين بلخ بولگه سينده باش قالديرمالاري و خوراساني اله گئچيرمهلريندن سونرا يازير بويلاري دا اؤزونه گليب و بير فورصتدن فايدالاناراق شهريستان، طاق و فراوا سينيرلارينا يونهليب، شهر ـ ايسلامي ضبط ائتميشديلر.
يازيرلارين خوراسان يئرلشيم ساحهلرينين ايچ طرفلرينه اوزانمالاري، اوغوز بوزقير بويلاري آراسينداكي سونراكي فئوداللاشما سورهجينين داوامي وصفيندهيدي. بويوك حئيوان سورولرينه صاحيب زنگي كوچري اصيلزادهلرينين تك دردي اوتلاقلاريني گئنيشلتمك دئييلدي. اونلار، عئيني زاماندا چوخالان توليدلريني ساتا بيلهجكلري بازارلار آختارماق مجبوريتيندهيديلر. يوخسوللاشان كوچري قوروپلاري ايسه اكينچيليكله مشغول اولماغا اويغون توپراقلار آختاريرديلار. نئجهكي، طاقي اله گئچيرن يازيرلارين بلافاصيله يئرلشميش دوزهنه گئچهرك، زيراعتله اوغراشمالاري دا بونو گوسترير.283
شهر ـ ايسلام و دورون بولگهسينه يئرلشمهلري يازير بيرليگينين شكيللهنمه سورهجيني تاماملاييردي. يازيرلار، اكينچيليك ياشاميني منيمسهمكله اوبور اوغوز بويلاري و محلي شهر ساكينلرييله قايناشمايا باشلاميش و بئلهليكله ائتگين بير تكامول مرحلهسي گئچيرن توركمنلرين تملينده يئرلريني آلميشديلار. يازيرلارين داها اونجه 12-11. جي يوز ايللرده اوغوز بويلاري آراسيندا گوستريلمهسي چوخ چوخ جاليبدير.284 آنجاق داها سونرالاري (13. جو يوزايلين 20.لي ايللرينده) اونلاردان «توركمن» اولاراق سوز ائديلير.285 طاق و دورون توپراقلارينا يئرلشن يازيرلارين بويوك بير بولومونه بير مودّت سونرا «قاراداشلي» دئييلمهيه باشلانميش286 و بو آد گئتديكجه «يازير»ين يئرينه اوتورموشدور. يازير آدينين آرادان گئتمهسي، يازير قوروپونا منسوب بويلارين سابيق (داها اوّلكي) ائتنيك دوزهنلرينده و اكونوميك وضعيتلرينده اساسلي دييشيكليكلره يول آچميشدير.
يازير بوي بيرليگيني دوزهلدن خالقلارين خوراسانا گليشلري، اونلارين تاريخي طالئعلرينده بير باشقا اهميتلي دييشيكليگه ده ها بئله يول آچميشدير. يازيرلار شهر ـ ايسلام و دورونا يئرلشديكدن سونرا، آتااركيل ـ فئودال ايليشگيلري سورعتلي بير اينكيشاف مرحلهسينه گيرميش و باغيمسيز يازير حاكيميتينين حاياتا گئچمهسينه يول آچميشدير. بونونلا بيرليكده خانيدانين قورولوش تاريخي، تام اولاراق تثبيت ائديلميش دئييل. معلوم اولان بير گئرچك، 12. جي يوز ايل سونوندا يازيرلارين رياست مقاميندا ياغمورخان آدلي بير بيين يئر آلديغيدير. دابليو. بارتولدون دا بيلديرديگي كيمي، يازيرلاري بو دونمده بللي باشلي بير خالق اولاراق گوروروك.287 سانيرام 1153 ايلينده اوز وئرن اولايلار داليسيجا چوخ گوجلهنن يازير بيلري، خوراسانين بويوك بير كسيميني اله گئچيرن خارزمشاهلارين اؤنونده موقاويمت گوستريبلر كي، ايل آرسلان 1160 ايلينده يازير بولگهسينه يوگورموشدور. ابنالاثير، خارزمشاهين او ايل اوُجينهيه288 حركت ائتديگي و بير چوخ آدامين اؤلدورولمهسي بللي بير حقيقتدير. بو حاديثهلر اوز وئرهركن ياغمورخان خوراسان اوغوزلاري ايچينه قاچاراق، قبيلهداشلاريندان يارديم ايستهميش و ايل آرسلاني يازيرلارا حمله ائتمهيه تشويق ائدن امير آيتگه قارشي ساواشماق اوچون اوغوزلاردان يارديم طلب ائتميشدير.
اختيارالدين آيتك (يا آيتاق) سولطان سانجارين ان بويوك كوموتانلاريندان بيرييدي. 12. جي يوز ايلده خوراسانداكي قاتماقاريشيقليقدان فايدالاناراق، خاوران بولگهسينين بير بولومونو اله گئچيرميش؛290 1157 ايلينده دوورهسينه ييغديغي «غارتگر سوروسو» ايله نيسا و ابيورد بولگهسينه يئرلشميش،291 آمِا قيسسا سوره سونرا دئهيستاندا عرضِ ـ اندام ائدهرك اورادان گورگنه گئچميشدي. آيتاق، اوغوزلارين نيشابوردان دئهيستانا292 گئتمهسيندن سونرا طبريستان ايسفهبديندن گورگن بولگهسيني ايداره ائتمه ايجازهسيني قوپارميشدي.293 آرادان بير مودّت گئچديكدن سونرا اوغوز بيلري يئنيدن گورگن و دئهيستانا حركت ائدينجه، بو دفعه طبريستان ايسفهبدي بير اوردويلا اونلارين اوستونه يورودو، آيتاق بير بؤلوك عسكرله اوردونون ساغجيناحيندا يئر آلميشدي. آمِا ساواش باشلاييب اوغوز اوردولاري دوشمانين مركز، ساغ و سول جيناحينا ايلديريم كيمي تپيلينجه، آيتاق و ساغ جيناح كومانداني كبودجامه، ووروشمالارين ان قيزقين لحظهسينده قاچديلار. بو دوروم قارشيسيندا اوغوز باسقينلارينا چوخ طاقتي قالمايان طبريستان اوردوسو هوٍلكلو بير شكيلده قاچيب آراني بوشالتديلار. اوغوزلار دوشماني تعقيب ائدهرك بير نئچه مين عسكر اولدوردولر. طبريستانا سيغينان ايسفهبد، يينه ده اوردو توپلاياراق اوغوزلارا دوغرو يورودو. آنجاق، اوغوزلار بسطام و دامقاني اله گئچيرديكدن سونرا ماوراالنهره يونهلديلر.294
دئمك، امير آيتاق طرفيندن تحريك اولونان خارزمشاهين ياغمورخانا يوگورمهسي، بو حاديثهلردن سونرا اولموشدور. خوراسان اوغوزلاري ياغمورون اونلاردان يارديم ايستهمهسينه گوره نيسا و ابيورددن يولا دوشهرك، مازندران حاكيميندن يارديم ايستهين آيتاغي موحاكيمه ائتمهيه تصميم توتدولار.295 رستم بن علي، آبئسكون بولگهسينده ياشايان توركمن، دئيلمي و كوردلردن دوزهلن بويوك بير اوردويلا آيتاغين دادينا چاتدي.296 آز مودّت سونرا باشلايان ووروشمالار سيراسيندا اوغوزلار، دوشمانين ساغ قانادينا يوكلهنديلر. آيتاق جنگ مئيدانيندان قاچينجا، گئري قالان مازندران اوردوسودا اونون دالينجا قاچدي. بو اولايدان سونرا آيتاق خارزمه سيغيناركن، اوغوزلار دا جنگ مئيدانينا ياخين بير يئرده اولان دئهيستانا يونهلديلر. دئهيستان دووارلاريندا رخنه يولو آچان اوغوزلار، 1161 ايلي باشلاريندا شهري تاراج ائتديلر. بئلهجه گورگني توپراقلا بير ائيلهين اوغوزلار، شهر اهاليسيني ده داغيتديقدان سونرا خوراسانا دوندولر. اوغوزلارين گورگن و دئهيستاندان چكيلمهسيندن سونرا يينه توپراغينا دونن آيتاق، بير آز سوره سونرا جوئين قصبهسيني اله گئچيريب، امير بوغراتگينبوْزقوشالجرقانيني مغلوب ائتدي.297 آيتاق، داها سونرا خارزمشاهلاري متبوع (رئييس) اولاراق تانيمايا مجبور قالدي. دخي گورگن و دئهيستان مسجيدلرينده اوخونان خوطبهلرده اوّل ايل آرسلانين، آرديندان دا اؤز آدي (آيتاق) ذيكر اولوناردي. آمِا آيتاق، خارزمشاهلارين واسسالي اولماقدان راحاتسيزليق دوياراق، 1165 ايلينده ايل آرسلاني آشاغي چكمهيه قالخاندا، آجي بير عاقيبتله قارشيلاشدي و اليندهكي دئهيستاني دا الدن وئردي.298
اينجهلهنن بلگهلره گوره، يازير خاني ياغمور، خارزم ايله گورگن آراسيندا قالان بولگهده حوكوم سوروردو. آنجاق اونون نه واخت و نه شراييطده «توركلر»ين خاني اولدوغو بللي دئييل. بيلينن تك شئي، 1160. دا ياغمورخان ايله ايلآرسلان آراسيندا قانلي بير ساواشين اوز وئرديگيدير. بو ساواشدا ايل (يا ايلك) آرسلان يازيرلاري مغلوب ائتميش، اونلاردا خوراسان اوغوزلاريندان يارديم ايستهميشدي. ايل آرسلانين يازير توپراقلارينا باسقين دوزهنلهديگي اثنادا، او واختلار طبريستان ايسفهبدييله موتّفيق اولان اميرآيتاقدا قاتيلميش؛ آما 1161.ده خوراساندان يولا دوشن اوغوزلار، رستم بن علي و موتّفيقي آيتاغا آغير بير ضربه انديرميشديلر. خوراسان اوغوزلارييلا يازير اوردوسونون موشتركاً اله گتيرديكلري ظفردن سونرا ياغمورخانين توپراقلارينين گئنيشلهديگي گورولور. نه يازيق كي يازيرلارين داها سونراكي تاريخي حاقيندا اورتاچاغ قايناقلاريندا هئچ بير بيلگي يوخدور. يازيرلار، تاريخ صحنهسينه آنجاق 12. جو يوز ايلين ايلك چئيرهگينده يئنيدن چيخاجاق ايديلر.
اورتاچاغ قايناقلاريندا يازير دوولتينين سياسي و توپلومسال ـ ايقتيصادي سيستئمي حاقيندا دا هئچ بير بيلگي يوخدور. بو بوشلوق، آنجاق شهر ـ ايسلام خارابالاريندا تاپيلان آركئولوژيك اشياء ايله دولدورولا بيلر. يازير خانلارينين اسكي سياسي مركزينين خارابالاري، باخاردن قصبهسينين 22. كيلومئتير قوزئييندهدير. يازيرلارين طاق شهرينين مئيداني تقريباً 30 . هيختار گئنيشليگينده ايدي. بو دا شهرين، او زامانين اولچولرينه گوره ده فوقالعاده بويوك بير يئرلشيم كانونو اولدوغونو گوسترير.300 شهر ـ ايسلام، ايكي قالاسي اولان رباط و شهريستاندان موتشكّيل ايدي. شهريستان دووارلاري، آتميش بوًرج طرفيندن قوروناردي. 9. جو يوز ايل سونويلا 10. جو يوز ايل باشلاريندا قورولان طاق شهري، گئتديكجه موٍهوم بير شهر مركزي اولموشدور. شهر ـ ايسلامين ان پارلاق دونمي 12. جي يوز ايل سونلارييلا 13. جو يوز ايل باشلاريدير. گئتديكجه شوهرت قازانان شهرين چئورهسي، قالين پيشميش كرپيچ دووارلارلا حاصارلانيردي. يازير باشكنتي، تيجارت و صنعتين ان بويوك مركزي دورومونا گلميشدي.301 شهرده كاسا ـ گوودوش و آيري ائو وساييلي دوزهلدن اوستا ايشچيلرين اؤز محلّهلري واريدي.302 شهر ـ ايسلام، خوراسان، هينديستان، ايران و چينله كروان تيجارتي سر و سامان وئرميشدي.303 سون دونملرده بعضي قازي فعاليتلري، شهرده زنگين اصيلزاده و يوخسول قوروپلارين ياشانميش اولدوغونو اورتايا چيخارماقدادير. شهر ـ ايسلام ائولرينين بعضيلرينين دووارلاري، چادير گورونومونو تصوّوٍره گتيرن تاختا اوزوكلرله سوسلهنميشدي.304 بو ائولر، البته يئرلشميش ياشامي منيمسهميش يازيرلارا عاييد ايدي.
يازير فئدراسيونو، باشلانقيجدا كوچري بويلاردان دوزهلميشدي. بونلار آراسيندا تيپيك بوزقيرلي تمثيلچيلري مانقيشلاقليلارين آدلاري دا گئچير.
يازيرلار، طاق و دورونا يئرلشديكدن سونرا زامان ايچينده يئرلشميش ياشامي منيمسهميشديلر.305 يازيرلارين گونئي باتي توركمنيستاندا اكينچيليگه اويغون بولگهلري اله گئچيرمهلري، اونلارين سونراكي اكونوميك دوروملارينا اونملي اولچوده تاثير قويموشدور. طبيعي شراييط، حئيوانچيليق و اكين306 اوچون سون درجه ال وئريشلييدي. دورون ياخينلارينداكي داغلارا يئرلشن يازيرلار، توپراغي ايشلهمهيه باشلاميش؛307 بعضي يازير بويلاري ايسه، احتيمالا گوره، نوخور واديسينه يئرلشميشديلر.308
اورتا چاغ قايناقلارينا گوره، يازير حاكيميتي 1213 ايلينه قدهر سورموشدور. نَسُوي، سون خارزمشاه علاءالدين محمِدين آناسي توركان خاتونون،309 هيندوخانين اولوموندن سونرا يازيري اله گئچيرديگيني قئيد ائدير. توركان خاتون، البته يازير حوكومداري هيندوخانلا قارداشي عؤمرخان آراسينداكي تاخت قووقاسيندان ايستيفاده ائلهميشدي. نسوييه گوره، هيندوخان تاختي تصاحوب ائتديكدن سونرا قارداشينين گوزلرينه ميل چكيلمهسيني امر ائتميش؛ آما جلّاد، عومرخانا رحم ائدهرك ميلي اوستدن چكميش و بئلهليكله عومرخان قارداشي اؤلهنه قدهر 11. ايل كور اَداسي چيخاراراق گئچيرميشدير. نسوي بئله دئيير: «]اوندان سونرا[ توركان خاتون، هيندوخانين اونون قبيلهسينه و فامئللرينه منسوب بير قادينلا ائولنميش اولدوغو ايدِيعاسييلا يازيري ايشغال ائتدي. او زامان عومرخان گوزلريني آچاراق سولطان محمدين سارايينا گئتدي. هدفي ]يازير بولگهسي[ حاكيمي اولدوغونو تصويب ائتديرمكايدي. آمِا اوُمدوغونو تاپا بيلمهدي و سادهجه صابيرخان (!) عونوانييلا گئچينمهيه قانئع اولدو.»310
نسوينين آنلاتديقلاريندا ان جاليب ـ توجوه تفصيل، هيندوخانلا ملكه توركان خاتون آراسينداكي گيزلي رابيطهدير. سونونجوسو بويوك بير خانين قيزي ايدي و بايا اوُت و يا اوُران قبيلهسينه منسوبايدي.312 بايا اوتلار و اورانلار، كانْقْلي ـ قيپچاق بويلارينا داخيل ايديلر و خارزمشاه سولالهسييله فامئلايديلر. مووجود عنعنهلره گوره، خارزم حاكيملري، كانقلي و قيپچاق خانلارينين قيزلارييلا ائولهنرديلر. نئجهكي خارزمشاه تكيش ده ان نوفوذلو قيپچاق خانلاريندان ايكرانين قيزييلا ائولنميشدي.313 12. جي يوز ايل باشلاريندا ايسه كانقلي بيلريندن امين مليك، علاءالدين محمِدله ائولهنن قيزي سايه سينده خارزمشاهلار ساراييندا اولدوقجا ائتگين بير آدام اولموشدو.314 قاراقوما يئرلشن قيپچاق و كانقليلار315، ايقراقلار و باشقا توركجه دانيشان بويلارلا بيرليكده خارزمشاه اوردوسونون اساسي گوجونو اولوشدوروردولار.316 نسوينين آنلاتديغي بو اولايلار، يازيرلارين كانقلي ـ قيپچاق بيلري ايله خانيدان ايليشگيلرينين اولدوغونو گوسترير. 13 – 12 . جو يوز ايلده كانقلي ـ قيپچاق فئدراسيونونا منسوب بويلار، بويوك بير سياسي گوجو تمثيل ائديرديلر. هيندوخان دا محض بو اوزدن اوران و يا بايااوت بويونا منسوب بير بي قيزييلا ائولنميشدي.
يازيرين سياسال باغيمسيزليغينا سون وئرن توركان خاتون، احتيمالاً اونلارين بولگهسيني شخصي موٍلكو آراسينا قاتميشدير.317 عومرخان ايسه، ائله عمللي باشلي بير بيچيمده خارزمشاه ساراييندا گيروْو كيمي ساخلانيليردي. يازير رييسلرينين ان سونونجوسو اولاراق بيلينن بو آدام، 13. جو يوز ايلين باشيندا اولدورولدو. 1219 ايلينده موغوللار اؤنوندن قاچمايا چاليشان توركان خاتون، ايلال قالاسينا سيغينماق ايستهميش و يوللاري ياخشيجا تانييان عومرخاني اؤزويله گوتورموش، آما يازيرا ياخينلاشديقلاري زامان اونون قاچماسيندان قورخاراق جلّادا تاپشيرميشدي.
موغول ايستيلاسي سيراسيندا اورتا آسيا توركمن بويلاري
اورتاچاغ قايناقلاري، موغول ايستيلارسي آز اونجهسي اورتا آسيا توركمن بويلاري حاقيندا اولدوقجا محدود بيلگيلر وئريرلر. بو سيرالاردا توركمن بويلاري فاراب ايله آرال گؤلو آراسينداكي بولگهلرده ياشاييرديلار.318 بعضي توركمن قوروپلاري ايسه، يئنگيكنت چئورهسييله قاراقومون آرال ساحيللرينه ياخين بولگه لرينه ياييلميشديلار.319 توركمن كوچمن عاييلهلري جند ايله قاراكول گؤلو آراسيندا فيرلانارديلار.320 13. جو يوز ايل باشلاريندا توركمنلر، سيردريانين سول ساحيلينده زرنوق بولگهسينده ده ياشاييرديلار.321 توركمنلرين اونملي بير بولومو، خارزم واحهسيني ايحاطه ائدن بوزقيرلارا ياييلميشديلار. «تورك و توركمن بويلاري، ـ دييه يازير ياقوت، ـ بويوك حئيوان سورولرييله اورادا ياشاييرديلار.»322 احتيمالا گوره، بو توركمن بويلاري آراسيندا خارزمشاهلار اوردوسوندا قوللوق ائدن چاغراقلار (ايقراقلار)دا واريديلار. اوغوز و توركمن قوروپلاري، آرال و خزر ساحيللرينده كانقلي و قيپچاق بويلارييلا قاريشيق بيچيمده ياشاييرديلار.323 موغول ايستيلاسي سيراسيندا ايسه، توركمنلرين اونملي بولومو خوراسان، گورگن، دئهيستان و يورهسينه يئرلشميشديلر. 13. جو يوز ايلين ايلك چئيرهگينده اورتا آسيا توركمن بويلاري، چنگيزخانين باسقينلارينا قارشي ديرهنيشلره قاتيلديلار. ايستيلاچيلارلا ايلك توققوشما، موغوللارين جندي ايشغال ائتمهسينين آراسيز دالينجا اوز وئردي. 1220 ايلينده جوچيخانين باشچيليغينداكي موغول اوردوسو شهركنته324 دوغرو يورودو. موغول اوردوسو، بورايي اله گئچيرديكدن سونرا قاراقوروما يونهلدي.325 چنگيزخانين جندي اله گئچيرن كوموتانلاري، بولگه دن 10000 نفرليك توركمن گونوللوسو توپلاميشديلار.326 موغول كوموتاني تاينال نوًيوًنون امري آلتيندا وئريلن توركمن بيرليكلري، خارزمه گوندهريلميشديلر.327 توركمنلر يولدا موغوللارين علئيهينه آياغا قالخديلارسا دا تاپدالانيب، مرو و آمول يورهسينه سيغينديلار.328 توركمنلرين جند و يئنگي كنت ياخينلاريندا اوتوران باشقا بويلاري ايسه ايستيلاچي موغوللارا بويون اَيمك مجبوريتينده قالديلار.329
جند و مرودن قاچان توركمنلر، داها اونجه خارزمشاه اوردوسوندا خيدمت ائلهين بوكانين بيرليكلري آراسينا قاتيلديلار. بوكا دا اصليتاً توركمنايدي. مورقاب چولونده ياشايان توركمنلر ده اونا قاتيلميشدي.330 بوكانين مروده اورتايا چيخماسييلا، ايكي سياسي قوروپ آراسيندا شيدِتلي نظر و عقيده آيريليقلاري باش گوستردي. بير قوروپ، شهري چنگيزخانا تسليم ائتمهيه طرفدار بير موضئع توتاركن، اؤبوروسو موغوللارا قاطيع بير جواب وئريلمهسيني ايستهييردي. ديرهنيش طرفدارلاري، بوكانين دوورهسينه ييغيشميشديلار. عسكرلر و شهر خالقي دا اونو دستكلهييرديلر. آرديندان علاءالدين محمدين ان سئچگين باشچيلاريندان موجيرالمولك مروده ايش اوستونه چيخدي. بوكا، فرماندئهليگي، موغوللارا قارشي گئدهجك لشكرين ليدئرليگينه حاضير اولدوغونو ديله گتيرن موجيرالمولكه وئرمهيه مجبورايدي. «توركمنلر و شهردهكي عسكرلرين ساييسي 70 مين دن چوخ اولماقلا هاميسي، ـ دييه يازير جويني، ـ يينه ائله موجيرالمولكه ال وئرديلر.» توركمنلرين، عسكرلرين و شهر خالقينين داياق اولدوغو گؤرن موجيرالمولك، جوشقون بير موغول طرفداري اولان مرو شيخالاسلامينين بوينون ووردوردو. موجيرالمولك طرفدارلاري، هم ده، بير سوره اوّل خيانتينين موقابيلينده چنگيزخاندان آغاج پئيزا آلان سرخس قاضيسيني ده اولدوردولر. آما موجيرالمولك، مروليلرين اونا گومانلاري گلديگي اومودلاري بوشا چيخارميشدي. جوينييه گوره، «موجيرالمولك و مرولي اشراف اؤزلريني خوشگوذرانليق و كئف چكمهيه وئرميش، ايچگي ميزيندن قالخماز اولموشدولار.»331
بو آرادا آمولو ايشغال ائدن چنگيزخان اوردوسو، مروه دوغرو يولا دوشموشدو. موغوللار ايلك ووروشمالاريني شهر دووارلاري ياخينلاريندا توركمنلرله گئرچكلشديرديلر. توركمنلر و «سولطانين اونلارا قاتيلان توركلري»، موغوللاري آغيرجا پوزاراق اونلاري مرودن دالييا ايتهلهديلر. آما بو اولايدان سونرا توركمنلرله موجيرالمولك آراسيندا آنلاشمازليق اورتايا چيخدي. توركمنلر، آمول قالاسيندان اورايا گلن اختيارالديني اوزلرينه باشچي سئچميشديلر. نتيجهده بو سورتوشمهلر، مروي مودافيعه ائدن بيرليكلرين بولونمهسينه يول آچدي. او حالداكي بو آرادا توليخان، اوردوسويلا شهره ياخينلاشماق حالينداايدي.332 جويني، گويا كوچوك بير موغول بيرليگينين 70000 نفرليك توركمن اوردوسونو مورقابدا دارماداغين ائتديگيني، توليخان و ساواشچيلارينين بويوك اولچوده جاميش سورولريني و 60000 آتي غنيمت اولاراق اله گئچيرديگيني دئيير. توركمنلرين مورقابداكي شيكستلري، موغول كوماندانينين مرو بولگهسيني آلماسيني هاساتلاميشدي.333
يازيرلارين دا مورقاب چولونون توركمنلرييله طالئعلريني پايلاشديقلاري موحقّق دير. جويني و رشيدالدّين، يازيرين دا 1221. ده توليخان طرفيندن فتح ائديلن شهرلر آراسيندا اولدوغونو قئيد ائديرلر.334 موغول ايستيلاسي، يازير توپراقلارينا دا بويوك ضربه وورموش؛ شيدتلي قيرغين و تاراج سونوجوندا شهرِ ـ ايسلامين جمعيتي يارييا انميش؛ ديري قالانلار ايسه شهرين دوغوسونداكي قالايا سيغينميشديلار. آنجاق، داها سونرالاري يازيرلارين طاق شهرينده بير سيرا كولتورل اينكيشافلاري موشاهيده اولونور.335 مثلاً 13. جو يوز ايلده بولگهده يئني ائولر تيكيلميش و صناعت اينكيشاف ائتميشدير.336 او واختلار يازيردا بول ميقداردا بوغداي اله گلردي.237 حافيظ ـ ابرو، يازيردا چوخ ساييدا بويوك كندين يئر آلديغيني بيلديرهرك، فراوا، نوخور، گرماب، مورچ338 و آيري كندلرين آدلاريني گتيرير.339 احتيمالا گوره او دونمده يازير بويوك بير ايالت ايدي. يازيرين مركز قيسمي، كؤپك داغ اتكلرييله اينديكي باخاردن و گوكتپه واحهلريندن تشكيل تاپيردي. آنجاق، يازير آدي، داها سونرالار تاريخ صحيفهسيندن يوخ اولموشدور. ابوالقازي، اؤز چاغيندا يازيرلارا قاراداشلي دا دئييلديگيني بيلديرير.340 بونا رغماً يازير آدي اوزون بير سوره توركمن خالقينين حافيظهسيندن سيلينمهميشدير.341 يازيرلارين تورونلاري هله ياخين زامانلارا قدهر توركمن بويلاري آراسيندا بويوك سايقي گورور؛ دوزهنلهنن تورهن و مراسيملرده، اسكي گلهنكلره گوره، خالق آراسيندا ان مؤعتبر يئري توتوردولار.242
موغول ايستيلاسي
موغول ايستيلاسي، اورتا آسيا توركمن بويلاري اوچون آپ ـ آچيق بير بلا كيمي اولدو. موغول حاكيملرينين بويوندوروغو آلتينا دوشن توركمنلره آغير مالياتلار و تكليفلر يوكلندي. جويني، مرو، يازير و دئهيستان خالقيندان حددن ايضافه خراج توپلانديغيني يازير.343 13. جو يوز ايلين ايكينجي ياريسيندا ياشاميش اولان پيرِ ـ بها آدلي بير شاعير، توركمنلرين، عربلرين و تاجيكلرين «قوْپچور» وئرگيسيندن بويوك سيخينتي چكديكلريني بيلديرير.344
وئرگي مأمورلاري، سون درجه رحمسيز و داشاوركلي ايديلر. خراجين اودهنمهمهسي صورتده موكلّفين «اوغول و قيزلاريني» اليندن آلارديلار.345 توركمنلر اوچون بويونلارينا قويولدوقلاريندان آغير بيريسي ده موغول اوردوسوندا عسكري قوللوق ائتمكايدي.346 نئجهكي جند توركمن گونوللولرينين سيلاحي مؤحكم توتمالاري، ايشغالچييا قارشي گيريشيلميش تصادوفي بير حركت دئييلدي.
اوغوز و توركمن بويلارينين بويوك بير بولومو، موغول ايستيلاسي سونوجوندا اورتا آسيا، قافقاز و ايران توپراقلاريني ترك ائتميشديلر. چنگيزخانين اوردوسونون اليندن قاچماق اوچون آنادولويا قاچانلار آراسيندا قايي بويو دا واريدي.347 بعضي قايناقلاردا قاييلارين آنكارا ياخينلارينداكي قاراداغ يورهسينه يئرلشديكلري قئيد ائديلير. ماهاندا ياشايان اوغوزلار، موغوللارين بلخ و خوراساني تخريب ائتمهسيندن سونرا آذربايجان و ديارِ ـ روما كوچ ائتديلر.348 آنادولويا گئدهنلر آراسيندا قارامانليلاردان349دا بحث ائديلمكدهدير.350 نوري صوفي باشخانليغينداكي قارامان كوچمنلري شيروان (قوزئي آذربايجان) اوزريندن ارمُنكه گلميشديلر.
موغول ايستيلاسي سيراسيندا اوغوز و توركمن بويلارينين بويوك بير كوتلهسي ده افغانيستان و پاكيستانا گئچديلر. جويني، توركمنلرين كوتلهلر شكلينده ماوراالنهر و خوراساندان پيشاور بولگهسينه يونهلديكلريني خبر وئرير.351 كؤچه قاتيلان توركمن بويلاري آراسيندا، باشلاريندا سيفالدِين آديندا بيرينين اولدوغو ايقراقلار دا واريديلار.352 اوغوز و توركمن عسكري بيرليكلري، هرات، پنجاب، قزنه، پيشاور و هيندده موغوللارين علئيهينه چيخارديقلاري ساواشلاردا سولطان جلالالدين منقوبردينين يانيندا يئر آلاراق اونملي بير رول اويناميشديرلار.353
موغول ايستيلاسي، توركمن خالقلارينين تاريخي طالئعلرينده منفي ائتگيلر ياراتدي. ايستيلاچيلار، چوخ ساييدا شهر و كندلري توپراقلا بير ائتميش، مينلرجه معصوم اينساني قانينا بلهميشديلر. ديري قالانلارا ايسه، ضبطيني آلا بيلمهيهجك قدهر خراج و ماليات يوكلنميشدي. خولاصه، موغول ايستيلاسي، اورتا چاغ توركمنيستان ايقتيصادينا و كولتورونه «يئريني بير داها دولدورولماسينا گوز يومولماسي گرهكن» اولچوده بير ضربه وورموشدو.
چنگيز خانين اورتا آسيا (توركمنيستاندا ايچينده) فتحينده، خارزمشاهلار دوولتينين ساغلام بير تشكيلاتا صاحيب اولماماسي چوخ هاساتليقلار ياراتميشدي. فئودال آيريلما فعاليتلرينه گوره ضعيفلهين بير عظمتلي ايمپيراتورلوق، موغول ـ تاتار بيرليكلرينين ووردوغو ضربهيه دؤزه بيلمهدي.
سولطان محمدين يونهلتديگي خارزمشاهلار دوولتينين فئودال بيلري، ايستيلاچيلارين قاباغيندا چوخ اَسُفبار بير اورقانيزاسيون نومونهسي سرگيلهديلر. محلي بيلرين بويوك بير بولومو، اوز توپراقلارينين نئجه يينه اللرينده ساخلايا بيلهجكلري دردينه دوشموشدولر. يينه فئوداللارين علناً دوشمان صفينه گئچمهلرينين ده موغول اوردوسونون موفقيتينده اساسي نقشي واريدي. يابانجي ايستيلاچيلارا قارشي، هر يئرده اللريندن گلديگي قدهر ديرهنن بير تك بولوم، دئمهلي، خالق كوتلهلرييدي. موغوللارين توركمنيستاني اله گئچيرمهلري، اولكه اكونوميسينين محو اولماسينا يول آچدي. اوزلليكله آمودريا و مورقاب بندي كيمي بويوك بندلرين ييخيلماسي، مرو بولگهسينين هر يئرينده و خوراسانين سول ساحيلدهكي واحهلرده اكينچيليگين دوشمهسينه سبب اولدو.
كوپكداغ يورهسييله سومبار و اترك چوللري، قوزئي و گونئي توركمنيستانا نيسبت داها آز ضرر گورموش؛ بو بولگهلردهكي كندلي و شهرليلر، ايستيلاچيلارين تهليكهسيندن ايراق قالمايا مووفّق اولموشدولار. البته بورالاردا دا ايستيلاچيلار بعضي بويوك شهرلري تاراج ائتميش، بير چوخ كندلري بوشالتميشديلار. اوزلليكله، گونوموزده هله ده تخريب اولموش شهر قالينتيلاري و اوْچوردولموش كانال و سورولو اولاراق بوراخيلميش توپراقلارين ايزلرينين گورولدوگو ميص
سانجارين حاكيميتيندهكي بلخ، هوتتئل و ساقانيياندا اوتوران اوغوز بويلاري، 1153 ايلينده آياغا قالخديلار. خان خاني اختيلافلارلا ايچدن چئينهنيلن دوغو سلجوقلو دوولتي، عوصيانچيلارين ضربهسييله ييخيلدي. سولطانين قودرتيني غصب ائدن اوغوز رييسلري، خوراسانلا سلجوقلو دوولتينين باشقا بولگهلريني اله گئچيرديلر. «قوز عوصياني» سيراسيندا قورقود، توتيبك و آيري اميرلرله بيرليكده، «سانجارين يانيندا اولان و [اسير] سولطانا قوللوق ائدن» بويوك اوغوز اؤندرلريندن بيري ده دينار ايدي.238 آيري بير عيبارتله، خوراساني عملاً اله گئچيريب پايلاشان اوغوز بيلريندن بيرييدي. گويا دئديگيميز بؤلوشوم سيراسيندا دينارين پايينا سانجارين باشكنتي سرخس و مرو دوشموشدو. داها اونجه بختيار آدلي بير اوغوز بيي مروي ايقطاع اولاراق آلماق اوچون چوخ جهد گوسترميشدي.239 خوراسانين پايلاشيميندا مروين بختيارا يوخ، كي دينارا وئريلمهسيني بير تصادوف اولاراق دوشونمهمك گرهكير. افضلالدين كرمانييه گوره، دينارين240 آتالاري بير واختلار ماورالنهر و خوراساندا حوكوم سورهن حاكيملردن ايديلر. اوّللر اوشاقليق چاغيندا امري آلتيندا 20000 نفر واريدي و بير اوردو و حوكومدارليغي ايداره ائتميشدي.241 خولاصهسي، دينار، تواروث يولويلا جاكيميتي الينده ساخلايان اشراف اوغوزلار طرفينه منسوبايدي. سئچيمله اوسته چيخان بير قبيله رييسي دئييل، الينين آلتيندا بير نئچه مين اينسان اولان فئودال بير حاكيمايدي.
خوراسانين پايلاشيمي اثناسيندا، مرو و سرخس آلان دينار، احتيمالاً اوّل «مليك»، سونرا «شاه» عونواني الميشدير.242 ظاهيراً سانجارين واسسالي كيمي گورونسهده، گئرچكده توم حاقلار صاحيب فئودال بير مليكايدي. مرو و سرخسده اوخونان خوطبهلرده، اؤزو ديري اولماماسينا باخماياراق سانجارين آدي ذيكر ائديليردي.
بو داورانيشين درين بير سياسي آنلامي واريدي. چونكو دينار، بو شكيلده، اؤزونو سولطانين خلفي اولاراق گوسترمهيي و اوغوز رييسلرينين حاكيميتيني حوقوق چرچيوهسي ايچينه سالمايي هدف توتموشدو.
اورتا چاغ قايناقلاريندا، مرو و سرخسدهكي اوغوز يونهتيمينين ايچ دوزهني حاقيندا هئچ بير بيلگي يوخدور. دابليو، بارتولدا گوره، اوغوزلارين يونهتيمي دوورو، مروين آشيكار چؤكوش دونملريندن بيريني تشكيل ائدير.243 يازيلي بيلگيلرله بيرليكده، آركئولوژيك تاپينتيلاردا مرو واحهسيندهكي كندلرين دوغرودان بير اكونوميك دورقونلوق دوورونه معروض قالديغيني گوسترير.244 1163.ده مورقاب نهرينين طوغياني سببيايله سولطان بند سدِينين ييخيلماسي دا بويوك بير اولچوده بير بوحرانين حاياتا گئچمهسينده رول اويناميشدير. سدين ييخيلماسينين اونملي ندنلريندن بيريده البتهكي ايلليك باخيم و تعمير ايشلرينين آخساديلماسي دير. بورادا باشقا بير گوز اونونه قويولماسي لازيم گلن خصوصدا، بو دونمده اوغوز رييسلري ايله قونشو فئودال حاكيملر آراسيندا شيدّتلي ووروشمالارين اوز وئرميش اولماسيدير. بو باخيمدان، 1153 ايلينده سولطان سانجارين اوغوزلار طرفيندن شيكست يئديگيندن خارزمشاهليلار دوولتينين قورولوشونا قدهر گئچن اوتوز ايلليك مودّت، مرو اوچون بئل بوكن فلاكت ايللري اولموشدور.245 مروده بير نئچه ايل بويونجا قحطليك و قورولوق اولموش، بو اوزدن «خالقين بويوك بير بولومو كوچ ائتمك مجبوريتينه دوشموش و خارزمشاه بولگهيه عاميللر گوندهريب سدِي دوزهلدينجهگه قدهر خالق پريشان و قاتيشيق بير دورومدا ياشاميشدير.246»
اورتاچاغ قايناقلاري، مذكور دونمده سرخس كندلرينينده بير اوز آشاغي دوشوش سورهجي گوردوگويونو گوسترير. 12. جي يوز ايلين ايكينجي ياريسيندا ييخيلان و بوًشالان كندلردن بحث اولونور.247 يينه بو دونمده مرو و سرخسين «چوله دونوشدوگو» خبر وئريلير.248 بو تخريباتين اصل سببي، اوغوز رييسلرييله خوراسان و سينير بولگه حاكيملري آراسينداكي سورهكلي ساواشلاريدي. دينار، 12. جي يوز ايل سونوندا خارزمشاهلارلا اوز وئردگي سرت ساواشلار سببيايله مرو و سرخسي الدن چيخارماق مجبوريتينده قالميشدي. 1180 ايلي حدودينده اوغوزلارا حمله ائدهرك، بويوك بير قيسميني قيلينجدان گئچيرن سولطان شاهين اوردولاري سرخس اؤنلرينده ظاهير اولدو.249 بو دوروم قارشيسيندا جانيني قورتارماق اوچون گوتوروب قاچمايا چاليشان دينار، اوزونو سرخس خندقينه سالميش ايميشسادا اورادان قورتاريليب شهر قالاسينين دووارلاري آراسينا ديرماشدي.
سولطان شاه، اوغوزلارا غفلتاً يوگورمكله باشاريلي اولا بيلمهديگيني گورونجه، مروه دونوب بير سوره چنبرهده ساخلاديقدان سونرا شهري اله گئچيردي. آرديندان سرخس اوغوزلارينا دال با دال تاراج باسقينلاري دوزنلهدي. سولطان شاهلا ساواشديغينا گوره ضعيفلهين دينار، نيشابور حاكيمي مليك توقانشاها باش ووراراق يارديم ايستهدي. توقانشاه، اونون بسطامين يئرينه سرخسي تسليم ائتمهيه حاضير اولدوغو شكليندهكي اؤنريسي اوزرينه250، كوماندانلاريندان عؤمَر فيروزكيهييي گوندردي. بئلهجه سرخسي بوراخان دينار، اورايا قاراقوش آديندا بيريني امير اولاراق تعيين ائدن توقانشاهين يانينا گئتدي. بونون آردينجا سولطانشاه اوچمين نفرليك بير اوردويلا توقانشاهين اوستونه يورويونجه، او و دينار بويوك بير اوردويلا نيشابوردان يولا دوشدولرسه ده، 1181 ماييسيندا (يازين سون آيي) آسية ـ حفص يورهسينده اوز وئرن ساواش سونوندا آغير بير مغلوبيته معروض قالديلار.251 مليك دينار، بو اولايلاردان قيسسا بير سوره سونرا احتيمالاً خوراسان اوغوزلاريندان بير بولومونو اؤزويله آپاراراق كيرمانا گئتميشدير.
سولطانشاهلا اوز وئرن ساواشلار سونوجوندا سرخسي بوراخماغا مجبور قالان اوغوز، 1184 ايلي حودودينده 5000 سواريليك بير اوردويلا، خزينهلري، قادين و اوشاقلاريني دا يانلارينا آلاراق قوبانا گئتديلر. سولطانشاه اليايله اينصافسيزجا تاراج اولوندوقلاري اوچون هاردانسا گييهجك پالتارلاري بئله قالماميشدي.252 باشلاريندا سمسام، بولاق، قئيصربك واريدي.253 اوغوزلار، قيسسا مودّتده كيرمانين بويوك بير كسيميني اله گئچيرديلرسه ده، بردسيري آلا بيلمهديلر. بردسير، قاوورد قارا آرسلان بگين تورونلاري اولان كيرمان سلجوقلولارينين باشكنتيايدي.254
اوغوزلار، كيرماني آلديقدان سونرا شهر و كندلري تاراج ائديب، كل اووايا چئويرديلر. اوغوز بيلري، اساساً شيدتلي بير قيتليغين سوپوردوگو اولكهيي تاراج ائتميش و باشدان آياغا داغيتميشديلار.255 آنجاق، داها سونرا اوغوز رييسلري كيرمان عسكري فئودال اشرافييلا ياخينلاشمايا چاره قيلديلار. بئلهليكله سيستان حاكيمي تاجالدين ابوالفضل سجازينين فامئلي عؤمر نئهييي «مليك» اعلان ائتديلرسه ده آرديندان نه عيلّته گوره آرالاريندا آنلاشمازليق چيخدي. بوندان سونرا اوغوز رييسلري، كيرمان سلجوقلولاري آتابيي (محمدي) دعوت ائديب، اونونلا بيرليكده كيرمانين باشكنتينده اوتورمايا باشلاديلار.256 آتابي ايله اوغوز رييسلري سمسام و بولاق آراسيندا ترتيب وئريلن آنلاشمانين شرطلري گرهگي، آز مودّت سونرادا كيرمان حاكيمي تورانشاه دا اونلارا قاتيلاجاق ايدي. آنجاق، تورانشاه گوزلهنيلمهين بير سوء ـ قصده قوربان اولونجا بو پلان گئرچكلشمهدي. بو سيرالاردا، يعني 1187 – 1186 ايللرينده، كيرماندا دا مليك دينار اورتايا چيخميشدي.257 اوغوز اميرلرينين قولچاغي اولماق ايستهمهين آتابي محمِد، آز مودّت سونرا اونلارين يانيندان قاچينجا اونلار دا دينارا مولحق اولدولار.
1187 ايلينده مليكدينار، بردسيري اله گئچيردي و بئلهليكله سون سلجوقلو كيرمان شاهي (محمـّد) عراقا قاچماغا مجبور قالدي. محمدشاه، اوغوزلارا قارشي ساواشماق هدفييله عراق، فارس، سيستان، خارزم، قور و قزنه حاكيملريندن يارديم آلماق اوچون بوش يئره او قدهر اللشدي تا اولدو. بئلهجه سلجوقلو خانيدانينين كيرمان حاكيميتي اونونلا باشا چاتدي. اونون اؤلومويله بيرليكده كيرمان سلجوقلولار سيلسيلهسينين دفتري باغلاندي. دينار ايسه، بردسيري آلديقدان سونرا شاه عونواني آلاراق، اوزونو كيرمان حاكيمي اعلان ائتدي.258
كيرمان دينارلي دوولتينين تشكّولو، دئديگيميز دونمده اوغوز توپلوموندا جريان اولان سونراكي فئوداليزم سورهجييله باغلانتيلي تيپيك بير ميثالايدي. اوغوز بيلري، امير و سردارلاري آراسيندا يئرلي فئودال اصيلزادهلرله قاتيشديقلارينا گوره اونلارين ساييسي آز دا دئييلدي. بو آريستوكراسي قانادينين باشيندا كيرمان اوغوز دوولتينين قوْروجوسو مليك دينار يئر آليردي. دينار، سلجوقلولار دوورونده كيرماندا راييج اولان ايداره و وئرگي سيستئميني عيناً حيفظ ائلهدي. اونون دوورونده تعيين ائديلن وزير، آتابي و شيخنهلر يينه اونجهكي دوولت ديواني وظيفهسيني ايجرا ائديرديلر.259 ضيمناً دينار، كيرمان فئوداللاري آراسينداكي گرگين جويده بللي بير مودّت اوچون يوموشالتمايي باشارميشدي. اونون كيرمان تاختينا اوتوردوقدان سونرا، تبعهسيني حدِيني آشان باسقيلاردان، اوغوز اميرلري و محلّي فئوداللارين تاراجيندان قورتارديغي، تاريخچي افضلالدين كرماني طرفيندن قئيد ائديلير.260 بو داخيلي موجاديلهنين هدفي، ساواشلار و تاخت قووقالاري اوزوندن دارا دوشن اولكه ايقتيصادينين بينؤورهسيني بركيتمك ايدي. يئني خانيدان، يوخسوللوق و آجليق چكن گئنيش خالق طبقهسينين اورگيني اله گتيرمهيه چاليشيردي. دينار و اونون يانيندا يئر آلان اوغوز بيلري ايسه، بير نوقطهده سلجوقلولارين خوراسانين فتحي سيراسينداكي تجروبهسيني تيكرار ائتميشديلر.
دينارين كيرمانداكي حوكومتي اثناسيندا، اسكي فئودال ماليكيت قورومو قوًرونموش و بالاخره اولكهنين بعضي بولگهلري عسكرلره ايقطاع اولاراق وئريلميشدير. اورنهيين زرند بولگهسي، اوغوز اوردوسونون ايقطاعي اولموشدو.261 زرند ايقطاع حاقيني اله گئچيرن اوغوزلار، حاكيميتلري آلتينداكي كندليلردن «خومس» و «عؤشرِ ـ ديواني»، يعني توليدين ليك و لوق قيسميني آلارديلار. بو وئرگيلر كندلي «بازييار» لاردان262 آلينديغي كيمي، زرند بولگه سينده اولان فئودال زمي صاحيبلريندن ده آليناردي. حتي اوغوزلار، دينارين وزيري حاجي جمالدان دا وئرگي آلميشديلار. چونكو وزيرين زميسي (دياع)، توپراقلاري (املاك) و غير منقوللاري كيرمانين اوغوز اوردوسونا وئريلن ايقطاع اراضيسينده يئر آليردي. ائله بلكه بو مسأله وزيرين حئيثيتينه توخونموش ايميشكي، قيسسا مودّت سونرا دينارين وئرديگي بير فرمانلا، اوغوز عسكرلرينين زرند بولگهسي فئوداللاريندان وئرگي آلمالاري قاداغان اولوندو. آما، اوغوز اوردوسونون فرمانا قولاق آسماماسي، ديناري دالي چكيلمهيه مجبور قويوب، وزير جمال ياخالانير. بوتون بو حاديثهلرين اوغوز اوردوسو كوماندانلارييلا كيرمانلي توپراق صاحيبي آريستوكراتلار آراسيندا بير دوشمانچيليغا سبب اولماماسي ايمكانسيزايدي. بو شراييط اونونده دينار، اوغوز رييسلرييله يئرلي فئوداللار آراسيني سازلاماغا چاليشيردي، آما گؤنلو، آچيقجا سونونجولارا (محلّي فئوداللارا) طرف ايدي. دئمككي، اوغوز عسكري آريستوكراتلارينين دينارا قارشي بير تئرور دوزهنلهيهرك، اولدورمك ايستهمهلرينين سببي بو دور. آما دينار، اوغوز عسكرينين توكولن نقشهني يئرينه يئتيرمهيه جهد ائلهديگي بير شراييطده، اونا بعضي وعدهلر وئريب آلداداراق اليندن قورتولا بيلدي و خزينهسيني ده اوزويله گوتورهرك بردسيره قاچدي. آنجاق، قيسسا سوره سونرا اؤزوندن فرّوخشاه و عجمشاه آديندا ايكي اوشاق قوياراق دونيايي ترك ائدهجكايدي.263 دينارين اولوموندن سونرا باشلايان آراسيز ايچ قووقا و ساواشلار سيراسيندا ايسه، كيرمان اوغوز دوولتي آرادان گئتدي.264
كيرمان دينارليلار تاريخي، 13 – 12. جو يوز ايللر اوغوز و توركمن توپلوموندا گئرچكلشن توپلومسال ـ اكونوميك سورهجين جهتيني (اينكيشافا دوغرو) تعيين ائتمك باخيميندان چوخ اونمليدير. هر شئيدن اوّل، كوچوك اوغوز دوولتلرينين يئرل فئودال گوجلرين يارديمي سايهسينده اورتايا چيخديغي آشيكاردير. آنجاق، بوتون اوغوز رييسلري بو موضوعدا عئيني سياسال جهتده يوروموردولر. اونلار آراسيندا جيدّي آيريليقلار واريدي و بعضاً بونلار آچيق توققوشمالارا يول وئريردي. كوچري اوغوز آريستوكراسيسينين بير بولومو، تاراج و يولسوزلوقلارلا چوخ آز بير زاماندا زنگينلشمك سئوداسيندايدي. آيري بير قوروپو ايسه، محلي فئودال اشرافلا كيپ ايليشگيلر قورماق و ايتّيحادا ساري ماييل ايدي و سوْمورو يؤنتَمينه چوخ احتياطلي ياخينلاشيردي. دئمك كي بو ايكي قوروپ آراسينداكي موجاديله، كيرمان دينارلي دوولتينين ييخيلماسينا يول آچميشدير.
يازير حاكيميتي
12. جي يوز ايلده اينديكي قوزئي باتي توركمنيستانين سياسي ايداره امتيازي اوغوز يازير بويو خانلارينين الينه گئچدي. يازير تاريخي حاقيندا ان ساغلام بيلگيلر محمدبن نجيببكرانين اثرينده يئر آلير.265 بكرانا گوره، «يازيرلار، بالخان داغي اطرافيندا و اتكلرينده ياشايان بير تورك بويودور. بيري مانقيشلاق، اوبورسو خوراساندان گلن ايكي بوي دا اونلارا قاتيلميش؛ بئلهجه ساييلاري آرتميش و گوجلهنميشديرلر. يازيرلار، اوز يوردلاريني ترك ائدهرك، شهريستان و فراوايا گئتديلر. داها سونرا تاق (طاق) دئييلن بير قالايا يئرلشديلر. بو زامان ايسه اوچ بويا آيريلديلار: اصل يازيرلار، مانقيشلاقيلر و بارسلار».266
«جهاننامه»ده يئر آلان بو آچيقلاما، بير واختلار روس شرقياتچيلاري طرفيندن ده تفسير اولونموشدور. بكرانين بيلگيلريني ابوالغازينين بيلگيلرييله توتوشدوران آ. تومانسكيي، بو آچيقلامالارا ايلك توجوه ائدهنلردن بيريدير. «شجرةـ تراكيمه»يه گوره، يازير بويو «خوراسانا گئتميش و اوزون مودّت دورون يورهسينده ياشاميشدير. بو اوزدن دورونو يازير يوردو اولاراق آدلانديريرلار. يازيرلارين بير بولومو دورون ياخينلارينداكي داغ اتكلرينه يئرلشهرك اكينچيليگه مشغول اولموشدولار. اينديلر اونلاردان (يازيرلاردان) قاراداشلي دييه ياد اولونور.»267
الده اولان بيلگيلر باشقا تاريخي اولايلارلا بيرليكده تدقيق ائديلنده، يازير بويو حاقيندا يولوموز آيدينلاشيب، نظر وئرمهيه ده آچيقدير. يازيرلارين ايكي آنا عونصوردان دوزهلديكلري بللي اولوب: يئرلي عونصورلار و كوچهرك گلنلر، يازير توپلومو تاريخينين اوّل مرحلهسي، بالخان داغي بولگهسييله ياخيندان مورتبيطدير. بالاخره مانقيشلاق و خوراساندان بالخان اطرافينا موهاجيرت ائدن كوچري بويلار دا بو قوروپا قاتيلديلار. بوندان بئلهكي محمد بكران بو كوچلر قونوسوندا سوسموشدور، آما چوخ احتيمالا گوره 11. جي يوز ايلده اوز وئرميش اولاجاقدير.
يازير بويو تاريخيندهكي ان بويوك دييشيكليكلر، سلجوقلولارين خوراسان فوتوحاتي سيراسيندا اولموشدور. 11. جي يوز ايلين ايلك اوتوز ايلينده بالخان يورهسيندهكي سلجوقلو بويلاري اونملي رول اوينامايا باشلاميشديلار. 1027 عوصيانيندان سونرا خوراساندان كوچ ائدن قيزيل و ياغمورلار،268 بالخان داغلارينا سيغينميشديلار. ائله او اثنادا، احتيمالاً اوّلجه بالخان طرفينده ياشايان اسكي اوغوزلارين تورونلاري بالخانكوهيلردن بحث ائديلير. سيردريا يابقو دوولتينين ييخيلماسيندان سونرا بورالارا اوغوز و توركمنلرين يئني قوروپلاري گلميشديلر. بونلار آراسيندا اوخلو، گؤكلو، آغارلي و سولطانليلارين آدلاري گلير.269
سلجوقلو كوچلري سيراسيندا، مذكور قوروپون بالخان اتكلريندهكي شكيللهنمهسينين ايلك مرحلهسي تاماملانميشدي. بو بيرليگين بينؤورهسينده يئري اولان كوچري بويلارا «يازير»270 آدي قويولدو. يازير بولگهسينين قايناقلاردا ايلك دفعه خوراساندا سلجوقلو ـ قزنهلي ساواشلاري سيراسيندا آدي گئچمهسي اونملي بير خوصوصدور.271 11. جي يوز ايلده تقريباً يازيرلارين طالئعيني يونهلدن بير حاديثه نظريميزي چكير. يوخاريدا دا دئديگيميز كيمي، 1065 ايلينده سولطان آلپآرسلان، قيفشات و جازييه قارشي يوگوردو. بيز بورادا، اوزل آدلارين دئييل، داها چوخ قوميـّته ايليشگين آدلارينين اورتايا چيخيشيايله ايلگيلهنيريك. ثبتالجوزينين اثرينده، 1065 ايلي لشكر كئشليگي آنلاديلاركن «قيفشاق و توركمن»لردن بحث اولونماسي، بئله بير دورومون دوزلوگونه ايشارت ائدير.272 اوّلجه، دوز شكلييله «يازي» اولاراق اوخونماسي گرهكن «جازي» كلمهسيني بير دئشهك. سسسيز «ج» حرفينين «ي» حرفينه دونوشمهسي، بللي اولدوغو كيمي، اورتاچاغ تورك ديل و لهجهلرينده خاصّ بير دورومدور.273 بونون دا بيلديرمهسي لازيمديركي، 11. جي يوز ايل اوغوز بوي ـ قبيله آدلاري آراسيندا سسسيز «ج»ايله باشلايان بير سيرا كلمهلر واريديلار. ايتّيفاقاً «ي» سسسيزيايله باشلايان آدلارا دا راست گلمك اولار.274 بورادان «جازي» (ائتنيك «آر / ار» جوٍتونون حذفي ايله) كلمهسينين بوي آدي اولان «يازير»ا تطبيق ائتديگي نتيجهسي چيخاريلا بيلر. سونوجوندا 11. جي يوز ايلين ايكينجي ياريسي باشلاريندا بالخان اطرافينداكي يازيرلارين بير بولومونون و مانقيشلاق قيپچاقلارينين خوراسان سلجوقلولارينا تابئع اولدوقلاري دوشونمهميز اوچون مدركيميز واردير. بو دورومدا، آلپ آرسلانين بالخان طرفينه يولا دوشدوگو، ميكاييلين اوولادلارييلا يازير بيرليگينين بير بولومونو اولوشدوران قيزيل و ياغمورلار آراسينداكي خصمانه ايليشگيلرين يول آچديغي منطيقلي بير داورانيش اولاراق دهيرلنديريله بيلر.
سلجوقلولار، 11. جي يوز ايلده يازير و قيپچاقلارين بير بولومونو اوزلرينه موطيع ائتسهلر ده، مانقيشلاق و بالخان اوستوندهكي اللري برك دئييلدي. يئرلي بوزقير قبيلهلرينين دئهيستان، گورگن و خارزمي ايستيلا ائتديكلري گوز اونونه قويولسا، بولگهده نيگارانچيليق يارديجي بير دورومون اولدوغو آنلاشيلير. 1096. دا مانقيشلاق و دوغو خزر ساحيللرينده ياشايان تورك ديللي قبيلهلر خارزمه يوگورموشدولر. ابنالاثيره گوره، بو توركلرين رياستينده گوجلو بير «خان» واريدي. بونا گوره ترتيب وئريلن بو باسقين گئچيجي بير تاراجلاما حركتي دئييل،ترسينه اورقانيزهلنميش بير ايستيلا ايدي. حملهيه خوراسان سلجوقلولاريندان قاچان قوًچقار اوغلو آخينچي اوغلو توغرول تگين ده قاتيلميشدي. خارزم ناييبي محمدبن انوشتگين، نيشابوردان يارديم آماجييلا يولا دوشن سانجارا بئل باغلاماغا مجبورايدي. سلجوقلو اوردوسو خارزمه ياخينلاشينجا «توركلر»، مانقيشلاغا قاچميشميشلار؛ توغرول ايسه خوندخانا275 سيغينميشدي.»
ابنالاثيرين آنلاتديقلاري، 11. جي يوز ايلده مانقيشلاقدا باشلاريندا اوز خانلاري اولان تورك بويلارينين ياشاديغيني گوسترير. بونلار، خارزمين ده ايشغالينين داديني آلديقلارينا گوره، داها چوخ گوجلو اولمالييديلار.276 البتهكي بورادا گلن «توركلر» كلمهسييله«11. جي يوزايلين سونوندا مانقيشلاقدا ياشايان قيپچاق قبيلهلر بيرليگي» قصد ائديلميشدير. كاشغارلي ماحمودون خزر يان ـ يورهسينده قيپچاقلارين ياشاديقلاري بولگهلري گوسترن خريطهسي ده بو نظري دوغرولايير. حتي سولطان آلپ آرسلانين اورگنجدن مانقيشلاغا دوزهنلهديگي يوگوروشله ايلگيلي اولاراق يوخاريدا وئريلن تاريخي بيلگي ده بو قونودا بير دليل ساييلار.
سون دونملرده ترتيب وئريلن آركئولوژيك آراشديرمالار، يازيلي قايناقلارين بالخان اطرافينداكي يازير قبيله بيرليگيايله ايلگيلي بيلگيلري تاماملايير. بولگهده دوزهنلهنن قازيلاردا بويوك بالخانين قوزئي اتكلرينده يازيرلارا عاييد «دوُينَش قالا» آدلي بير قالا اوزه چيخاريلدي. قالانين گونئيدن قوزئيه دوغرو دؤردول شكلينده و پلانسيز بيچيمده اوزانديغي موشاهيده اولونور. دوينش قالانين اوچ مئتير اوجاليغينداكي دووارلاري، يوْنتولماميش داشلاردان تيكيلميشايميش. بورادا تك موًدئلده اولان آركئولوژي مجموعهسي، قورو و ياش ساخسي پارچالاري تاپيلدي. بونلار، مخصوص توت ياشيل و قهوهاي رنگي گورونتولو اولوب، 12-11 جي يوز ايللرده دوزهلينديكلري آنلاشيلير. يازير بويلارينين ساوونما خطلريندن بيريني تشكيل ائدن دوينش قالا، موغول ايستيلاسينا قدهر هله آياق اوستوندهيدي.277
يازير تاريخينين ايكينجي دوورهسي، خوراسانا يئرلشمهلرييله باشلايير. بورادا يازيرلارين اصل مركزي، شهرِ ـ ايسلام خارابالارينا توُش گلن طاق قالاسييدي.278 اورتاچاغ قايناقلاريندا، يازيرلارين شهريستان، طاق و فراوا بولگهلرينه يئرلشمهلرييله ايلگيلي بيلگيلر يوخدور. توركمن تاريخي ريوايتلري، بو اولايلارين 11. جي يوز ايلده اوغوز دوولتينين ييخيلماسيندان آراسيز سونرا گئرچكلشديگيني گوسترير.279 بعضي يازير قوروپلاري، باشقا اوغوز بويلارييلا بيرليكده سلجوقلو فوتوحاتي سيراسيندا خوراسانا گلميش اولا بيلرلر. آنجاق، يازيرلارين آنا كوتلهسي، بورايا بالخان اطرافيندان 12. جي يوز ايلين ايكينجي ياريسيندا گلميشديرلر.280
يازيرلارين شهريستان، طاق و فراوايا موهاجيرتينه بير سيرا اولايلار ندن اولموشدور. 12. جي يوز ايلده بالخان يورهسي و مانقيشلاق يينه سلجوقلولارين الينه دوشموش؛ آنجاق، يئرلي بوزقير قبيلهلري اوزون سوره «بويوك سلجوقلولار»ا قارشي ديرهنميشديلر. سانجارا عاييد بير فرماندا، گورگن ناييبينه دئهيستان و مانقيشلاق سرحدلرينده مسكن ائدن «بوتپرست»لرله كسگين بير ساواش دوزهنلهنمهسي امر ائديلير.281 داها گئچ دؤنم بلگهلرينده ايسه بو بويلارين دخي گورگن و دئهيستان شيخنهسينه ايطاعت ائتديكلري بيلديريلير.282 هر حالدا بوزقيرليلار ايطاعت آلتينا آلينميش و وئرگي اودهمهيه موكلّف ائديلميشديلر. سولطانين مامورلارينين يولسوزلوقلاري ـ كي بو دورومو 12. جي يوز ايل بلگهلري ده ايثبات ائدير ـ شوبههسيز بالخان يورهسي يازيرلارينين دا صبريني داشيرتميشدي. 1153 ايلينده اوغوزلارين بلخ بولگه سينده باش قالديرمالاري و خوراساني اله گئچيرمهلريندن سونرا يازير بويلاري دا اؤزونه گليب و بير فورصتدن فايدالاناراق شهريستان، طاق و فراوا سينيرلارينا يونهليب، شهر ـ ايسلامي ضبط ائتميشديلر.
يازيرلارين خوراسان يئرلشيم ساحهلرينين ايچ طرفلرينه اوزانمالاري، اوغوز بوزقير بويلاري آراسينداكي سونراكي فئوداللاشما سورهجينين داوامي وصفيندهيدي. بويوك حئيوان سورولرينه صاحيب زنگي كوچري اصيلزادهلرينين تك دردي اوتلاقلاريني گئنيشلتمك دئييلدي. اونلار، عئيني زاماندا چوخالان توليدلريني ساتا بيلهجكلري بازارلار آختارماق مجبوريتيندهيديلر. يوخسوللاشان كوچري قوروپلاري ايسه اكينچيليكله مشغول اولماغا اويغون توپراقلار آختاريرديلار. نئجهكي، طاقي اله گئچيرن يازيرلارين بلافاصيله يئرلشميش دوزهنه گئچهرك، زيراعتله اوغراشمالاري دا بونو گوسترير.283
شهر ـ ايسلام و دورون بولگهسينه يئرلشمهلري يازير بيرليگينين شكيللهنمه سورهجيني تاماملاييردي. يازيرلار، اكينچيليك ياشاميني منيمسهمكله اوبور اوغوز بويلاري و محلي شهر ساكينلرييله قايناشمايا باشلاميش و بئلهليكله ائتگين بير تكامول مرحلهسي گئچيرن توركمنلرين تملينده يئرلريني آلميشديلار. يازيرلارين داها اونجه 12-11. جي يوز ايللرده اوغوز بويلاري آراسيندا گوستريلمهسي چوخ چوخ جاليبدير.284 آنجاق داها سونرالاري (13. جو يوزايلين 20.لي ايللرينده) اونلاردان «توركمن» اولاراق سوز ائديلير.285 طاق و دورون توپراقلارينا يئرلشن يازيرلارين بويوك بير بولومونه بير مودّت سونرا «قاراداشلي» دئييلمهيه باشلانميش286 و بو آد گئتديكجه «يازير»ين يئرينه اوتورموشدور. يازير آدينين آرادان گئتمهسي، يازير قوروپونا منسوب بويلارين سابيق (داها اوّلكي) ائتنيك دوزهنلرينده و اكونوميك وضعيتلرينده اساسلي دييشيكليكلره يول آچميشدير.
يازير بوي بيرليگيني دوزهلدن خالقلارين خوراسانا گليشلري، اونلارين تاريخي طالئعلرينده بير باشقا اهميتلي دييشيكليگه ده ها بئله يول آچميشدير. يازيرلار شهر ـ ايسلام و دورونا يئرلشديكدن سونرا، آتااركيل ـ فئودال ايليشگيلري سورعتلي بير اينكيشاف مرحلهسينه گيرميش و باغيمسيز يازير حاكيميتينين حاياتا گئچمهسينه يول آچميشدير. بونونلا بيرليكده خانيدانين قورولوش تاريخي، تام اولاراق تثبيت ائديلميش دئييل. معلوم اولان بير گئرچك، 12. جي يوز ايل سونوندا يازيرلارين رياست مقاميندا ياغمورخان آدلي بير بيين يئر آلديغيدير. دابليو. بارتولدون دا بيلديرديگي كيمي، يازيرلاري بو دونمده بللي باشلي بير خالق اولاراق گوروروك.287 سانيرام 1153 ايلينده اوز وئرن اولايلار داليسيجا چوخ گوجلهنن يازير بيلري، خوراسانين بويوك بير كسيميني اله گئچيرن خارزمشاهلارين اؤنونده موقاويمت گوستريبلر كي، ايل آرسلان 1160 ايلينده يازير بولگهسينه يوگورموشدور. ابنالاثير، خارزمشاهين او ايل اوُجينهيه288 حركت ائتديگي و بير چوخ آدامين اؤلدورولمهسي بللي بير حقيقتدير. بو حاديثهلر اوز وئرهركن ياغمورخان خوراسان اوغوزلاري ايچينه قاچاراق، قبيلهداشلاريندان يارديم ايستهميش و ايل آرسلاني يازيرلارا حمله ائتمهيه تشويق ائدن امير آيتگه قارشي ساواشماق اوچون اوغوزلاردان يارديم طلب ائتميشدير.
اختيارالدين آيتك (يا آيتاق) سولطان سانجارين ان بويوك كوموتانلاريندان بيرييدي. 12. جي يوز ايلده خوراسانداكي قاتماقاريشيقليقدان فايدالاناراق، خاوران بولگهسينين بير بولومونو اله گئچيرميش؛290 1157 ايلينده دوورهسينه ييغديغي «غارتگر سوروسو» ايله نيسا و ابيورد بولگهسينه يئرلشميش،291 آمِا قيسسا سوره سونرا دئهيستاندا عرضِ ـ اندام ائدهرك اورادان گورگنه گئچميشدي. آيتاق، اوغوزلارين نيشابوردان دئهيستانا292 گئتمهسيندن سونرا طبريستان ايسفهبديندن گورگن بولگهسيني ايداره ائتمه ايجازهسيني قوپارميشدي.293 آرادان بير مودّت گئچديكدن سونرا اوغوز بيلري يئنيدن گورگن و دئهيستانا حركت ائدينجه، بو دفعه طبريستان ايسفهبدي بير اوردويلا اونلارين اوستونه يورودو، آيتاق بير بؤلوك عسكرله اوردونون ساغجيناحيندا يئر آلميشدي. آمِا ساواش باشلاييب اوغوز اوردولاري دوشمانين مركز، ساغ و سول جيناحينا ايلديريم كيمي تپيلينجه، آيتاق و ساغ جيناح كومانداني كبودجامه، ووروشمالارين ان قيزقين لحظهسينده قاچديلار. بو دوروم قارشيسيندا اوغوز باسقينلارينا چوخ طاقتي قالمايان طبريستان اوردوسو هوٍلكلو بير شكيلده قاچيب آراني بوشالتديلار. اوغوزلار دوشماني تعقيب ائدهرك بير نئچه مين عسكر اولدوردولر. طبريستانا سيغينان ايسفهبد، يينه ده اوردو توپلاياراق اوغوزلارا دوغرو يورودو. آنجاق، اوغوزلار بسطام و دامقاني اله گئچيرديكدن سونرا ماوراالنهره يونهلديلر.294
دئمك، امير آيتاق طرفيندن تحريك اولونان خارزمشاهين ياغمورخانا يوگورمهسي، بو حاديثهلردن سونرا اولموشدور. خوراسان اوغوزلاري ياغمورون اونلاردان يارديم ايستهمهسينه گوره نيسا و ابيورددن يولا دوشهرك، مازندران حاكيميندن يارديم ايستهين آيتاغي موحاكيمه ائتمهيه تصميم توتدولار.295 رستم بن علي، آبئسكون بولگهسينده ياشايان توركمن، دئيلمي و كوردلردن دوزهلن بويوك بير اوردويلا آيتاغين دادينا چاتدي.296 آز مودّت سونرا باشلايان ووروشمالار سيراسيندا اوغوزلار، دوشمانين ساغ قانادينا يوكلهنديلر. آيتاق جنگ مئيدانيندان قاچينجا، گئري قالان مازندران اوردوسودا اونون دالينجا قاچدي. بو اولايدان سونرا آيتاق خارزمه سيغيناركن، اوغوزلار دا جنگ مئيدانينا ياخين بير يئرده اولان دئهيستانا يونهلديلر. دئهيستان دووارلاريندا رخنه يولو آچان اوغوزلار، 1161 ايلي باشلاريندا شهري تاراج ائتديلر. بئلهجه گورگني توپراقلا بير ائيلهين اوغوزلار، شهر اهاليسيني ده داغيتديقدان سونرا خوراسانا دوندولر. اوغوزلارين گورگن و دئهيستاندان چكيلمهسيندن سونرا يينه توپراغينا دونن آيتاق، بير آز سوره سونرا جوئين قصبهسيني اله گئچيريب، امير بوغراتگينبوْزقوشالجرقانيني مغلوب ائتدي.297 آيتاق، داها سونرا خارزمشاهلاري متبوع (رئييس) اولاراق تانيمايا مجبور قالدي. دخي گورگن و دئهيستان مسجيدلرينده اوخونان خوطبهلرده اوّل ايل آرسلانين، آرديندان دا اؤز آدي (آيتاق) ذيكر اولوناردي. آمِا آيتاق، خارزمشاهلارين واسسالي اولماقدان راحاتسيزليق دوياراق، 1165 ايلينده ايل آرسلاني آشاغي چكمهيه قالخاندا، آجي بير عاقيبتله قارشيلاشدي و اليندهكي دئهيستاني دا الدن وئردي.298
اينجهلهنن بلگهلره گوره، يازير خاني ياغمور، خارزم ايله گورگن آراسيندا قالان بولگهده حوكوم سوروردو. آنجاق اونون نه واخت و نه شراييطده «توركلر»ين خاني اولدوغو بللي دئييل. بيلينن تك شئي، 1160. دا ياغمورخان ايله ايلآرسلان آراسيندا قانلي بير ساواشين اوز وئرديگيدير. بو ساواشدا ايل (يا ايلك) آرسلان يازيرلاري مغلوب ائتميش، اونلاردا خوراسان اوغوزلاريندان يارديم ايستهميشدي. ايل آرسلانين يازير توپراقلارينا باسقين دوزهنلهديگي اثنادا، او واختلار طبريستان ايسفهبدييله موتّفيق اولان اميرآيتاقدا قاتيلميش؛ آما 1161.ده خوراساندان يولا دوشن اوغوزلار، رستم بن علي و موتّفيقي آيتاغا آغير بير ضربه انديرميشديلر. خوراسان اوغوزلارييلا يازير اوردوسونون موشتركاً اله گتيرديكلري ظفردن سونرا ياغمورخانين توپراقلارينين گئنيشلهديگي گورولور. نه يازيق كي يازيرلارين داها سونراكي تاريخي حاقيندا اورتاچاغ قايناقلاريندا هئچ بير بيلگي يوخدور. يازيرلار، تاريخ صحنهسينه آنجاق 12. جو يوز ايلين ايلك چئيرهگينده يئنيدن چيخاجاق ايديلر.
اورتاچاغ قايناقلاريندا يازير دوولتينين سياسي و توپلومسال ـ ايقتيصادي سيستئمي حاقيندا دا هئچ بير بيلگي يوخدور. بو بوشلوق، آنجاق شهر ـ ايسلام خارابالاريندا تاپيلان آركئولوژيك اشياء ايله دولدورولا بيلر. يازير خانلارينين اسكي سياسي مركزينين خارابالاري، باخاردن قصبهسينين 22. كيلومئتير قوزئييندهدير. يازيرلارين طاق شهرينين مئيداني تقريباً 30 . هيختار گئنيشليگينده ايدي. بو دا شهرين، او زامانين اولچولرينه گوره ده فوقالعاده بويوك بير يئرلشيم كانونو اولدوغونو گوسترير.300 شهر ـ ايسلام، ايكي قالاسي اولان رباط و شهريستاندان موتشكّيل ايدي. شهريستان دووارلاري، آتميش بوًرج طرفيندن قوروناردي. 9. جو يوز ايل سونويلا 10. جو يوز ايل باشلاريندا قورولان طاق شهري، گئتديكجه موٍهوم بير شهر مركزي اولموشدور. شهر ـ ايسلامين ان پارلاق دونمي 12. جي يوز ايل سونلارييلا 13. جو يوز ايل باشلاريدير. گئتديكجه شوهرت قازانان شهرين چئورهسي، قالين پيشميش كرپيچ دووارلارلا حاصارلانيردي. يازير باشكنتي، تيجارت و صنعتين ان بويوك مركزي دورومونا گلميشدي.301 شهرده كاسا ـ گوودوش و آيري ائو وساييلي دوزهلدن اوستا ايشچيلرين اؤز محلّهلري واريدي.302 شهر ـ ايسلام، خوراسان، هينديستان، ايران و چينله كروان تيجارتي سر و سامان وئرميشدي.303 سون دونملرده بعضي قازي فعاليتلري، شهرده زنگين اصيلزاده و يوخسول قوروپلارين ياشانميش اولدوغونو اورتايا چيخارماقدادير. شهر ـ ايسلام ائولرينين بعضيلرينين دووارلاري، چادير گورونومونو تصوّوٍره گتيرن تاختا اوزوكلرله سوسلهنميشدي.304 بو ائولر، البته يئرلشميش ياشامي منيمسهميش يازيرلارا عاييد ايدي.
يازير فئدراسيونو، باشلانقيجدا كوچري بويلاردان دوزهلميشدي. بونلار آراسيندا تيپيك بوزقيرلي تمثيلچيلري مانقيشلاقليلارين آدلاري دا گئچير.
يازيرلار، طاق و دورونا يئرلشديكدن سونرا زامان ايچينده يئرلشميش ياشامي منيمسهميشديلر.305 يازيرلارين گونئي باتي توركمنيستاندا اكينچيليگه اويغون بولگهلري اله گئچيرمهلري، اونلارين سونراكي اكونوميك دوروملارينا اونملي اولچوده تاثير قويموشدور. طبيعي شراييط، حئيوانچيليق و اكين306 اوچون سون درجه ال وئريشلييدي. دورون ياخينلارينداكي داغلارا يئرلشن يازيرلار، توپراغي ايشلهمهيه باشلاميش؛307 بعضي يازير بويلاري ايسه، احتيمالا گوره، نوخور واديسينه يئرلشميشديلر.308
اورتا چاغ قايناقلارينا گوره، يازير حاكيميتي 1213 ايلينه قدهر سورموشدور. نَسُوي، سون خارزمشاه علاءالدين محمِدين آناسي توركان خاتونون،309 هيندوخانين اولوموندن سونرا يازيري اله گئچيرديگيني قئيد ائدير. توركان خاتون، البته يازير حوكومداري هيندوخانلا قارداشي عؤمرخان آراسينداكي تاخت قووقاسيندان ايستيفاده ائلهميشدي. نسوييه گوره، هيندوخان تاختي تصاحوب ائتديكدن سونرا قارداشينين گوزلرينه ميل چكيلمهسيني امر ائتميش؛ آما جلّاد، عومرخانا رحم ائدهرك ميلي اوستدن چكميش و بئلهليكله عومرخان قارداشي اؤلهنه قدهر 11. ايل كور اَداسي چيخاراراق گئچيرميشدير. نسوي بئله دئيير: «]اوندان سونرا[ توركان خاتون، هيندوخانين اونون قبيلهسينه و فامئللرينه منسوب بير قادينلا ائولنميش اولدوغو ايدِيعاسييلا يازيري ايشغال ائتدي. او زامان عومرخان گوزلريني آچاراق سولطان محمدين سارايينا گئتدي. هدفي ]يازير بولگهسي[ حاكيمي اولدوغونو تصويب ائتديرمكايدي. آمِا اوُمدوغونو تاپا بيلمهدي و سادهجه صابيرخان (!) عونوانييلا گئچينمهيه قانئع اولدو.»310
نسوينين آنلاتديقلاريندا ان جاليب ـ توجوه تفصيل، هيندوخانلا ملكه توركان خاتون آراسينداكي گيزلي رابيطهدير. سونونجوسو بويوك بير خانين قيزي ايدي و بايا اوُت و يا اوُران قبيلهسينه منسوبايدي.312 بايا اوتلار و اورانلار، كانْقْلي ـ قيپچاق بويلارينا داخيل ايديلر و خارزمشاه سولالهسييله فامئلايديلر. مووجود عنعنهلره گوره، خارزم حاكيملري، كانقلي و قيپچاق خانلارينين قيزلارييلا ائولهنرديلر. نئجهكي خارزمشاه تكيش ده ان نوفوذلو قيپچاق خانلاريندان ايكرانين قيزييلا ائولنميشدي.313 12. جي يوز ايل باشلاريندا ايسه كانقلي بيلريندن امين مليك، علاءالدين محمِدله ائولهنن قيزي سايه سينده خارزمشاهلار ساراييندا اولدوقجا ائتگين بير آدام اولموشدو.314 قاراقوما يئرلشن قيپچاق و كانقليلار315، ايقراقلار و باشقا توركجه دانيشان بويلارلا بيرليكده خارزمشاه اوردوسونون اساسي گوجونو اولوشدوروردولار.316 نسوينين آنلاتديغي بو اولايلار، يازيرلارين كانقلي ـ قيپچاق بيلري ايله خانيدان ايليشگيلرينين اولدوغونو گوسترير. 13 – 12 . جو يوز ايلده كانقلي ـ قيپچاق فئدراسيونونا منسوب بويلار، بويوك بير سياسي گوجو تمثيل ائديرديلر. هيندوخان دا محض بو اوزدن اوران و يا بايااوت بويونا منسوب بير بي قيزييلا ائولنميشدي.
يازيرين سياسال باغيمسيزليغينا سون وئرن توركان خاتون، احتيمالاً اونلارين بولگهسيني شخصي موٍلكو آراسينا قاتميشدير.317 عومرخان ايسه، ائله عمللي باشلي بير بيچيمده خارزمشاه ساراييندا گيروْو كيمي ساخلانيليردي. يازير رييسلرينين ان سونونجوسو اولاراق بيلينن بو آدام، 13. جو يوز ايلين باشيندا اولدورولدو. 1219 ايلينده موغوللار اؤنوندن قاچمايا چاليشان توركان خاتون، ايلال قالاسينا سيغينماق ايستهميش و يوللاري ياخشيجا تانييان عومرخاني اؤزويله گوتورموش، آما يازيرا ياخينلاشديقلاري زامان اونون قاچماسيندان قورخاراق جلّادا تاپشيرميشدي.
موغول ايستيلاسي سيراسيندا اورتا آسيا توركمن بويلاري
اورتاچاغ قايناقلاري، موغول ايستيلارسي آز اونجهسي اورتا آسيا توركمن بويلاري حاقيندا اولدوقجا محدود بيلگيلر وئريرلر. بو سيرالاردا توركمن بويلاري فاراب ايله آرال گؤلو آراسينداكي بولگهلرده ياشاييرديلار.318 بعضي توركمن قوروپلاري ايسه، يئنگيكنت چئورهسييله قاراقومون آرال ساحيللرينه ياخين بولگه لرينه ياييلميشديلار.319 توركمن كوچمن عاييلهلري جند ايله قاراكول گؤلو آراسيندا فيرلانارديلار.320 13. جو يوز ايل باشلاريندا توركمنلر، سيردريانين سول ساحيلينده زرنوق بولگهسينده ده ياشاييرديلار.321 توركمنلرين اونملي بير بولومو، خارزم واحهسيني ايحاطه ائدن بوزقيرلارا ياييلميشديلار. «تورك و توركمن بويلاري، ـ دييه يازير ياقوت، ـ بويوك حئيوان سورولرييله اورادا ياشاييرديلار.»322 احتيمالا گوره، بو توركمن بويلاري آراسيندا خارزمشاهلار اوردوسوندا قوللوق ائدن چاغراقلار (ايقراقلار)دا واريديلار. اوغوز و توركمن قوروپلاري، آرال و خزر ساحيللرينده كانقلي و قيپچاق بويلارييلا قاريشيق بيچيمده ياشاييرديلار.323 موغول ايستيلاسي سيراسيندا ايسه، توركمنلرين اونملي بولومو خوراسان، گورگن، دئهيستان و يورهسينه يئرلشميشديلر. 13. جو يوز ايلين ايلك چئيرهگينده اورتا آسيا توركمن بويلاري، چنگيزخانين باسقينلارينا قارشي ديرهنيشلره قاتيلديلار. ايستيلاچيلارلا ايلك توققوشما، موغوللارين جندي ايشغال ائتمهسينين آراسيز دالينجا اوز وئردي. 1220 ايلينده جوچيخانين باشچيليغينداكي موغول اوردوسو شهركنته324 دوغرو يورودو. موغول اوردوسو، بورايي اله گئچيرديكدن سونرا قاراقوروما يونهلدي.325 چنگيزخانين جندي اله گئچيرن كوموتانلاري، بولگه دن 10000 نفرليك توركمن گونوللوسو توپلاميشديلار.326 موغول كوموتاني تاينال نوًيوًنون امري آلتيندا وئريلن توركمن بيرليكلري، خارزمه گوندهريلميشديلر.327 توركمنلر يولدا موغوللارين علئيهينه آياغا قالخديلارسا دا تاپدالانيب، مرو و آمول يورهسينه سيغينديلار.328 توركمنلرين جند و يئنگي كنت ياخينلاريندا اوتوران باشقا بويلاري ايسه ايستيلاچي موغوللارا بويون اَيمك مجبوريتينده قالديلار.329
جند و مرودن قاچان توركمنلر، داها اونجه خارزمشاه اوردوسوندا خيدمت ائلهين بوكانين بيرليكلري آراسينا قاتيلديلار. بوكا دا اصليتاً توركمنايدي. مورقاب چولونده ياشايان توركمنلر ده اونا قاتيلميشدي.330 بوكانين مروده اورتايا چيخماسييلا، ايكي سياسي قوروپ آراسيندا شيدِتلي نظر و عقيده آيريليقلاري باش گوستردي. بير قوروپ، شهري چنگيزخانا تسليم ائتمهيه طرفدار بير موضئع توتاركن، اؤبوروسو موغوللارا قاطيع بير جواب وئريلمهسيني ايستهييردي. ديرهنيش طرفدارلاري، بوكانين دوورهسينه ييغيشميشديلار. عسكرلر و شهر خالقي دا اونو دستكلهييرديلر. آرديندان علاءالدين محمدين ان سئچگين باشچيلاريندان موجيرالمولك مروده ايش اوستونه چيخدي. بوكا، فرماندئهليگي، موغوللارا قارشي گئدهجك لشكرين ليدئرليگينه حاضير اولدوغونو ديله گتيرن موجيرالمولكه وئرمهيه مجبورايدي. «توركمنلر و شهردهكي عسكرلرين ساييسي 70 مين دن چوخ اولماقلا هاميسي، ـ دييه يازير جويني، ـ يينه ائله موجيرالمولكه ال وئرديلر.» توركمنلرين، عسكرلرين و شهر خالقينين داياق اولدوغو گؤرن موجيرالمولك، جوشقون بير موغول طرفداري اولان مرو شيخالاسلامينين بوينون ووردوردو. موجيرالمولك طرفدارلاري، هم ده، بير سوره اوّل خيانتينين موقابيلينده چنگيزخاندان آغاج پئيزا آلان سرخس قاضيسيني ده اولدوردولر. آما موجيرالمولك، مروليلرين اونا گومانلاري گلديگي اومودلاري بوشا چيخارميشدي. جوينييه گوره، «موجيرالمولك و مرولي اشراف اؤزلريني خوشگوذرانليق و كئف چكمهيه وئرميش، ايچگي ميزيندن قالخماز اولموشدولار.»331
بو آرادا آمولو ايشغال ائدن چنگيزخان اوردوسو، مروه دوغرو يولا دوشموشدو. موغوللار ايلك ووروشمالاريني شهر دووارلاري ياخينلاريندا توركمنلرله گئرچكلشديرديلر. توركمنلر و «سولطانين اونلارا قاتيلان توركلري»، موغوللاري آغيرجا پوزاراق اونلاري مرودن دالييا ايتهلهديلر. آما بو اولايدان سونرا توركمنلرله موجيرالمولك آراسيندا آنلاشمازليق اورتايا چيخدي. توركمنلر، آمول قالاسيندان اورايا گلن اختيارالديني اوزلرينه باشچي سئچميشديلر. نتيجهده بو سورتوشمهلر، مروي مودافيعه ائدن بيرليكلرين بولونمهسينه يول آچدي. او حالداكي بو آرادا توليخان، اوردوسويلا شهره ياخينلاشماق حالينداايدي.332 جويني، گويا كوچوك بير موغول بيرليگينين 70000 نفرليك توركمن اوردوسونو مورقابدا دارماداغين ائتديگيني، توليخان و ساواشچيلارينين بويوك اولچوده جاميش سورولريني و 60000 آتي غنيمت اولاراق اله گئچيرديگيني دئيير. توركمنلرين مورقابداكي شيكستلري، موغول كوماندانينين مرو بولگهسيني آلماسيني هاساتلاميشدي.333
يازيرلارين دا مورقاب چولونون توركمنلرييله طالئعلريني پايلاشديقلاري موحقّق دير. جويني و رشيدالدّين، يازيرين دا 1221. ده توليخان طرفيندن فتح ائديلن شهرلر آراسيندا اولدوغونو قئيد ائديرلر.334 موغول ايستيلاسي، يازير توپراقلارينا دا بويوك ضربه وورموش؛ شيدتلي قيرغين و تاراج سونوجوندا شهرِ ـ ايسلامين جمعيتي يارييا انميش؛ ديري قالانلار ايسه شهرين دوغوسونداكي قالايا سيغينميشديلار. آنجاق، داها سونرالاري يازيرلارين طاق شهرينده بير سيرا كولتورل اينكيشافلاري موشاهيده اولونور.335 مثلاً 13. جو يوز ايلده بولگهده يئني ائولر تيكيلميش و صناعت اينكيشاف ائتميشدير.336 او واختلار يازيردا بول ميقداردا بوغداي اله گلردي.237 حافيظ ـ ابرو، يازيردا چوخ ساييدا بويوك كندين يئر آلديغيني بيلديرهرك، فراوا، نوخور، گرماب، مورچ338 و آيري كندلرين آدلاريني گتيرير.339 احتيمالا گوره او دونمده يازير بويوك بير ايالت ايدي. يازيرين مركز قيسمي، كؤپك داغ اتكلرييله اينديكي باخاردن و گوكتپه واحهلريندن تشكيل تاپيردي. آنجاق، يازير آدي، داها سونرالار تاريخ صحيفهسيندن يوخ اولموشدور. ابوالقازي، اؤز چاغيندا يازيرلارا قاراداشلي دا دئييلديگيني بيلديرير.340 بونا رغماً يازير آدي اوزون بير سوره توركمن خالقينين حافيظهسيندن سيلينمهميشدير.341 يازيرلارين تورونلاري هله ياخين زامانلارا قدهر توركمن بويلاري آراسيندا بويوك سايقي گورور؛ دوزهنلهنن تورهن و مراسيملرده، اسكي گلهنكلره گوره، خالق آراسيندا ان مؤعتبر يئري توتوردولار.242
موغول ايستيلاسي
موغول ايستيلاسي، اورتا آسيا توركمن بويلاري اوچون آپ ـ آچيق بير بلا كيمي اولدو. موغول حاكيملرينين بويوندوروغو آلتينا دوشن توركمنلره آغير مالياتلار و تكليفلر يوكلندي. جويني، مرو، يازير و دئهيستان خالقيندان حددن ايضافه خراج توپلانديغيني يازير.343 13. جو يوز ايلين ايكينجي ياريسيندا ياشاميش اولان پيرِ ـ بها آدلي بير شاعير، توركمنلرين، عربلرين و تاجيكلرين «قوْپچور» وئرگيسيندن بويوك سيخينتي چكديكلريني بيلديرير.344
وئرگي مأمورلاري، سون درجه رحمسيز و داشاوركلي ايديلر. خراجين اودهنمهمهسي صورتده موكلّفين «اوغول و قيزلاريني» اليندن آلارديلار.345 توركمنلر اوچون بويونلارينا قويولدوقلاريندان آغير بيريسي ده موغول اوردوسوندا عسكري قوللوق ائتمكايدي.346 نئجهكي جند توركمن گونوللولرينين سيلاحي مؤحكم توتمالاري، ايشغالچييا قارشي گيريشيلميش تصادوفي بير حركت دئييلدي.
اوغوز و توركمن بويلارينين بويوك بير بولومو، موغول ايستيلاسي سونوجوندا اورتا آسيا، قافقاز و ايران توپراقلاريني ترك ائتميشديلر. چنگيزخانين اوردوسونون اليندن قاچماق اوچون آنادولويا قاچانلار آراسيندا قايي بويو دا واريدي.347 بعضي قايناقلاردا قاييلارين آنكارا ياخينلارينداكي قاراداغ يورهسينه يئرلشديكلري قئيد ائديلير. ماهاندا ياشايان اوغوزلار، موغوللارين بلخ و خوراساني تخريب ائتمهسيندن سونرا آذربايجان و ديارِ ـ روما كوچ ائتديلر.348 آنادولويا گئدهنلر آراسيندا قارامانليلاردان349دا بحث ائديلمكدهدير.350 نوري صوفي باشخانليغينداكي قارامان كوچمنلري شيروان (قوزئي آذربايجان) اوزريندن ارمُنكه گلميشديلر.
موغول ايستيلاسي سيراسيندا اوغوز و توركمن بويلارينين بويوك بير كوتلهسي ده افغانيستان و پاكيستانا گئچديلر. جويني، توركمنلرين كوتلهلر شكلينده ماوراالنهر و خوراساندان پيشاور بولگهسينه يونهلديكلريني خبر وئرير.351 كؤچه قاتيلان توركمن بويلاري آراسيندا، باشلاريندا سيفالدِين آديندا بيرينين اولدوغو ايقراقلار دا واريديلار.352 اوغوز و توركمن عسكري بيرليكلري، هرات، پنجاب، قزنه، پيشاور و هيندده موغوللارين علئيهينه چيخارديقلاري ساواشلاردا سولطان جلالالدين منقوبردينين يانيندا يئر آلاراق اونملي بير رول اويناميشديرلار.353
موغول ايستيلاسي، توركمن خالقلارينين تاريخي طالئعلرينده منفي ائتگيلر ياراتدي. ايستيلاچيلار، چوخ ساييدا شهر و كندلري توپراقلا بير ائتميش، مينلرجه معصوم اينساني قانينا بلهميشديلر. ديري قالانلارا ايسه، ضبطيني آلا بيلمهيهجك قدهر خراج و ماليات يوكلنميشدي. خولاصه، موغول ايستيلاسي، اورتا چاغ توركمنيستان ايقتيصادينا و كولتورونه «يئريني بير داها دولدورولماسينا گوز يومولماسي گرهكن» اولچوده بير ضربه وورموشدو.
چنگيز خانين اورتا آسيا (توركمنيستاندا ايچينده) فتحينده، خارزمشاهلار دوولتينين ساغلام بير تشكيلاتا صاحيب اولماماسي چوخ هاساتليقلار ياراتميشدي. فئودال آيريلما فعاليتلرينه گوره ضعيفلهين بير عظمتلي ايمپيراتورلوق، موغول ـ تاتار بيرليكلرينين ووردوغو ضربهيه دؤزه بيلمهدي.
سولطان محمدين يونهلتديگي خارزمشاهلار دوولتينين فئودال بيلري، ايستيلاچيلارين قاباغيندا چوخ اَسُفبار بير اورقانيزاسيون نومونهسي سرگيلهديلر. محلي بيلرين بويوك بير بولومو، اوز توپراقلارينين نئجه يينه اللرينده ساخلايا بيلهجكلري دردينه دوشموشدولر. يينه فئوداللارين علناً دوشمان صفينه گئچمهلرينين ده موغول اوردوسونون موفقيتينده اساسي نقشي واريدي. يابانجي ايستيلاچيلارا قارشي، هر يئرده اللريندن گلديگي قدهر ديرهنن بير تك بولوم، دئمهلي، خالق كوتلهلرييدي. موغوللارين توركمنيستاني اله گئچيرمهلري، اولكه اكونوميسينين محو اولماسينا يول آچدي. اوزلليكله آمودريا و مورقاب بندي كيمي بويوك بندلرين ييخيلماسي، مرو بولگهسينين هر يئرينده و خوراسانين سول ساحيلدهكي واحهلرده اكينچيليگين دوشمهسينه سبب اولدو.
كوپكداغ يورهسييله سومبار و اترك چوللري، قوزئي و گونئي توركمنيستانا نيسبت داها آز ضرر گورموش؛ بو بولگهلردهكي كندلي و شهرليلر، ايستيلاچيلارين تهليكهسيندن ايراق قالمايا مووفّق اولموشدولار. البته بورالاردا دا ايستيلاچيلار بعضي بويوك شهرلري تاراج ائتميش، بير چوخ كندلري بوشالتميشديلار. اوزلليكله، گونوموزده هله ده تخريب اولموش شهر قالينتيلاري و اوْچوردولموش كانال و سورولو اولاراق بوراخيلميش توپراقلارين ايزلرينين گورولدوگو ميص